Ana ve yardımcı tür

Açılış sahnesi

KUVÖZ'ün dosyası, yatırım sorusu cevapsız, Burcu'nun çantasına giriyor. Masaya Emre'nin getirdiği bir sinema filmi taslağı geliyor. Kapakta iki kelime var: MOLA YERİ. Altında tür yazması gereken satır boş.

Kış, adı verilmeyen bir dağ geçidi. Bir şehirlerarası otobüs kar fırtınasına yakalanıyor. Yol kapanıyor, yolcular ıssız bir dinlenme tesisinde geceyi geçirmek zorunda kalıyor. Tesisin sahibi Nusret az konuşuyor. Annesi Fadime mutfakta. Şoför Hüsamettin elinden telsizini bırakmıyor. Yolcuların arasında Sevilay ile Ertuğrul da var. Yakın zamanda boşanmışlar ve aynı otobüse bindiklerini ancak molada fark ediyorlar.

Emre dosyadan iki ayrı ilk sayfa çıkarıyor. Birincisinde Sevilay tesisin kapısında Ertuğrul'la burun buruna geliyor. İkisi de aynı anda geri dönüp otobüse binmeye kalkıyor. İkincisinde gece yarısı Hüsamettin'in telsizi cızırdıyor. Pencereden sisin içinde yanıp sönen ışıklar görünüyor.

"Hangisi ilk sayfa, bilmiyorum," diyor Emre. "İkisini de seviyorum."

Burcu ikinci sayfayı alıyor. Ona göre film sisle başlamalı, yoksa ışıklar sonradan eklenmiş bir süs gibi durur. Selim birinciyi alıyor. Ona göre seyirci önce Sevilay'ı tanımalı, yoksa sisin içinde kimin için korkacağını bilemez. Kimse sayfasını ötekine vermek istemiyor.

Nermin Hanım iki sayfayı da masanın ortasına geri koyuyor. Sorusu ilk sayfayla ilgili değil. Bu gece sabaha kadar ne yaşanırsa yaşansın, film bittiğinde seyirci neyin cevabını almış olacak? Emre cevap vermiyor. Kapaktaki boş satıra bakıyor.

İki türü taşıyan bir filmde ilk sayfayı seçmeden önce, son sahnenin hangi türün sorusunu cevaplayacağını bilmek gerekir.

Bu derste ne olacak

MOLA YERİ'ni iki tür arasındaki bir iş bölümü olarak okuyacağız. Önce hikâyeyi ileri iten motorun hangi türden geldiğini bulmanın bir yolunu deneyeceğiz. Seyirciye verilen duygusal sözün başka bir türden gelebildiğini göreceğiz. Yardımcı türün yaptığı işi tek cümleye indireceğiz. Afişte hangi türün yazacağını, tonun nereden ayarlanacağını ve finalin hangi soruyu cevaplayacağını tartacağız. En sonda tesisin sahnelerini iki tür arasında paylaştıracağız. Nusret'in sessizliği, Fadime'nin mutfağı ve Hüsamettin'in telsizi birer sahip arayacak. Filmler işgal altındaki Paris'ten, Seul'de bir nehir adasından, New York'ta bir gazete ilanından, gökyüzünde beliren ikinci bir Dünya'dan ve Budapeşte'de bir mezbahadan gelecek.

Sıfır noktası

Bir film birden çok türü taşıyabilir. Bunu bilmek kolay, işletmek zor. Seyirci bir filme oturduğunda her türden ayrı bir söz alır. Romantik komedi iki insanın birbirine yaklaşacağını, yolda güleceğimizi söyler. Gerilim bir tehlikenin büyüyeceğini, nefesimizi tutacağımızı söyler. İki söz aynı filmde durabilir. Ama aynı yükü taşımazlar.

Karışık bir filmde türlerden biri ana türdür. Filmin ana sorusunu o sorar, finalin biçimini o belirler. Öteki yardımcı türdür. Ana türün sorusuna baskı, renk ya da nefes ekler, ama finalin biçimini belirlemez. Bu iki tanım işin iskeletini verir. Bir taslağın içinde hangisinin hangisi olduğunu bulmak ise ayrı bir iş.

Çünkü iş bölümü sanıldığından daha ayrıntılıdır. Bir film hikâyeyi sahneden sahneye ileri iten bir şeye ihtiyaç duyar. Seyircinin neyi umursadığını belirleyen bir şeye de. Afiş ve fragman seyirciye bir söz verir. Final de bir soruyu kapatır. Çoğu filmde bu işlerin hepsini aynı tür görür. Bazı filmlerde ise işler iki türe dağılır.

MOLA YERİ tam bu bölünmenin ortasında duruyor. Emre'nin iki ilk sayfası iki ayrı türü öne çıkarıyor. Birinci sayfa iki eski eşin hikâyesini vaat ediyor. İkinci sayfa sisin ve ışıkların hikâyesini. Her biri tek başına bir film olabilir. Üstelik ikisinin malzemesi de taslakta zaten yazılı.

Bölünme, seyircinin gözünden bakınca daha iyi anlaşılır. Seyirci bir sahneyi izlerken kendine iki şey sorar. Şimdi ne olacak? Bu insanların başına gelenler beni neden ilgilendiriyor? Birinci soruya cevap veren tür hikâyeyi yürütür. İkinci soruya cevap veren tür seyirciyi koltukta tutar. İyi bir karışım iki soruyu da cevapsız bırakmaz.

Burada bir zevk tartışması yok. Romantik komediyi öne almak da gerilimi öne almak da iyi bir film çıkarabilir. Bir de sayfalarla sınanacak bir şey kalıyor: taslak bir karar vermiş mi? Seyirci hangi türün sorusunu takip edeceğini ilk yarım saatte anlayabiliyor mu? Afişteki söz ile son sahnedeki cevap aynı türden mi geliyor?

Emre'nin kararsızlığı da bir kusur değil, bir başlangıç noktası. Birçok karışık film iki türün de sevildiği bir taslaktan doğar. Sorun, sevilen iki türün işlerini paylaşmamasıdır. Atölyenin bu haftaki işi o paylaşımı yapmak.

Mekanizma

Sökerek bulmak

Nermin Hanım taslağı iki renk kalemle okumayı öneriyor. Gerilimin sahneleri kırmızı, romantik komedinin sahneleri mavi. Selim ile Burcu sayfaları paylaşıyor. Yarım saat sonra taslağın kenarları iki renkle dolu.

Önce kırmızılar sökülüyor. Sis yok, ışıklar yok, kaybolan yolcu yok. Geriye bir tesis kantininde sabaha kadar atışan iki eski eş kalıyor. Sahneler tatlı, ama hiçbir şey onları orada tutmuyor. Sevilay ilk tartışmada otobüsün arka koltuğuna gidip uyuyabilir. Sabah olunca yol açılır, herkes yoluna devam eder. Hikâye ilk sahnede durur.

Sonra maviler sökülüyor. Kar, sis, ışıklar, kaybolan bir yolcu ve bir gece kalıyor. Hikâye yürüyor. Telsiz cızırdıyor, birileri dışarı çıkıp arıyor, Nusret pencereden bakıyor. Ama Burcu bir şeyi fark ediyor. Kimin için korktuğunu bilmiyor. Yolcular bir kalabalık. Geceyi birlikte geçirmek zorunda kalan iki insanın birbirine ne borçlu olduğu yok.

Sökme testi iki farklı kayıp gösteriyor. Kırmızılar gidince hikâye duruyor. Maviler gidince hikâye yürüyor ama boşalıyor.

Motor bir yerde, kalp başka yerde

Selim bu sonucu bir çelişki gibi okuyor. Hikâyeyi gerilim yürütüyorsa ana tür gerilim değil mi? Nermin Hanım soruyu ikiye ayırıyor. Hikâyeyi kim yürütüyor? Seyirci neyi umursuyor?

MOLA YERİ'nde motor gerilimde. Fırtına iki eski eşi aynı çatı altına kapatıyor. Kaybolan yolcu herkesi gece yarısı ayağa kaldırıyor. Sevilay ile Ertuğrul yolcuyu ararken aynı el fenerini paylaşmak zorunda kalıyor. Kalp ise romantik komedide. Seyircinin merak ettiği, sisin içinde ne olduğu kadar bu ikisinin neden ayrıldığı.

Ayrım bir kusur değil. Yardımcı türün baskı kurması zaten onun işi. Ama yazar ayrımı bilmezse iki hata yapar. Ya motoru söker ve hikâye durur. Ya da kalbi ihmal eder ve seyirci sahnelerin içinden kimseye tutunamaz.

Yardımcı türün işi

Burcu gerilimin yalnız bir motor olmadığını söylüyor. Işıklar bir de ruh hâli getiriyor. Tesis dışarıdaki karanlıkla sıcak bir sığınağa dönüşüyor. Nermin Hanım Emre'den gerilimin bu filmde ne yaptığını tek cümleyle yazmasını istiyor.

Emre'nin ilk denemesi geniş: "Gerilim filme atmosfer katar." Selim itiraz ediyor; atmosferi kar da katar. İkinci deneme daha yakın: "Gerilim iki eski eşi sabaha kadar aynı yerde tutar." Üçüncü denemede Emre bir fiil daha ekliyor: "Gerilim, iki eski eşi bir gece aynı çatı altında tutar ve birbirine muhtaç eder."

Cümle her gerilim sahnesini ölçen bir cetvele dönüşüyor. Hüsamettin'in telsizle karayolu ekiplerine ulaşmaya çalıştığı sahne bu cümlenin işini görüyor mu? Ediyor; yol açılmayacak, kimse gitmiyor. Bir yolcunun ışıkları pencereden ilk kez görmesi de hizmet ediyor mu? Ediyor, ama Sevilay ya da Ertuğrul o pencerenin önünde değilse yarım kalıyor. Emre o sahneyi Ertuğrul'un sigara içmek için dışarı çıktığı ana taşıyor.

Afiş ve son

Selim tahtaya dikdörtgen bir çerçeve çiziyor. İçine bir afiş tarif ediyor. Karda sırt sırta duran bir kadın ve bir erkek. Arkalarında, sisin içinde üç küçük ışık.

Selim'in afişinde romantik komedi önde, gerilim arkada. Afiş seyirciye iki eski eşin hikâyesini vaat ediyor. O zaman son sahne de onların sorusunu kapatmalı. Burcu kendi afişini çiziyor. Sisin içinde yanan ışıklar ve tesisin tek aydınlık penceresi. Bu afiş gerilim seyircisini çağırır. O seyirci finalde ışıkların ne olduğunu öğrenmeyi bekler.

Atölye burada önemli bir şeyi fark ediyor. Emre ışıkların ne olduğunu bilmiyor. Bilmek de istemiyor. Kaybolan yolcunun başına ne geldiği taslakta açık kalıyor. Burcu'nun afişi bu durumda kendi sözünü tutamaz. Selim'in afişi tutabilir. Emre kapaktaki boş satıra kurşun kalemle "romantik komedi" yazıyor. Altına daha küçük harflerle "gerilim" ekliyor. Silinebilsin diye kurşun kalemle.

Bırakılan soru

Ana tür romantik komediyse gerilimin sorusu ne olacak? Seyirci kaybolan yolcuyu unutmayacak. Nermin Hanım cevapsız bırakmak ile unutmak arasında bir çizgi çekiyor.

Emre'nin denediği bir son sayfada sabah oluyor. Yol açılıyor, yolcular otobüse biniyor. Hüsamettin kapıda yolcuları sayıyor, sonra bir kez daha sayıyor. Arka sıralarda bir koltuk boş. Kimse bir şey söylemiyor. Nusret tesisin kapısında durup giden otobüse bakıyor. Bu sayfa sisin sorusunu cevaplamıyor. Ama seyirciye onu unutmadığını söylüyor. Emre bu sayfayı henüz taslağa koymadı. Sevilay ile Ertuğrul'un otobüste nereye oturduğunu da yazmadı.

Ton nereden ayarlanır

Burcu'nun en büyük kaygısı ton. Romantik komedinin sıcaklığı ışıkları gülünç yapabilir. Işıklar gülünç olursa motor durur. Sökme testinde hikâyeyi ayakta tutan şey bir şakaya dönüşür.

Nermin Hanım baskın tonu ana türden, ama korkunun ağırlığını yardımcı türden alan bir ayar öneriyor. Sevilay ile Ertuğrul birbirine güler, sise gülmez. Atışmaları komik olabilir. Pencerenin dışındaki karanlık hiçbir zaman komik olmaz. Fadime'nin mutfağı sıcak, pencereler soğuk. Ton bir sahnenin içinde bile bu iki sıcaklığı taşıyabilir.

Sahneleri paylaştırmak

Son iş tesisin sahnelerini iki tür arasında dağıtmak. Nermin Hanım her sahnenin yanına küçük bir harf koymayı öneriyor. R romantik komedi, G gerilim.

Nusret'in sessizliği G alıyor. Sevilay ona ışıkları soruyor, Nusret cevap vermeden pencereye dönüyor. Sahne bir susuşla bitiyor. Gülmeye yer yok. Fadime'nin mutfağı R alıyor. Fadime iki eski eşe birer bıçak ve bir kova patates veriyor. Ellerinin meşgul olması ağızlarını açıyor. Sahne bir itirafla değil, aynı patatese uzanan iki elle bitiyor.

Hüsamettin'in telsizi tartışma çıkarıyor. Emre onu G'ye yazmış. Selim telsizin iki tarafa da çalışabileceğini düşünüyor. Hüsamettin hat ararken konuşma düğmesi basılı kalıyor. Ertuğrul'un Sevilay hakkında söylediği bir cümle hatta gidiyor. Başka bir şoför telsizden ona takılıyor ve kapının eşiğindeki Sevilay her şeyi duyuyor. Nermin Hanım sahnenin sonunda kimin bir şeyi kaybettiğini soruyor. Sahne Sevilay'ın yüzünde bitiyorsa R'nin. Kaybolan yolcunun son görüldüğü yer telsizden duyuluyorsa sahne G'nin. Emre ikisini de istiyor. Sahne ikiye bölünüyor.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Motoru ve kalbi ayrı ayrı adlandır. Ana türü bulmaya çalışırken iki soruyu birbirine karıştırma. Hikâyeyi hangi olaylar yürütüyor? Seyirci neyi umursuyor? İki cevap aynı türden geliyorsa iş kolay. Farklı türlerden geliyorsa bunu bil ve ikisini de besle.

Yardımcı türe bir doruk ver, son doruğu verme. Motoru taşıyan türün seyirciye borçlu olduğu büyük bir an vardır. O an finalden önce gelmeli. MOLA YERİ'nde sisin içindeki arama gecenin en gergin sahnesi olabilir. Ama son doruk iki eski eşin sorusuna kalırsa ana türün yeri korunur.

Sökme testini her taslakta tekrarla. Yazdıkça dağılım kayar. İlk taslakta motoru taşıyan gerilim, üçüncü taslakta yalnız bir arka plana dönüşebilir. Her yeni taslakta renkleri yeniden boya ve iki türü yeniden sök.

Görev cümlesini bir fiille bitir. "Atmosfer katar" bir görev değil. "Aynı çatı altında tutar", "birbirine muhtaç eder" bir görevdir. Fiili olmayan bir görev cümlesi, yardımcı türün sahnelerini ölçemez.

Yardımcı türün sahnesine ana türün karakterini koy. Bir gerilim sahnesi, romantik komedinin iki kişisinden biri o sahnede değilse yarım kalır. Işıklar ilk kez görüldüğünde Ertuğrul pencerenin önündeyse sahne iki türe birden çalışır.

Afişi yazmadan önce finali yaz. Afiş bir söz verir. Söz verilmeden önce o sözün nasıl tutulacağı bilinmeli. Final belli değilse afiş tahminde kalır.

Ton farkını mekâna yerleştir. İki türün tonu aynı sahnede yaşayacaksa onlara birer yer ver. Fadime'nin mutfağı sıcak, pencere soğuk. Kamera mutfaktan pencereye döndüğünde ton da döner. Mekân seyirciye hangi tonu dinlediğini sessizce söyler.

Yan karakterin sahibini belirle. Nusret, Fadime ve Hüsamettin birer tür taşıyıcısı olabilir. Nusret'in sessizliği gerilime, Fadime'nin mutfağı romantik komediye çalışıyor. Bir yan karakter iki türe birden çalışıyorsa sahnelerini ayır ya da hangisinin onu yönettiğini seç.

Bırakılan soruyu bir nesneye bağla. Cevaplanmayan soru, bir eşyayla anılırsa unutulmuş gibi durmaz. Boş bir koltuk, sahipsiz bir bavul, telsizde kesilen bir ses yeter. Nesne seyirciye filmin soruyu gördüğünü söyler.

Kurşun kalemle karar ver. Ana türü erken seç, ama silinebilir yaz. Taslak yazıldıkça başka bir tür öne çıkabilir. Kararı değiştirmek bir kusur değil. Kararsız kalmak ise sayfalara dağılmış bir kusurdur.

Sahne sahipliğini doruğa göre yaz. Bir sahnenin sahibi, sahnenin en uzun bölümünde değil, son anında belli olur. Sahne gülerek bitiyorsa komedinin, bir susuşla bitiyorsa gerilimindir. Doruğu değiştir, sahne el değiştirir.

İkinci izleyişte de çalışan bir dağılım ara. İlk izleyişte seyirci motoru takip eder. İkinci izleyişte kalbi görür. İyi bir karışımda ikinci izleyiş, gerilim sahnelerinin aslında bir aşk hikâyesini yürüttüğünü gösterir.

Motor dışarıdan bitebilir, kalp bitmez. Yardımcı türün motoru bazen finalden önce dışarıdan gelen bir güçle durur. Castaway on the Moon'da adayı temizleyen işçiler hayatta kalma hikâyesini bir anda kapatır. Kalbin sorusu ise ancak karakterlerin kendi hamlesiyle kapanır. Sabah yolun açılması MOLA YERİ'nin motorunu durdurabilir. Sevilay ile Ertuğrul'un sorusunu kapatamaz.

Görev cümlesini yan karaktere de yaz. Yardımcı türün işini tek bir karakter yürütüyorsa onun için ayrı bir cümle kur. Nusret'in görevi ne? Belki bildiği bir şeyi söylememek ve böylece herkesi geceye mahkûm etmek. Cümle kurulunca Nusret'in her sahnesi bir işe bağlanır.

Ana türün ilk sahnesini motorun içine göm. Seyirci ana türü ilk dakikalarda tanımalı. Ama bunun için motoru bekletmek gerekmez. Sevilay ile Ertuğrul'un ilk karşılaşması, yolun kapandığı haberinin geldiği anda olabilir. İki türün ilk vuruşu aynı sahnede düşer.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Karışık bir filmde motor, kalp, afişin sözü ve finalin cevabı ayrı görevlerdir.
• Sökme testi bir türün sahneleri çıkarılınca hikâyenin durduğunu ya da boşaldığını gösterir.
• Motor–kalp ayrımında hikâyeyi bir tür yürütür, seyirci öteki türe bağlanır.
• Ana tür finalde sorusunu kapatan türdür; en gürültülü tür olmak zorunda değildir.
• Görev cümlesi yardımcı türün işini bir fiille söyler ve sahneleri ölçer.
• Afiş–final testi afişin sözü ile finalin cevabının aynı türden gelip gelmediğine bakar.
• Bırakılan soru cevapsız kalır ama unutulmaz; bir nesneyle anılır.
• Ton iki sıcaklığı aynı sahnede taşıyabilir; karakterler birbirine güler, tehlikeye gülmez.
• Sahne sahipliği doruğa bakılarak belirlenir.
• Yardımcı türün motoru dışarıdan durabilir; ana türün sorusu karakterlerin kendi hamlesiyle kapanır.
• Ana tür kararı erken verilir, ama taslak yazıldıkça yeniden sınanır.

Sonraki derse köprü

Emre MOLA YERİ'nin kapağına kurşun kalemle iki kelime yazdı. Sahneler artık birer sahip taşıyor. Ama iki türün birbirini besleyip beslemediğini henüz bilmiyor. Sevilay ile Ertuğrul'un atışması sisin korkusunu büyütür mü, yoksa söndürür mü? Bazı tür çiftleri birbirini neden kendiliğinden taşır? Aksiyon komediyle, suç gerilimle, bilimkurgu korkuyla aynı yükü nasıl paylaşır? Uyumlu tür birleşimleri, iki türün birbirine güç verdiği eşleşmeleri ve bu uyumun nereden geldiğini soruyor.