Ana olay örgüsü

Açılış sahnesi

Moda'da bir yapım şirketinin geliştirme odası, bir nisan sabahı. Duvarı kaplayan büyük bir mantar panoda yüzlerce renkli kart. Sarı kartlar bir renk, mavi kartlar başka bir renk. Hikâye editörü Tuba ile senarist Sevda panonun önünde duruyor.

Sevda'nın senaryosunun adı Sıra. Van'da kırk beş yaşında bir kadın, Gülizar, gizlice üniversite sınavına hazırlanıyor. Oğlu Baran da aynı yıl aynı sınava girecek. Kocası Remzi karısının okumasına karşı. Komşusu Şükriye ona ders kitaplarını getiriyor. Baran'ın bir kız arkadaşı var, bir de gitar çaldığı bir grup.

Tuba panoya bakıyor. Sarı kartlar Gülizar'ın sınav hikâyesi, diyor. Mavi kartlar öteki hikâyeler. Baran'ın grubu, Remzi'nin işi, Şükriye'nin kızının düğünü. Sonra panonun ortasını gösteriyor. Ellinci sayfadan yetmişinci sayfaya kadar hep mavi. Gülizar ortadan kaybolmuş.

Sevda başını kaşıyor. Baran'ın grubu çok eğlenceli çıktı, diyor. Ona biraz fazla yer verdim.

Tuba bir kart alıp elinde çeviriyor. Film kimin hikâyesi, diye soruyor. Gülizar'ın mı, Baran'ın mı, ailenin mi? Seyirci filmin sonunda hangi soruya cevap bekliyor?

Sevda bir süre sessiz kalıyor. Sonra sarı bir kart alıp panonun tam ortasına iğneliyor. Gülizar'ın, diyor. Soru onun sorusu.

Ana olay örgüsü, filmin omurgasıdır: bir ana karakterin, bir ana karşı güce rağmen bir ana amaca ulaşmaya çalıştığı ve cevabı finalde verilen tek bir sorunun etrafında kurulan çizgi.

Bu derste ne olacak

Bu derste bir filmin ana olay örgüsünü inceleyeceğiz. Onu oluşturan parçalara tek tek bakacağız. Önce hikâyenin kime ait olduğu, o kişinin ne istediği ve onu kimin ya da neyin durdurduğu. Sonra seyircinin bekleyeceği soru, kaybedilecek en değerli şey, sorunun cevaplandığı an ve cevabın kendisi.

Bu parçaların nasıl tek bir omurga cümlesinde toplandığını, ana olay örgüsünün kime ait olduğunu ve alt öykülerin onu nasıl gölgeleyebileceğini konuşacağız. Sevda'nın Sıra senaryosunda sarı kartları yeniden sıraya koyacağız. Ardından on iki filmde ana olay örgüsünün nasıl taşındığını okuyacağız.

Sıfır noktası

Bir filmde birden fazla hikâye var. Ana karakterin mücadelesi, bir aşk ilişkisi, bir aile sorunu, bir dostluk. Ama bu hikâyelerden biri ötekilerden daha ağır basıyor. Filmin başında sorulan ve sonunda cevaplanan soru onun sorusu. Bu hikâyeye ana olay örgüsü diyoruz. Öteki hikâyeler ona yaslanıyor, onu besliyor, bazen onunla yarışıyor. Ama film bittiğinde seyircinin aklında kalan soru, ana olay örgüsünün sorusu.

Ana olay örgüsü bir binanın taşıyıcı kolonları gibi. Öteki hikâyeler odalar, koridorlar, pencereler. Hepsi önemli, ama kolonlar olmadan bina ayakta durmaz. Kolonlar eğilirse odalar da yıkılır, ne kadar güzel döşenmiş olurlarsa olsunlar. Sevda'nın senaryosunda kolonlar ellinci sayfada kayboluyor. Baran'ın grubu güzel bir oda, ama bina onun üstüne kurulmamış.

Ana olay örgüsünün yedi parçası var. Bir ana karakter: hikâyenin kime ait olduğu. Bir ana amaç: o karakterin ne istediği. Bir ana karşı güç: onu durdurmaya çalışan şey. Bir ana dramatik soru: seyircinin film boyunca cevabını beklediği soru. En yüksek risk: kaybedilecek en değerli şey. Doruk: sorunun cevaplandığı an. Ve final sonucu: cevabın ne olduğu.

Bu parçalar birbirine bağlı. Ana karakteri değiştirirseniz amaç değişir. Amacı değiştirirseniz karşı güç değişir. Karşı gücü değiştirirseniz soru değişir. Tuba'nın sorusu bu yüzden temel bir soru. Film kimin hikâyesi? Bu soruya verilen cevap, bütün öteki parçaları belirliyor.

Omurgayı kurmak ilk iş. Onun çevresindeki alt öyküler, işlevleri ve ana çizgiyle nasıl örüldükleri ancak omurga belli olduktan sonra düşünülebilir. Omurgası belirsiz bir senaryoda alt öyküler birbirine çarpar. Omurgası sağlam bir senaryoda ise her alt öykü kendi yerini bulur. Sevda'nın panosundaki dağınıklık bir alt öykü sorunu gibi görünüyor, ama aslında bir omurga sorunu.

Mekanizma

Omurga ve cümlesi

Sıra'nın ana olay örgüsü Gülizar'ın sınava hazırlanması. Gizlice kitap okuması, gece ders çalışması, deneme sınavlarına girmesi, kocasından saklanması ve sonunda sınava girmesi. Baran'ın grubu, Şükriye'nin kızının düğünü ve Remzi'nin iş sorunları bu omurganın çevresinde duruyor.

Tuba, Sevda'dan filmin omurga cümlesini yazmasını istiyor. Sevda birkaç denemeden sonra iki cümle yazıyor. Kırk beş yaşında bir ev kadını, kocasının karşı çıkmasına ve kendi korkusuna rağmen oğluyla aynı yıl üniversite sınavını kazanmaya çalışır. Kazanamazsa hem kendine olan inancını hem ailesindeki yerini kaybedecektir. Omurga cümlesi aslında iki cümle, ama bütün parçalar içinde.

Karakter ve amaç

Sevda'nın ilk taslağında sahiplik belirsizdi. Bazı sahnelerde Gülizar karar veriyordu, bazılarında Baran. Seyirci bir süre sonra kimin hikâyesini izlediğini bilemiyordu. Yeni taslakta bütün önemli kararlar Gülizar'ın. Baran'ın kararları bile Gülizar'ın hikâyesini etkilediği ölçüde öne çıkıyor.

Ana amaç somut ve ölçülebilir olmalı. Gülizar'ın amacı sınavı kazanmak. Filmin sonunda ya kazanacak ya kazanamayacak. Seyirci bu amaca ulaşılıp ulaşılmadığını açıkça görebiliyor. Kendini gerçekleştirmek gibi soyut bir amaç, sınav gibi somut bir hedefe bağlanınca takip edilebilir oluyor. Ana karşı güç ise iki katlı: kocası Remzi ve Gülizar'ın kendi içindeki eski bir ses, sen bunu yapamazsın diyen ses.

Soru ve risk

Ana dramatik soru, omurga cümlesinden doğuyor: Gülizar sınavı kazanacak mı? Seyirci bu soruyu ilk perdede duyuyor ve filmin sonuna kadar taşıyor. Baran'ın grubu konser verecek mi sorusu da var. Ama o soru ana soru değil. Baran'ın konserinin sonucu ne olursa olsun, film Gülizar'ın sınav sonucuyla bitiyor.

Gülizar'ın risk tavanı kendine olan inancı. Sınavı kazanamazsa, gençliğinde bırakmak zorunda kaldığı okulu bir daha hiç düşünmeyecek. Ailesindeki yeri de tehlikede. Remzi'nin bilgisi dışında aldığı her deneme sınavı, açığa çıkarsa evliliğini sarsacak. Risk tavanı ne kadar yüksekse, doruk o kadar ağır.

Doruk ve final

Doruk sınav günü. Gülizar ve Baran aynı binada, farklı salonlarda. Gülizar son soruya geldiğinde sınav salonunun kapısında Remzi beliriyor. Gülizar kalemi bırakmıyor.

Sonuçlar açıklanıyor. Gülizar kazanıyor, Baran kazanamıyor. Final cevabı bir evet ama. Gülizar amacına ulaştı, ama oğlunun yenilgisi sevincini buruklaştırıyor. Bu cevap filmin anlamını belirliyor: bir kadının kendi yolu, bir annenin sevgisiyle çatışıyor.

Ana çizginin kayması

Sevda'nın ellinci ile yetmişinci sayfaları arasında tam bu oldu. Baran'ın grubu eğlenceli, canlı ve renkli bir alt öykü. Ama yirmi sayfa boyunca Gülizar'ı gölgede bıraktı. Tuba'nın önerisiyle Sevda grubun sahnelerini kısaltıyor ve her birini Gülizar'ın hikâyesine bağlıyor. Baran provaya gittiği bir gece, Gülizar evde ilk kez yüksek sesle ders çalışabiliyor.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Önce omurga cümlesini yaz. Yazmaya başlamadan önce ana olay örgüsünü tek bir cümlede topla. Taslak dağıldığında bu cümleye dön.

Hikâyenin sahibini belirle. Film kimin hikâyesi? Önemli kararları kim veriyor ve sonucu kim taşıyor? Cevap belirsizse seyirci de kaybolur.

Ana amacı somut kıl. Seyirci amaca ulaşılıp ulaşılmadığını açıkça görebilmeli. Bir sınav, bir maç, bir bisiklet, bir madalya.

Karşı gücü iki katlı kur. Dış bir engel ve iç bir korku. İkisi birlikte ana karakteri zorlar.

Soruyu erken sor. Ana dramatik soru ilk perdede açık olmalı. Seyirci neyi beklediğini bilmeli.

Riskin tavanını belirle. Başkarakterin kaybedebileceği en değerli şeyi bil. Doruğun ağırlığı bu tavandan gelir.

Doruğu ana olay örgüsünde tut. Doruk alt öykünün değil, ana olay örgüsünün sorusunu cevaplamalı.

Final cevabının biçimini seç. Evet, hayır, evet ama, hayır ama. Her biri filmin anlamını başka bir yöne çeker.

Panoyu renklendir. Ana olay örgüsünü bir renk, alt öyküleri başka renklerle kartlara yaz. Ana rengin uzun süre kaybolduğu yerleri bul.

Alt öyküye duyduğun sevgiyi ölç. Bir alt öykü eğlenceli olduğu için büyüyebilir. Ana olay örgüsünün yerini alıyorsa kısalt.

Alt öyküyü ana çizgiye bağla. Her alt öykü sahnesi ana karakterin hikâyesini bir şekilde etkilesin.

Biyografide bir çizgi seç. Gerçek bir hayat onlarca hikâye içerir. Filmi taşıyacak tek bir omurga seç.

İki ana çizgi kullanıyorsan onları aynala. İki karakterin hikâyesi paralel ilerliyorsa, amaçlar birbirini yansıtsın.

Sahipliği bilerek devret. Ana olay örgüsü bir karakterden ötekine geçebilir, ama bu geçiş bir dönüm noktası olmalı.

Ana karakteri pasifleştirme. Ana olay örgüsünün sahibi olayların izleyicisi değil, belirleyicisi olmalı.

Omurga cümlesini başkasına oku. Bir arkadaşına oku ve filmin kimin hikâyesi olduğunu sor. Cevap seninkiyle aynı değilse cümleyi düzelt.

Ana soruyu tek tut. Birden fazla eşit ağırlıklı soru seyirciyi dağıtır. Diğer sorular alt öykülere ait olsun.

Omurgayı her taslakta yeniden kontrol et. Yeniden yazım sırasında ana çizgi fark etmeden kayabilir. Her taslakta omurga cümlesine dön.

Riski hem dış hem iç kur. Başkarakter hem dışarıda bir şeyi hem içeride bir şeyi kaybedebilmeli.

Ana karakterin ilk ve son sahnesini karşılaştır. Ana olay örgüsünün sahibi, ilk sahnesinden son sahnesine kadar görünür biçimde yol almış olmalı.

Ana olay örgüsünü sade tut. Omurga karmaşık olmak zorunda değil. Sade bir omurga, zengin alt öyküleri taşıyabilir.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Ana olay örgüsü filmin omurgasıdır.
• Yedi parçası birbirine bağlıdır.
• Omurga cümlesi bütün parçaları tek cümlede toplar.
• Hikâyenin sahibi kararları veren karakterdir.
• Ana amaç somut ve ölçülebilir olmalıdır.
• Karşı güç dış ve iç yüzlerle kurulabilir.
• Ana dramatik soru ilk perdede sorulur.
• Risk tavanı doruğun ağırlığını belirler.
• Doruk ana olay örgüsünün sorusunu cevaplar.
• Final cevabı dört biçimde gelebilir.
• Alt öykü ana çizginin yerini alırsa film dağılır.
• Alt öyküler ana çizgiye bağlanmalıdır.
• Biyografide bir omurga seçmek gerekir.
• Sahiplik bilinçli olarak devredilebilir.
• Sade bir omurga zengin alt öyküleri taşır.
• Omurga cümlesi her taslakta yeniden kontrol edilir.
• Soyut bir amaç somut bir hedefe bağlanmalıdır.
• Alt öykü sorunları çoğu zaman omurga sorunudur.

Sonraki derse köprü

Sevda'nın panosunda sarı kartlar yeniden ortada. Ama mavi kartlar da yerinde duruyor. Baran'ın grubu, Remzi'nin işi, Şükriye'nin kızının düğünü. Bu hikâyeler neden var? Gülizar'ı daha derin gösterebilirler, temayı başka bir açıdan sorabilirler, ana hikâyeye bir alet, bir ipucu, bir kapı açabilirler. Riskleri kişiselleştirebilir, filme farklı bir ton katabilir, dünyayı kurabilir, bir karşılaştırma sunabilir ve finale bir katkı verebilirler. Sonraki ders alt öykünün işlevlerini inceliyor.