Amaç

Açılış sahnesi

Odanın ortasında açık bir valiz duruyor. Haftalardır orada.

İçine bir kazak konuyor, ertesi gün çıkarılıyor. Bir çift ayakkabı giriyor, bir hafta sonra tekrar dolaba dönüyor. Valizin sahibi buradan gitmek istiyor ve bunu herkese söylüyor. Kardeşine söylüyor, komşusuna söylüyor, kendine söylüyor.

Valiz açık kalmaya devam ediyor.

Bir sabah kapının altından bir kâğıt giriyor. Bina boşaltılıyor. Ayın on beşi son gün.

O gün öğleden sonra valiz kapanıyor. Yanına ikinci bir çanta çıkıyor. Neyin gideceği, neyin bırakılacağı, neyin atılacağı bir saat içinde belli oluyor. Kimse fikir değiştirmedi. Kimse daha çok istemeye başlamadı.

İstek bir yön verir, amaç bir tarih verir. Sahneyi yürüten ikincisidir.

Ama burada bir tuzak var ve çoğu yazar buna düşüyor.

Tarih koymak tek başına yetmiyor. Valiz kapanmasa ne olacak? Cevap "hiçbir şey" ise, o kâğıt yalnız bir gürültü. Saat işliyor, seyirci bakmıyor.

Amaç ancak kaybedilecek bir şeyle birlikte çalışıyor. On beşinde valiz kapanmazsa eşyalar sokakta kalıyorsa, o zaman saat duyuluyor. Aynı sahne, aynı süre, bambaşka bir gerilim.

Bu derste ne olacak

İstek metnin tamamına yayılıyordu; amaç tek bir yerde kazanılıp kaybediliyor. Bu dersin işi o "tek yer"i tarif etmek. Önce amacın ölçek basamaklarını kuracağız — sezondan bölüme, sekanstan sahneye — ve her basamağın bir üstündekine nasıl bağlandığını göreceğiz. Sonra iki özel türe geleceğiz: karakterin sakladığı amaç ve metnin öne sürüp arkasından çektiği amaç. Kapanışta bir amacın işleyip işlemediğini ölçen yedi ölçüt duracak elinde. Yedisi birden aranmıyor; kaçının aynı anda taşındığı bir tercih meselesi ve tercih metnin türüne göre değişiyor. Filmlerde tek bir soruyu takip edeceğiz: bu sahne kimin kazanmasıyla bitiyor?

Sıfır noktası

Önceki derste istek kurulmuştu: karakter bir şeyin peşinde, o şey somut ve kaybedilebilir.

Ama bir istekle sahne yazılmıyor.

"Ailesine geri dönmek istiyor" cümlesiyle önüne oturup bir sahne yazmayı dene. Nereden başlayacaksın? Karakter ne yapacak? Sahne ne zaman bitecek? Üçünün de cevabı yok, çünkü istek bir yön; yön ise bir sayfa doldurmuyor.

Şimdi aynı karaktere şunu ver: bu akşam saat sekizde kardeşi trenle geçiyor, peronda on dakikası var ve söylemesi gereken tek bir cümle var. Sahne kendini yazmaya başladı bile. Nereden başlayacağın belli: perona varış. Karakterin ne yapacağı belli: o cümleyi kurmaya çalışmak. Sahnenin ne zaman biteceği de belli: tren kalktığında.

Amaç, karakterin ne istediğini gösteren bir tanımdır ve motivasyondan bu çizgiyle ayrılır. Burada onu bir alete çeviriyoruz — yani tarif etmiyoruz, sahne yazarken elimize alıyoruz.

Farkı tek cümlede tutmanın yolu şu: istek "ne istiyor" sorusuna cevap veriyor, amaç "şimdi ne yapıyor" sorusuna. Birincisi metni açıklıyor, ikincisi sayfayı dolduruyor.

Bu ayrımın pratik bir sonucu var. Bir metinde istek genellikle tek; amaç ise onlarca. Karakterin bütün hikâye boyunca istediği şey değişmeyebilir, ama her sahnede başka bir şey yapmaya çalışıyor. Yazar tıkandığında sorulacak soru bu yüzden "karakterim ne istiyor" değil — o soru zaten cevaplanmıştı. Doğru soru şu: bu sahnede ne yapmaya çalışıyor ve bunu kim engelliyor?

Ve şunu baştan söyleyelim, çünkü en sık atlanan yer burası: bir sahnedeki her karakterin ayrı bir amacı var. Sahnenin amacı yok — sahne, iki amacın çarpıştığı yer. Yazar bunu tersinden kurduğunda, yani önce sahnenin ne anlatması gerektiğini düşünüp sonra karakterleri oraya yerleştirdiğinde, ortaya replikleri doğru ama içi boş bir sayfa çıkıyor. Böyle sahneler okunurken fark edilmiyor da; ancak çekimde, oyuncu "ben burada ne yapıyorum" diye sorduğunda ortaya çıkıyor.

Mekanizma

Amaç merdiveni

Ana amaç merdivenin tepesinde duruyor ve genellikle tek cümleyle yazılıyor: karakterin metin bittiğinde elde etmiş ya da kaybetmiş olacağı şey. Uzun formatta bu cümle sezona, sezon bölüme, bölüm sekansa bölünüyor. Bölüm motoru her bölümü ayakta tutan soru, sezon motoru ise sezon boyunca açık kalan büyük sorudur; merdiven onların karakter tarafındaki karşılığı.

Saklanan ve öne sürülen

Ayrımı yazarken kullanmanın yolu şu: gizli amaç ortaya çıktığında seyirci karakteri daha iyi anlıyor, sahte amaç ortaya çıktığında seyirci metni yeniden okuyor. Birincisi derinlik, ikincisi yapı. Sahte amaç güçlü bir alet ve pahalı: çürüdüğünde seyirci o ana kadar izlediği her sahneyi yeniden değerlendiriyor, ve yeniden değerlendirme kaldıramayacak sahneler varsa metin çöküyor.

Yedi ölçüt

Belirlilik, amacın tek bir cümleyle ve tek bir anlamla yazılabilmesi. Eyleme dönüşebilme, karakterin bu amaç için şimdi, bu sahnede yapabileceği bir şeyin olması. Zorluk, kolayca elde edilememesi — kolay amaç sahne değil, geçiş üretiyor. Karaktere özgülük, bu amacın başka bir karaktere verildiğinde anlamını yitirmesi; herkesin isteyebileceği bir şey kimseyi tarif etmiyor.

Ölçülebilirlik, başarının ve başarısızlığın ayırt edilebilmesi. Zaman sınırı ise dersin açılışındaki kâğıt.

Yedincisi hepsinin altında: duygusal önem. Karakter bunu neden umursuyor? Cevap yoksa, kalan altı ölçüt kusursuz olsa bile seyirci umursamıyor.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Sahne amacını fiille yaz. İkna etmek, saklamak, geciktirmek, öğrenmek. Sıfat kullanmak zorunda kalıyorsan henüz bir amacın yok; "gergin olmak" bir amaç değil, bir sonuç. Fiil bulununca sahnenin ilk repliği de kendiliğinden geliyor.

Her sahneye iki amaçla gir. Odada iki karakter varsa iki ayrı amaç olmalı ve ikisi aynı anda karşılanamamalı. Aynı amacı taşıyan iki karakter sahne üretmiyor; ancak yöntemleri çatışırsa üretiyor.

Deviri planla. Sahneye kimin amacıyla girildiğini ve kiminkiyle çıkıldığını önceden yaz. Aynı kişiyle giriyor ve çıkıyorsan sahne muhtemelen düz; devir, sahnenin sonunu baştan bilinemez kılan tek şey.

Merdiveni yukarıdan aşağı kur, aşağıdan yukarı yaz. Planlarken ana amaçtan sahneye in. Yazarken sahneden başla, çünkü metnin gerçekten var olduğu tek yer orası.

Zaman kelepçesine bir kayıp bağla. Süre tek başına gerilim üretmiyor. "On beşinde ne olacak" sorusunun cevabı yoksa saat dekor. Cevap somut olmalı: eşyalar sokakta kalır, tren kaçar, çocuk uyanır.

Kelepçeyi görünür tut ama sayma. Süre, bir sayaçtan çok bir değişimle ölçülünce daha iyi çalışıyor — kalabalığın büyümesi, ışığın azalması, sıranın kısalması. Sayı sayan metin seyirciye hatırlatıyor; değişen dünya seyirciye hissettiriyor.

Karaktere özgülük sınamasını uygula. Amacı al ve metnin başka bir karakterine ver. Hâlâ anlamlı duruyorsa, o amaç kimseyi tarif etmiyor demektir; daralt.

Gizli amacı ortaya çıkar, sahte amacı çürüt. İkisi farklı hamleler. Gizli amaç açıldığında karakter büyümeli; sahte amaç çürüdüğünde yapı yeniden okunmalı. Hangisini kullandığını bilmiyorsan, muhtemelen ikisini de yarım yapıyorsun.

Sahte amacı kullanacaksan sahnelerini iki kez oku. Bir kez seyircinin ilk okuyuşuyla, bir kez gerçeği bilerek. İkinci okumada anlamsızlaşan tek bir sahne varsa, sahte amaç metni taşımıyor.

İlişki amacını kur, sonra hiç konuşma. Bir karakterin bir başkasından istediği şeyi bir cümlede yaz ve o cümleyi metne koyma. Her sahnenin altında çalışacak; sahneler birbirine benzemeyecek.

Kolay amacı sahneden çıkar. Karakter istediğini iki replikte elde ediyorsa o sahne bir geçiş. Ya engeli büyüt ya sahneyi at; ikisini de yapmayan metin ortadan şişiyor.

Amaç yoksa sahneyi yazma. Kimsenin bir şey elde etmeye çalışmadığı sahne bir bilgi aktarımı. O bilgiyi başka bir sahnenin içine yerleştir; genellikle daha iyi de durur.

Amacı engelin boyuna göre seç. Amaç ile engel aynı anda tasarlanıyor; biri büyürken öteki büyümezse sahne ya kolaylaşıyor ya imkânsızlaşıyor. Pratik ölçü şu: karakterin başarma ihtimali seyircinin gözünde yarı yarıya görünmeli. O oran bozulduğu anda seyirci ya merakını ya inancını kaybediyor.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

1. İstek bir yön verir, amaç bir tarih verir; sahneyi yürüten ikincisidir.
2. Süre tek başına gerilim üretmez; kaybedilecek şeye bağlanınca üretir.
3. Sahnenin amacı yoktur; sahne, karakterlerin amaçlarının çarpıştığı yerdir.
4. Sahne amacı bir fiille yazılır, sıfatla yazılamaz.
5. Amaç merdiveninde önemli olan basamaklar değil, aralarındaki bağdır.
6. İlişki amacı bir cümlede yazılır ve metne hiç konulmaz.
7. Gizli amaç açıldığında karakter derinleşir, sahte amaç çürüdüğünde yapı sınanır.
8. Sahte amacı taşıyan metnin her sahnesi ikinci okumayı kaldırmalıdır.
9. Amaç devri olmayan sahnede seyirci sonucu ilk dakikada bilir.
10. Bir amaç başka bir karaktere verildiğinde anlamını yitirmiyorsa yeterince dar değildir.
11. Zorluk gereklidir, imkânsızlık gerilimi öldürür.
12. Amacın olmadığı sahne bir bilgi aktarımıdır; o bilgi başka bir sahnede daha iyi durur.

Sonraki derse köprü

Amacı kurdun. Karakterin bir tarihi, bir fiili ve kaybedecek bir şeyi var. Sahne yürüyor.

Şimdi işin rahatsız edici tarafı geliyor.

Karakter bütün bunları elde edebilir ve hiçbir şey düzelmeyebilir. Valizi kapatıp gider, yeni şehre varır, aradığı işi bulur — ve aynı boşlukla oturur. Çünkü peşinde koştuğu şey, gerçekten eksik olan şey değildi.

Sıradaki derste ihtiyacı çalışacağız: karakterin neden kendi eksiğini göremediğini, ihtiyacın metinde nereden konuştuğunu ve amaçla ihtiyacın çarpıştığı yerde finalin nasıl kurulduğunu.