Alternatif yapılar

Açılış sahnesi

Ankara'da bir yapım şirketinin küçük toplantı odası, kış akşamı. Kalorifer tıkırdıyor. Masada kalın bir senaryo, yanında kesilmiş kâğıt şeritler ve bir makas. Senarist Umut, dramaturg Aslı'nın karşısında oturuyor.

Senaryonun adı Bayram. Kurban bayramında üç kardeş Malatya'daki köy evinde buluşuyor. Yemekte en büyükleri Kemal, ailenin kayısı bahçesini sattığını açıklıyor. Kavga çıkıyor. Kardeşler bayramın ikinci günü dağılıyor.

Aslı senaryoyu kapatıyor. Her şey yerinde, diyor. Sahneler iyi, diyaloglar canlı. Film baştan sona düz bir çizgi gibi akıyor ve seyirci neyin geleceğini hep biliyor.

Umut omuz silkiyor. Hikâye bu, diyor. Başka nasıl anlatılabilir?

Aslı makası alıyor. Senaryonun sahne başlıklarını tek tek kesip masaya diziyor. Sonra şeritleri karıştırıyor. Kavga sahnesini en başa koyuyor. Umut ona bakıyor.

Seyirci satışı ilk dakikada öğrenirse, diyor Aslı, filmin geri kalanı bir soruya dönüşür. Bu insanlar bu masaya nasıl geldi?

Umut şeritlere uzanıyor. Belki de hikâyeyi değiştirmek gerekmiyor. Yalnızca sırasını, bakış açısını ya da çerçevesini.

Alternatif bir yapı hikâyeyi değiştirmez; seyircinin ona hangi kapıdan girdiğini değiştirir ve bu kapı, hikâyenin anlamını da değiştirir.

Bu derste ne olacak

Bu derste klasik, düz ilerleyen yapının dışındaki yapıları inceleyeceğiz. Önce olayların dizilişiyle oynayan yapılar geliyor: episodik yapı ve döngüsel yapı. Sonra çok parçalı yapılar: mozaik anlatı ve çoklu hikâye. Ardından zamanla oynayanlar: ters kronoloji, paralel zaman çizgileri, çerçeve hikâye ve tekrarlı yapı. En sonda bütünün dışına çıkanlar: antoloji, etkileşimli ve dallanan yapı ve anti-plot.

Her yapının hangi soruyu sorduğunu ve seyirciden ne istediğini göreceğiz. Umut'un Bayram'ını bu yapıların birkaçında yeniden kuracağız. Aynı üç kardeşin, aynı bahçenin, aynı yemeğin her yapıda başka bir film olduğunu göreceğiz. Film örnekleri İtalya'dan Kore'ye, Polonya'dan Türkiye'ye uzanıyor.

Sıfır noktası

Şimdiye kadar incelediğimiz yapı modellerinin çoğu aynı temel varsayıma dayanıyor. Hikâye bir başlangıçtan bir sona doğru ilerliyor. Tek bir başkarakter var, olaylar zamanın sırasıyla anlatılıyor ve her sahne bir sonrakini doğuruyor. Bu varsayım güçlü, çünkü seyircinin hayatı da böyle ilerliyor. İnsan dünü hatırlar, bugünü yaşar, yarını bekler. Düz çizgi bu deneyime en yakın biçim. Seyirci ona ayrıca alışmak zorunda kalmıyor.

Ama bu varsayımı bozmak da bir araç. Bir hikâye sondan başa anlatılabilir. Birden çok başkarakteri eşit ağırlıkta taşıyabilir. Aynı günü üç kez gösterebilir. Birbirine hiç değmeyen hikâyeleri yan yana dizebilir. Seyirciye hangi yoldan gideceğini seçtirebilir.

Alternatif yapıların hepsi bir soruyla başlıyor: seyirci neyi bilmeli ve ne zaman? Düz bir anlatıda seyirci ne olacağını merak ediyor. Ters kronolojide ne olduğunu biliyor ve nasıl olduğunu merak ediyor. Tekrarlı yapıda farkın ne olacağını merak ediyor. Mozaikte parçaların nasıl birleşeceğini.

Bu yapılar bir süs değil. Doğru kullanıldıklarında hikâyenin anlamını değiştiriyorlar. Bayram'ı düz anlatmak onu bir aile kavgasına çeviriyor. Ters anlatmak onu bir kayıp hikâyesine. Üç kardeşin gözünden ayrı ayrı anlatmak ise onu bir yanlış anlama hikâyesine. Aynı sahneler, üç ayrı film.

Tehlike de burada. Alternatif bir yapı hikâyeye bir anlam katmıyorsa, yalnızca seyirciyi yoruyor. Aslı'nın makası bir oyuncak değil. Her kesme bir soruyu cevaplamalı: bu sıra hikâyeye ne kazandırıyor? Cevap yoksa düz çizgi hâlâ en iyi seçenek.

Bir de şunu bilmek gerekiyor: alternatif yapıların çoğu klasik yapıyı ortadan kaldırmıyor. Onu parçalıyor, ters çeviriyor ya da çoğaltıyor. Ters kronolojide her sahne kendi içinde yine açılıp kapanan tam bir sahne. Mozaikte her parça yine küçük bir hikâye. Klasik yapıyı bilen yazar, onu bozmayı da daha iyi biliyor.

Mekanizma

Olayların dizilişi

Episodik bir Bayram, köy evine gelen misafirleri sırayla izler. Önce muhtar, sonra komşu kadınlar, sonra kasap, sonra yıllardır gelmeyen bir amca. Her ziyaret kendi küçük hikâyesini taşır. Bahçenin satışı bu ziyaretlerin arasında yavaş yavaş sızar. Bölümler bir zincir değil, bir boncuk dizisi.

Döngüsel bir Bayram ise ilk sahneye geri döner. Film babaannenin avluda çamaşır astığı bir sabahla açılır. Kavgadan ve dağılmadan sonra aynı sabaha, aynı çamaşıra döner. Ama bu kez avluda başka bir çocuk koşuyor. Döngü, bir kuşağın yerini bir başkasının aldığını gösteriyor.

Çok parçalı yapılar

Mozaik bir Bayram, üç kardeşin köye yolculuğunu ayrı ayrı anlatır. Kemal İstanbul'dan arabayla, kız kardeş Zehra Ankara'dan otobüsle, en küçük Mert yurt dışından uçakla geliyor. Hikâyeler yolda birbirine değmiyor. Ama her yolculukta bahçeyle ilgili bir parça beliriyor. Seyirci parçaları birleştirdiğinde satışın nedenini kardeşlerden önce anlıyor.

Çoklu hikâyeli bir Bayram, üç kardeşi eşit tutar. Kemal borçlarını kapatmak istiyor. Zehra annesinin bakımını üstlenmek zorunda kalmaktan korkuyor. Mert köyde kalmak istiyor. Üç amaç, aynı sofrada çarpışıyor. Mozaikten farkı, burada her hikâyenin kendi yayını tamamlaması.

Zamanla oynamak

Ters kronolojide Bayram, kardeşlerin kapıda birbirine bağırmasıyla açılıyor. Sonra yemek. Sonra satış açıklaması. Sonra geliş. En son sahne, üç kardeşin çocukken kayısı ağacına tırmandığı bir yaz günü. Seyirci kavgayı bildiği için her sıcak an acı bir tat bırakıyor. Film, bir kaybın haritasını tersinden çiziyor.

Paralel zaman çizgileri ise iki zamanı yan yana örer. Bayram'da bugünkü sofra ile babaannenin gençliğinde bahçenin dikildiği yıl art arda gösterilebilir. Bir çizgide ağaçlar dikiliyor, öbüründe satılıyor. İki zaman birbirine değmiyor ama birbirini açıklıyor. Çerçeve hikâye ise bütün filmi bir anlatıcının ağzına koyar. Yıllar sonra Mert'in kızı, babasından duyduğu bu bayramı anlatıyor olabilir.

Tekrarlı bir Bayram, aynı akşam yemeğini üç kez gösterir. İlkinde Kemal'in gözünden: kardeşleri onu anlamıyor. İkincisinde Zehra'nın gözünden: Kemal onları hiçe sayıyor. Üçüncüsünde Mert'in gözünden: kimse annelerine bakmıyor. Aynı sofra, üç ayrı gerçek. Seyirci anlamı tekrarların arasındaki farkta buluyor.

Bütünün dışına çıkan yapılar

Antoloji bir Bayram, aynı bayram sabahını Türkiye'nin beş ayrı şehrinde beş ayrı aile üzerinden anlatabilir. Malatya'daki kardeşler bunlardan yalnızca biri. Hikâyeler birbirine hiç değmiyor. Ortak olan tek şey bayram. Her hikâye kendi başına bir kısa film.

Etkileşimli bir Bayram, seyirciye sorar: Kemal satışı yemekte mi açıklasın, yoksa sabah kardeşleri tek tek mi arasın? Her seçim başka bir akşama açılıyor. Yazarın işi burada bir hikâye değil, bir ağaç yazmak. Her dalın anlamlı, her sonun tutarlı olması gerekiyor.

Anti-plot ise yapının kendisini reddeder. Bayram'da satış hiç açıklanmaz. Kardeşler gelir, yer, uyur, gider. Film, söylenmeyen şeyin ağırlığını seyircinin omzuna bırakır. Aslı bu seçeneği en sona saklıyor. En cesur olan, en az yapı kullanan.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Önce düz anlat. Hikâyeni önce zamanın sırasıyla yaz. Alternatif yapıyı ancak düz hâlini bildikten sonra dene.

Yapıya bir soru sor. Bu sıra hikâyeye ne kazandırıyor? Cevap veremiyorsan düz çizgiye dön.

Sahneleri şerit hâline getir. Her sahneyi ayrı bir kâğıda yaz. Sıralarını değiştirerek hangi düzenin en güçlü etkiyi bıraktığını dene.

Ters kronolojide her sahneye bir keşif koy. Seyirci geriye doğru giderken her sahnede bir sonraki sahnenin nedenini öğrenmeli.

Ters kronolojinin son sahnesini masum bırak. Seyircinin geriye doğru ulaştığı en eski an, sonrasının ağırlığıyla izlenir. Masumiyet acıyı büyütür.

Tekrarlarda farkı küçük tut. Aynı sahne üç kez gösteriliyorsa, fark bir cümle, bir bakış, bir saniye olsun. Seyirci farkı arasın.

Tekrarların sayısını sınırla. Üç tekrar çoğu zaman yeter. Dördüncüsü seyirciyi yorabilir.

Mozaik parçalarına ortak bir iplik ver. Bir nesne, bir yer, bir ses. Parçalar ilk bakışta kopuk görünse de seyirci ipliği sezmeli.

Çoklu hikâyede her karaktere bir yay ver. Üç başkarakter varsa, üçünün de başı, ortası ve sonu olmalı. Biri eksik kalırsa film dengesini kaybeder.

Paralel zamanları birbirine yansıt. İki zaman çizgisi aynı temayı farklı biçimde işlesin. Bir çizgideki olay öbüründekini aydınlatsın.

Çerçeveyi yalnız bir kapı olarak kullanma. Çerçeve hikâyenin kendisi de değişmeli. Anlatan kişi hikâyeyi anlattıkça bir şey öğrensin.

Episodik yapıda bölümleri bir çizgiyle bağla. Bölümler gevşek bağlı olabilir ama karakterin iç yolculuğu bölümden bölüme ilerlemeli.

Döngüde bir fark bırak. Başa dönülen yer tam olarak aynı olmasın. Küçük bir değişiklik, döngünün anlamını gösterir.

Antolojide ortak temayı güçlü tut. Bağımsız hikâyeleri bir arada tutan tek şey tema. Tema zayıfsa antoloji bir derlemeye dönüşür.

Etkileşimli yapıda her dalı yaz. Seyirci hangi yolu seçerse seçsin karşısına anlamlı bir hikâye çıkmalı. Boş dal, seyirciyi cezalandırır.

Anti-plotu bilinçli seç. Olay örgüsünü reddetmek bir tembellik değil, bir tercih olmalı. Seyirciyi neyle tutacağını bil.

Seyircinin yönünü kaybetmemesini sağla. Zaman atlıyorsa bir işaret ver: bir mevsim, bir saç kesimi, bir renk. Kafa karışıklığı merak değildir.

Yapıyı temaya bağla. Ters kronoloji kayıp hikâyelerine, tekrarlı yapı algı hikâyelerine, mozaik toplum hikâyelerine iyi uyar.

Alternatif yapıyı bir kurtarma aracı sanma. Zayıf bir hikâye karmaşık bir sırayla güçlenmez. Önce hikâyenin kendisi sağlam olmalı.

Kurgu masasında yeniden dene. Pek çok alternatif yapı çekimden sonra, kurguda keşfedilir. Senaryoda kararını ver ama kurguya da kapıyı açık bırak.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Alternatif yapılar düz ilerleyen anlatının varsayımlarını bozar.
• Her yapı seyirciye başka bir soru sordurur.
• Episodik yapı gevşek bağlı bölümleri art arda dizer.
• Döngüsel yapı başladığı yere küçük bir farkla döner.
• Mozaik anlatı parçaları ancak bütünde anlamlandırır.
• Çoklu hikâye birden çok başkarakteri eşit taşır.
• Ters kronoloji merakı nedenlere çevirir.
• Paralel zaman çizgileri birbirini açıklar.
• Çerçeve hikâye anlatmanın nedenini gösterir.
• Tekrarlı yapı anlamı farkların içinde saklar.
• Antoloji bağımsız hikâyeleri bir temayla toplar.
• Etkileşimli yapı seyirciye seçim verir.
• Anti-plot olay örgüsünü bilinçli olarak reddeder.
• Yapı temaya bağlandığında güç kazanır.
• Zayıf bir hikâye karmaşık bir sırayla güçlenmez.
• Önce düz anlat, sonra kes ve yeniden diz.

Sonraki derse köprü

Bu modülde birçok yapı modeli gördük: üç perdeden sekiz sekansa, kahramanın yolculuğundan kishōtenketsu'ya, dizi iskeletlerinden alternatif yapılara. Ama bir yazarın masasında her zaman aynı soru duruyor: bu hikâye için hangisi? Cevap hikâyenin uzunluğuna, mecrasına, türüne, başkarakter sayısına ve zaman düzenine bağlı. Bazen iki model birleştiriliyor, bazen hiçbiri kullanılmadan taslak çıkarılıyor. Umut'un masasındaki şeritler de bu sorunun bir parçası. Sonraki ders doğru modeli seçmeyi öğretiyor.