Alt öykünün işlevleri

Açılış sahnesi

Aynı geliştirme odası, iki hafta sonra. Mantar panoda sarı kartlar artık ortada, düzgün bir sıra hâlinde. Mavi kartlar çevrelerinde duruyor. Tuba'nın elinde kırmızı bir kalem, Sevda'nın elinde soğumuş bir çay.

Tuba panodan bir mavi kart söküyor. Üstünde Şükriye'nin kızı Nazlı'nın kına gecesi yazıyor. Kartı masaya bırakıyor ve Sevda'ya dönüyor. Bu sahneyi çıkarırsak ne kaybederiz, diye soruyor.

Sevda hemen cevap veremiyor. Sonra kartı geri alıyor. Gülizar'ın ders kitapları Nazlı'nın kitapları, diyor. Nazlı evleniyor, sınava girmekten vazgeçiyor, kitaplarını annesi Gülizar'a getiriyor. Kına gecesi olmazsa kitaplar da gelmez.

Tuba kartı panoya geri iğneliyor. Sonra başka bir mavi kart söküyor: Remzi'nin çarşıdaki hırdavat dükkânında bir öğle arası. Aynı soruyu soruyor. Sevda bu kez uzun süre düşünüyor ve bir cevap bulamıyor. Remzi'yi sevdiği için yazmış, filme bir şey kattığı için değil.

Tuba kırmızı kalemle kartın köşesine küçük bir soru işareti çiziyor. Her mavi kart bu soruya cevap vermeli, diyor. Cevap veremeyen kart ya değişir ya gider.

Bir alt öykü, filmden çıkarıldığında ana olay örgüsünde bir şey eksiliyorsa yaşar; hiçbir şey eksilmiyorsa yalnızca yer kaplıyordur.

Bu derste ne olacak

Bu derste bir alt öykünün filme ne kazandırdığını soracağız. Alt öykünün yapabildiği işleri tek tek ayıracağız. Ana karakteri başka bir ışıkta göstermek, filmin sorusunu başka bir kapıdan sormak, ana hikâyeye malzeme taşımak ve riski yakın bir insana bağlamak. Filmin sesini değiştirmek, yaşanan yeri doldurmak, iki yolu yan yana koymak ve sonuca bir parça getirmek de var. Sevda'nın mavi kartlarını bu gözle tartacağız ve hiçbir işe yaramayan bir kartı nasıl kurtarabileceğimizi göreceğiz. Son olarak on iki filmin yan hatlarını açıp her birinin hangi işi gördüğüne bakacağız.

Sıfır noktası

Önceki derste ana olay örgüsünü bir binanın kolonlarına benzettik. Alt öyküler o binanın odalarıydı. Bu derste odalara bakıyoruz. Bir odanın var olması için bir nedeni olmalı. Mutfakta yemek pişer, yatak odasında uyunur. Hiçbir işe yaramayan bir oda, ne kadar güzel döşenmiş olursa olsun, evi büyütür ama yaşanır kılmaz.

Senaryoda da durum aynı. Bir alt öykünün filmde kalması için bir iş yapması gerekiyor. Bu iş eğlendirmek olabilir, ama yalnızca eğlendirmek yetmez. Seyirci bir alt öyküyü izlerken bilmeden şunu soruyor: Bu neden burada? Cevap bulamazsa sabırsızlanıyor. Ana karakteri özlüyor. Sahne ne kadar iyi yazılmış olursa olsun, film uzamış gibi geliyor.

İyi bir alt öykü genellikle birden fazla iş yapıyor. Nazlı'nın kına gecesi kitapları getiriyor. Ama aynı zamanda Van'ın bir mahallesini gösteriyor, filmin ağır havasına müzik ve dans katıyor. Üstelik Gülizar'ın kendi gençliğini hatırlatıyor. Tek bir sahne dört işi birden görüyor. Remzi'nin dükkânı ise şimdilik hiçbir iş görmüyor. Sevda onu seviyor, ama film onu taşımak için bir neden bulamıyor.

Alt öykünün işlevleri bir kontrol listesi gibi kullanılabilir. Her mavi kartın yanına bir soru yazılıyor. Bu kart ana karakteri derinleştiriyor mu? Temayı başka bir açıdan soruyor mu? Ana hikâyeye bir şey getiriyor mu? Kartlardan hiçbiri evet almıyorsa, sorun kartın içeriğinde değil, bağlantısında. Çoğu zaman alt öykü atılmıyor, ana çizgiye yeniden bağlanıyor.

Bu bağlantı çoğu zaman küçük bir değişiklikle kuruluyor. Bir sahnenin zamanı kayıyor, bir nesne bir elden ötekine geçiyor, bir karakter bir sırrı öğreniyor. Alt öykünün kendisi pek değişmiyor. Değişen, ana çizgiyle arasındaki iptir. Tuba'nın kırmızı kalemi bu yüzden kartları yırtmıyor, köşelerine soru işareti koyuyor. Soru işareti bir ceza değil, bir iş listesi.

Mekanizma

Ana karakteri başka bir ışıkta göstermek

Ana olay örgüsünde Gülizar hep aynı yerde duruyor: kitabın başında, saklanırken, korkarken. Kına gecesinde ise başka biri oluyor. Nazlı'nın ellerine kınayı o yakıyor. Kadınlar ondan türkü istiyor ve Gülizar hiç kimsenin bilmediği bir sesle söylüyor. Seyirci bu kadının bir zamanlar okulun en iyi öğrencisi olduğunu o gece anlıyor. Bir öğretmen söyledi diye değil, ellerinin kınayı nasıl sabırla sardığını gördüğü için.

Karakter penceresi ana olay örgüsünün söyleyemeyeceği şeyi söylüyor. Gülizar'ın sınav hikâyesi onun hırsını gösteriyor. Kına gecesi ise onun neşesini, cömertliğini ve kaybettiği yılları. İki yüz yan yana gelince karakter tamamlanıyor.

Temayı başka bir kapıdan sormak

Filmin sorusu şu: Bir kadın kendi yolu için ailesine ne kadar borçlu? Ana olay örgüsü bu soruyu Gülizar üzerinden soruyor. Nazlı'nın hattı aynı soruyu on dokuz yaşında bir kızın ağzından soruyor. Nazlı sınava girmek istiyor, ama nişanlısının ailesi beklemek istemiyor. Nazlı evlenmeyi seçiyor. Gülizar bu seçimi yirmi sekiz yıl önce yapmıştı.

Bu işlev sözlükteki alt öykü temasıyla aynı yere dokunuyor, ama bir farkla. Alt öykü teması hattın kendi sorusu. Burada söz konusu olan, o sorunun ana soruyla aynı olması ve ona başka bir açıdan bakması.

Nazlı'nın hattı bir karşılaştırma hattı. Seyirci Gülizar'ın geçmişini onun bugününde görüyor. Aynı soruya iki kuşağın iki cevabı. Film hangisinin doğru olduğunu söylemiyor, yan yana koyuyor.

Ana hikâyeye malzeme taşımak

Nazlı'nın kitapları bir araç. Baran'ın grubu ise bir süre taşıyor. Grup her salı ve cuma akşamı mahalledeki bir bodrumda prova yapıyor. Baran o akşamlar evde değil, Remzi de çay ocağında. Ev boşalınca Gülizar formülleri mutfakta sesli okuyabiliyor, kimseden saklanmadan. Baran'ın hattı çıkarılırsa Gülizar'ın çalışma saatleri de gidiyor.

Riski yakın bir insana bağlamak

Remzi'nin dükkân kartı burada işe yarayabilir. Sevda onu yeniden yazıyor. Dükkân batıyor ve Remzi, Gülizar'ın öğleden sonraları dükkâna gelmesini istiyor. Tam onun çalışma saatleri. Gülizar sınavı seçerse kocasını yalnız bırakacak. Artık risk yalnızca kendine olan inancı değil. Remzi'nin gururu, ailenin geçimi ve bir evliliğin dengesi de ortada.

Filmin sesini değiştirmek

Ton uyumu iki malzemenin bir arada durabilmesini soruyordu. Ton dengesi ise ağırlığın dağılımını soruyor. Gülizar'ın hikâyesi ağır ve sessiz. Baran'ın prova sahneleri gürültülü ve komik. Grubun davulcusu her provada komşuların şikâyetiyle susturuluyor. Seyirci bu sahnelerde nefes alıyor ve Gülizar'ın gece mutfakta çözdüğü soruya daha taze dönüyor.

Yaşanan yeri doldurmak

Ana olay örgüsü bir evin içinde geçebilir, ama film bütün bir şehri gösterebilir. Kına gecesi Van'ın bir mahallesini taşıyor. Kadınların oturma düzenini, sofradaki otlu peyniri, kimin kime ne hediye getirdiğini. Remzi'nin çarşısı erkeklerin dünyasını gösteriyor. Gülizar'ın ne kadar dar bir alanda yaşadığını seyirci bu iki dünyayı görünce anlıyor. Yer dolunca kararın ağırlığı da artıyor.

Sonuca bir parça getirmek

Sınavdan önceki akşam Baran'ın grubu Nazlı'nın düğününde çalıyor. Remzi oğlunu ilk kez sahnede görüyor. Baran ona annesinin sırrını orada, bir şarkı arasında anlatıyor. Ertesi gün Gülizar son soruya geldiğinde Remzi sınav salonunun kapısında beliriyor. Bu kez onu durdurmaya değil, beklemeye gelmiş. Alt öykü, ana dramatik sorunun cevabına bir kişi ve bir karar getiriyor.

Remzi'nin dükkânının ilk hâli buydu. Yeniden yazıldıktan sonra iki işlev taşıyor: riski kişiselleştiriyor ve erkeklerin dünyasını gösteriyor.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Her alt öyküye çıkarma testi uygula. Hattı filmden çıkar ve ana olay örgüsünde neyin eksildiğine bak. Hiçbir şey eksilmiyorsa hat bir işlev arıyor demektir.

İşlevi kartın köşesine yaz. Panodaki her alt öykü kartının yanına bir kelime yaz. Pencere, kaynak, bedel, ton, dünya, karşılaştırma, kavşak.

Bir alt öyküye birden fazla iş ver. En iyi alt öyküler aynı anda iki ya da üç işlev taşıyor. Tek işlevli bir hat sık sık filmin temposunu düşürür.

Pencereyi ana çizgide açma. Ana karakterin gizli yüzü, ana olay örgüsünde değil, yan bir hatta daha doğal görünür.

Karşılaştırma hattını sonuçla kur. İki hat aynı soruyla karşılaşıyorsa farklı sonuçlara ulaşsın. Aynı sonuç, karşılaştırmayı boşa çıkarır.

Kaynağı erken ek. Alt öykünün ana çizgiye getireceği araç ilk perdede görünmeli. Son anda ortaya çıkan araç hile gibi durur.

Bedeli sevilen birine yükle. Genel bir risk seyirciye dokunmaz. Riski başkarakterin sevdiği biri taşısın.

Tonu bilerek karşıtla. Ağır bir ana olay örgüsünün yanına hafif bir hat koy. Ama hafif hattı ana çizgiden kopuk bırakma.

Dünyayı alt öyküyle göster. Ana karakterin yaşadığı yeri anlatmak yerine, orada yaşayan başka insanların hikâyelerini göster.

Kavşağı doruğa yakın kur. Alt öykünün ana çizgiye çarptığı an finalden hemen önce gelirse etkisi en yüksek olur.

Kavşağı tesadüfe bırakma. Alt öykünün finale getirdiği karar, o hattın içinde önceden kurulmuş olmalı.

Sevdiğin hattı sorgula. Yazarın en çok sevdiği alt öykü çoğu zaman en az işlev taşıyandır. Sevgi bir işlev değil.

İşlevsiz hattı hemen atma. Önce ana çizgiye bağlamayı dene. Çoğu işlevsiz hat küçük bir değişiklikle iki işlev kazanır.

Alt öykünün kendi arkını kur. Bir alt öykü de başlar, gelişir ve biter. Ortada kalan hat, işlevini tamamlamamış demektir.

Alt öyküyü ana soruyla bitir. Alt öykünün son sahnesi, mümkünse ana olay örgüsünün sorusuna bir cevap versin.

Yardımcı karakterlere hat verirken ölç. Her yardımcı karakterin alt öyküsü olmak zorunda değil. Hat verdiğin karakter bir iş görmeli.

Alt öykü sahnelerini ana çizginin nefes aldığı yerlere koy. Ana olay örgüsünün yoğun bir sahnesinin ardından alt öykü seyirciye dinlenme alanı açar.

Alt öykülerin toplamını say. Bir uzun metrajın taşıyabileceği hat sayısı sınırlı. Her yeni hat ötekilerden yer alır.

İşlev listesini tekrar tekrar gözden geçir. Yeniden yazım sırasında bir hattın işlevi kaybolabilir. Her taslakta kartları yeniden tart.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Alt öykü filmde bir iş gördüğü için vardır.
• Çıkarma testi alt öykünün işlevini ortaya çıkarır.
• İyi bir alt öykü birden fazla iş görür.
• Karakter penceresi ana karakterin gizli yüzünü açar.
• Alt öykü temayı başka bir kapıdan sorabilir.
• Karşılaştırma hattı aynı soruya başka bir cevap verir.
• Kaynak alt öyküsü ana çizgiye araç, bilgi ya da müttefik taşır.
• Kaynak erken kurulmalıdır.
• Kişisel bedel hattı riski sevilen birine bağlar.
• Ton dengesi filmin duygusal ritmini düzenler.
• Alt öyküler dünyayı insanlarla doldurur.
• Alt öykü kavşağı finale bir karar ya da kişi getirir.
• Kavşak önceden kurulmalı, tesadüfe bırakılmamalıdır.
• İşlevsiz alt öykü önce bağlanmayı dener.
• Yazarın sevgisi bir işlev değildir.
• Her alt öykünün kendi arkı vardır.
• İşlevler her taslakta yeniden tartılır.

Sonraki derse köprü

Sevda'nın panosundaki mavi kartların hepsinde artık bir işlev yazıyor. Ama kartlar başka bir bakımdan da birbirinden ayrılıyor. Baran'ın grubu bir aile hattı mı, yoksa gülmece mi? Nazlı'nın kınası bir ilişki öyküsü mü, bir karşıt öykü mü? Remzi'nin dükkânı bir meslek hattı mı, yoksa karşı gücün kendi öyküsü mü? Hangi alt öykünün kime dair olduğuna göre yapılan bu ayrım, sonraki dersin konusu: alt öykü türleri.