Alt öyküleri ana hikâyeye bağlamak

Açılış sahnesi

Kadıköy'de bir tiyatronun prova salonu, bir cumartesi öğleden sonrası. Uzun bir masanın çevresinde oyuncular oturuyor, önlerinde Sıra'nın film senaryosu. İlk okuma provası. Sevda masanın bir ucunda, Tuba öbür ucunda.

Okuma iki saat sürüyor. Bittiğinde oyuncular sayfaları kapatıyor. Baran'ın kız arkadaşı Dilan'ı okuyan genç oyuncu elini kaldırıyor. Benim karakterim altmışıncı sayfadan sonra ne oluyor, diye soruyor. Hiç görünmüyor.

Sevda sayfaları çeviriyor. Dilan'ın son sahnesi gerçekten altmışıncı sayfada. Baran ile bir kafede tartışıyorlar. Sonra hiçbir şey. Ne ayrılıyorlar, ne barışıyorlar.

Şükriye'yi okuyan yaşlı oyuncu da bir şey söylüyor. Benim dedikodu sahnelerim hep Gülizar'ın en heyecanlı anlarının ortasına düşüyor, diyor. Gülizar tam kitabı saklamaya çalışırken ben kapıya gelip komşunun kızını anlatıyorum. Seyirci benden sıkılır.

Tuba not alıyor. Oyuncular gidince Sevda'ya dönüyor. Hatlarının çoğu güzel, diyor. Ama bazıları Gülizar'a bir iple bağlı değil, bazıları da ipi yanlış yerden çekiyor.

Bir alt öykü, ana hikâyeye ancak bir iple bağlanınca filmin parçası olur; ipin nereden geçtiği, hattın ana hikâyeyi taşıyıp taşımayacağını ya da durduracağını belirler.

Bu derste ne olacak

Bu derste alt öyküleri ana hikâyeye bağlayan ipleri tek tek inceleyeceğiz. Aynı soruyu paylaşmak, aynı kişiden geçmek, aynı yerde buluşmak, birinin olayının ötekinde sonuç doğurması ve bir hattan ötekine bilgi taşımak. Hatların yan yana ilerlemesini, zıt biçimde kapanmasını ve doruğa birlikte girmesini de konuşacağız. Sonra zayıf bir alt öykünün belirtilerini sıralayacağız. Sevda'nın okuma provasından çıkan notları bu gözle düzelteceğiz. En sonunda on iki filmin iplerine bakacağız: kimi ince bir temayla, kimi kalın bir sebep zinciriyle bağlanmış. Her birinde ipin hikâyenin neresinden geçtiğini de soracağız.

Sıfır noktası

Önceki derslerde bir yan hattın filme kattığı işi ve konusunu tarttık. Bu derste başka bir şey soruyoruz: Alt öykü ana hikâyeye nasıl dokunuyor? Bir hat işlev taşıyabilir, bir türe girebilir, ama ana hikâyeye hiç dokunmadan yürüyebilir. O zaman seyirci iki ayrı film izliyormuş gibi hissediyor.

Bağ bir ip gibi düşünülebilir. İnce bir ip de olabilir, kalın bir halat da. Aynı temayı paylaşmak ince bir ip. Seyirci farkına bile varmayabilir. Bir alt öyküdeki olayın ana hikâyede bir sonuç doğurması ise kalın bir halat. Seyirci onu hemen hissediyor.

İyi bağlanmış bir hat çoğu zaman tek iple yetinmiyor. Aynı soruyu soruyor, ana karakterin sevdiği bir kişiden geçiyor ve bir noktada ana hikâyeye bir sonuç ya da bir bilgi getiriyor. Tek bir iple bağlı hat, o ip koparsa düşüyor.

Bağın bir de yeri var. İp hikâyenin neresinden geçiyor? Bir alt öykü ana hikâyeye başta, ortada ya da sonda dokunabilir. En güçlü bağlar genellikle dönüm noktalarının ve doruğun yakınında. Alt öykü ana hikâyeyi en çok ihtiyaç duyduğu anda etkiliyor.

İp yanlış yerden de geçebilir. Şükriye'nin dedikodu sahneleri Gülizar'a bağlı, ama ipi en gergin anda çekiyorlar. Alt öykü bağlı olduğu hâlde ana hikâyeyi durduruyor. Bu yüzden bağın varlığı kadar yeri de önemli.

İplerin zayıflığı da okunabiliyor. Okuma provasında oyuncular bunu ilk fark eden kişiler. Her oyuncu kendi karakterinin yolunu izliyor ve o yol bir yerde kesiliyorsa hemen soruyor. Bir alt öykünün zayıf olduğunu gösteren belirtiler çoğu zaman bir bağ sorununa işaret ediyor. Hat ya hiç bağlanmamış ya yanlış yerden bağlanmış ya da bağlandıktan sonra ortada bırakılmış. Belirtiyi bulmak, eksik ipi bulmanın ilk adımı.

Mekanizma

Aynı soru, aynı kişi, aynı yer

İlk ip ortak tema. Sıra'nın bütün hatları aynı soruyu soruyor: Bir insan ailesine ne kadar borçlu? Gülizar, Nazlı, Şükriye ve Baran bu soruya kendi hayatlarından cevap veriyor. Tema en ince ip, ama bütün öteki iplerin altında duruyor.

İkinci ip ortak karakter. Baran hem ana hikâyede hem grup hattında var. Şükriye hem Gülizar'ın dostu hem Nazlı'nın annesi. Bir karakter iki hatta birden görünce seyirci hatlar arasında kendiliğinden köprü kuruyor.

Sevda bir değişiklik yapıyor. Dershane çarşının içinde, Remzi'nin dükkânının iki kapı ötesinde. Gülizar her derse gidişinde dükkânın önünden geçmek zorunda. Remzi'nin dükkân hattı ile Gülizar'ın sınav hattı artık aynı sokakta. Her geçişte bir gerilim.

Sebep ve bilgi

Çarşıya yapı marketi açılıyor. Remzi'nin müşterileri azalıyor. Remzi tezgâhta yardım istiyor ve bunu tam ikindi saatlerine, Gülizar'ın ders saatlerine koyuyor. Gülizar ya kocasına ya sınava vakit ayıracak. Dükkân hattındaki bir olay, ana hikâyede somut bir engel doğuruyor. Nedensel bağ en kalın ip.

Nazlı'nın kına gecesinde Remzi'nin kuzeninin karısı bir şey söylüyor. Remzi dükkân için tefeciden borç almış. Gülizar bunu orada, kına tabağının başında öğreniyor. Kocasının neden bu kadar gergin olduğunu ilk kez anlıyor. Düğün hattı, ana hikâyeye bir bilgi taşıdı.

Yan yana ve karşı karşıya

Grup düğünde çalacağı şarkıları çalışıyor, Gülizar ise soru bankalarını. Grup ilk provasını yaptığı hafta Gülizar ilk deneme sınavına giriyor. Grup ilk kez dağılmanın eşiğine geldiğinde Gülizar ilk kez vazgeçmeyi düşünüyor. İki hat birbirini görmüyor, ama aynı ritimle ilerliyor.

Karşılaştırma hattı bir işlevdi: iki yolu yan yana tartmak. Karşıt sonuç ise bu tartının son ağırlığı. Nazlı'nın hattı bir düğünle kapanıyor ve kitaplar rafa kalkıyor. Gülizar'ın hattı ise bir sınav kâğıdıyla kapanıyor. Aynı soruya iki kapanış.

Doruğa birlikte girmek

Sınav sabahı anne ile oğul aynı okulun iki ayrı katında oturuyor. Gülizar'ın doruğu ana hikâyenin doruğu. Ama Baran'ın aile hattının doruğu da o sabah, o binada. Sevda iki salonu birbirine kesiyor. Anne bir soruda takılıyor, oğul bir başka soruda. Film iki doruğu aynı sekansa yerleştiriyor ve sonuç açıklanınca ikisi birlikte cevaplanıyor.

Zayıf alt öykünün belirtileri

Tuba okuma notlarını beş başlıkta topluyor. İlki çıkarma testinden geçemeyen hat: sözlükteki işlevsiz alt öykü. İlk taslakta apartmanda ikinci bir komşu, Hacer de sınava hazırlanıyordu. Hacer'in hattı çıkarılınca hiçbir şey değişmiyor. Üstelik Gülizar'ın sorusunu aynı cevapla tekrarlıyor. Tema bir kez daha söyleniyor, ama bir şey eklenmiyor.

Şükriye'nin dedikodu sahneleri buydu. Sevda onları taşıyor. Artık Gülizar'ın sakin anlarından sonra geliyorlar, gerilim anlarının ortasında değil.

Üçüncü belirti yarım kalan hat. Dilan'ın hikâyesi başladı, ama sonuçlanmadı. Sevda ona bir son veriyor: Dilan, Baran'ın sınav sabahı binanın önünde bekliyor. Dördüncü belirti gölgeleme. Baran'ın grubu daha önce büyüyüp ana hikâyenin yerini almıştı. Beşinci belirti, işlevini söyleyemeyen ve Tuba'nın soru işaretini hâlâ taşıyan kart.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Her alt öykünün iplerini say. Her hattın ana hikâyeye kaç iple bağlı olduğunu yaz. Tek iple bağlı hattı güçlendir.

Önce temayı ortak kıl. Bütün hatlar aynı soruya bakmalı. Tema en ince ip, ama öteki iplerin zeminidir.

Bir karakteri iki hatta yürüt. Ana karakterin sevdiği biri alt öykünün içinde olursa bağ kendiliğinden kurulur.

Mekânları yaklaştır. Alt öykünün mekânını ana hikâyenin mekânına yakın koy. Karşılaşmalar kendiliğinden doğar.

En az bir nedensel bağ kur. Alt öyküdeki bir olay ana hikâyede somut bir sonuç doğursun.

Bilgiyi alt öyküden getir. Ana karakterin öğrenmesi gereken bir şeyi ana hikâyeden değil, bir yan hattan ulaştır.

Paralel adımları eşle. Alt öykünün dönüm noktalarını ana hikâyenin dönüm noktalarıyla aynı yerlere koy.

Karşıt sonucu hazırla. Alt öykü ters bir sonuçla kapanacaksa, iki hattın başlangıcı birbirine benzesin.

Doruğu paylaş. Mümkünse bir alt öykünün doruğunu ana doruğun sekansına yerleştir.

İpin yerini kontrol et. Alt öykü sahneleri ana hikâyenin gergin anlarını bölüyorsa onları sakin anların arkasına taşı.

Her hatta bir son yaz. Başlayan her alt öykü bir sonuca ulaşmalı. Seyirci açılan her kapının bir yerde kapanmasını bekler.

Tekrar eden hattı birleştir. İki alt öykü aynı soruyu aynı cevapla soruyorsa birini çıkar ya da ikisini birleştir.

Gölgeleyen hattı kısalt. Bir alt öykü ana hikâyeden daha ilginç hâle geliyorsa, sahnelerini azalt ve ana karaktere bağla.

Okuma provasını dinle. Oyuncular kendi karakterlerinin hikâyesini sorar. Yarım kalan hatları ilk onlar fark eder.

İpi görünmez yap. En iyi bağlar seyircinin fark etmediği bağlardır. Bağı bir diyalogla açıklama, olaylarla kur.

Bağları bir haritada çiz. Ana hikâyeyi ortaya, alt öyküleri çevresine yaz. Aralarındaki ipleri çizgilerle göster.

Kopuk hattı hemen atma. Önce ona bir ip bağlamayı dene: bir karakter, bir mekân, bir sonuç.

Bilgi köprüsünü bir karaktere taşıt. Yan hattan gelen bilgi bir nesneyle ya da bir kişinin ağzından gelsin. Tesadüfen duyulan bir cümle zayıf bir köprüdür.

Nedensel bağı erken kur. Alt öyküdeki olay ilk perdede gerçekleşirse, ana hikâyedeki sonucu ikinci perde boyunca büyüyebilir.

Paralel hatların birini hafif tut. İki hat aynı ritimde ilerlerken birinin tonu hafifse, seyirci ağır olanı daha net duyar.

Ortak doruğu kurgu masasında düşün. İki mekânı birbirine kesmek, sayfada iki ayrı sahneyi yan yana yazmayı gerektirir. Kesme noktalarını senaryoda işaretle.

Zayıflık belirtilerini listele. Her taslaktan sonra beş belirtiyi tek tek kontrol et ve her birinin karşısına bir hat adı yaz.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Alt öykü ana hikâyeye iplerle bağlanır.
• Ortak tema en ince iptir.
• Ortak karakter hatlar arasında köprü kurar.
• Mekân bağı karşılaşmaları doğallaştırır.
• Nedensel bağ en kalın iptir.
• Bilgi köprüsü ana hikâyeye bilgi taşır.
• Paralel gelişim hatları aynı ritimde yürütür.
• Karşıt sonuç aynı soruyu ters bir sonla kapatır.
• Ortak doruk iki hattı aynı sekansta doruğa taşır.
• İyi bir hat birden fazla iple bağlıdır.
• İpin yeri de önemlidir.
• Durdurucu alt öykü ivmeyi keser.
• Sonuçsuz kalan hat seyircide bir eksiklik duygusu bırakır.
• Okuma provası kopuk hatları erken gösterir.
• En güçlü bağ çoğu zaman fark edilmeyen bağdır.
• Aynı cevabı tekrar eden hat birleştirilmelidir.
• Gölgeleyen hat kısaltılmalıdır.
• Zayıf hat önce bağlanmayı dener.

Sonraki derse köprü

Sevda notları düzeltirken kalemi bırakıp bir soru soruyor, önce kendine, sonra Tuba'ya. Ya film tek bir kişinin hikâyesi olmasaydı? Gülizar, Şükriye ve Nazlı aynı ağırlıkta, üç ayrı ana hikâye olarak yürüseydi? O zaman hiçbir hat ötekinin alt öyküsü olmayacaktı. Seyirci üç kadının hikâyesini sırayla, aynı ilgiyle izleyecekti. Sonraki ders, birden fazla hikâyenin eşit ağırlıkla taşındığı yapıları inceliyor: çoklu olay örgüsü.