Alt öykü türleri

Açılış sahnesi

Tuba bu sabah odaya elinde bir yığın boş ayakkabı kutusuyla giriyor. Kutuları masanın üstüne yan yana diziyor. Her birinin kapağına keçeli kalemle tek bir kelime yazmış: dost, aile, iş, karşı taraf, yan karakter, ayna, sır, gülmece.

Sevda kutulara bakıp gülüyor. Taşınıyor muyuz, diye soruyor. Tuba gülmüyor. Panodaki mavi kartları göstererek her kartın kimin hakkında olduğuna bakmasını istiyor. Sonra o kartı doğru kutuya atmasını.

Sevda ilk kartı alıyor: Baran'ın grubunun bodrum provası, davulcunun komşular yüzünden susturulması. Kartı gülmece kutusuna atıyor. İkinci kart Şükriye'nin gizlice kitap getirdiği gece. Dost kutusuna gidiyor. Üçüncü kart Remzi'nin dükkânda veresiye defterini açıp kapattığı öğle arası. Sevda kartı elinde tutup kalıyor. İş kutusuna mı, karşı taraf kutusuna mı?

Tuba omuz silkiyor. İkisine de, diyor. Kartın bir fotokopisini çek.

Sevda kartı iki kutunun arasına, masanın üstüne bırakıyor. Kutular dolmaya başladıkça bir şey fark ediyor. Sır kutusu boş. Filmde hiçbir soru seyirciden saklanmıyor.

Alt öykünün türü, kimin hakkında olduğundan anlaşılır; aynı hat birden fazla türe girebilir, ama hiçbir türe girmeyen hat genellikle kimseye ait değildir.

Bu derste ne olacak

Bu derste alt öyküleri konularına göre sınıflandıracağız. Kalbe dokunan bağlar, evin içi, iş hayatı, karşı tarafın kendi yolu, yan karakterlerin değişimi, ana karaktere tutulan ayna, cevabı saklanan sorular ve gülmece. Her türün ana olay örgüsüyle nasıl bir ilişki kurduğuna bakacağız. Sevda'nın ayakkabı kutularını dolduracağız ve boş kalan kutunun filme ne kazandırabileceğini soracağız. Sonra on iki filme geçip her birinde hangi türden hatların çalıştığını göreceğiz. Bazı filmlerde tek bir tür öne çıkıyor, bazılarında iki tür aynı hatta birleşiyor. Türleri tanımak, kendi senaryonun eksik yüzünü görmeyi kolaylaştırıyor.

Sıfır noktası

Önceki derste alt öykülerin ne işe yaradığını sorduk. Bu derste başka bir soru soruyoruz: Alt öykü ne hakkında? İki soru birbirine benziyor, ama farklı şeyler ölçüyor. İşlev, hattın filme ne kazandırdığını söylüyor. Tür ise hattın kimin hayatının hangi köşesinde geçtiğini söylüyor.

Bir aile alt öyküsü karakteri derinleştirebilir, riskleri kişiselleştirebilir, ya da sonuca bir parça getirebilir. Tür aynı kalıyor, işlev değişiyor. Tersi de doğru. Karakteri derinleştirmek için bir aile hattı da kullanılabilir, bir iş hattı da, bir aşk hattı da. İki ölçü birlikte kullanıldığında bir senaryonun yan hatları daha net görünüyor.

Türlere bakmanın pratik bir yararı var. Yazar çoğu zaman aynı türden birkaç alt öyküyü üst üste yığıyor. Üç ayrı aşk hattı, iki ayrı aile kavgası. Hepsi aynı duyguya dokunuyor ve film tekdüze bir ses kazanıyor. Türleri çeşitlendirmek, filmin dünyasını genişletiyor. Seyirci ana karakteri evde, işte, dostlarıyla, düşmanlarıyla görüyor.

Türlerin bir sırası ya da hiyerarşisi yok. Bir filmde her türden bir alt öykü olması da gerekmiyor. Kısa bir filmde bir ya da iki hat yeterli. Uzun bir filmde dört ya da beş hat olabilir. Önemli olan, yazarın hangi türleri seçtiğini ve hangilerini bilerek dışarıda bıraktığını bilmesi. Sevda'nın sır kutusunun boş kalması bir hata değil. Ama bir seçim olarak mı boş kaldı, yoksa hiç düşünülmediği için mi? Kutuyu doldurup doldurmamak ancak bu sorudan sonra karara bağlanabiliyor.

Bir de şu var. Türler, yazarın kendi alışkanlıklarını da gösteriyor. Bazı yazarlar her filmde bir aşk hattı açıyor, bazıları her filmde bir baba. Kutular bu alışkanlığı görünür kılıyor. Sevda kendi kutularına bakınca iş kutusunun hep dolu olduğunu fark ediyor. Önceki senaryolarında da hep bir dükkân, bir atölye, bir fabrika varmış.

Mekanizma

Kalbin ve evin hatları

Sıra'da bu hat Gülizar ile Şükriye'nin dostluğu. İki kadın yıllardır aynı merdiveni paylaşıyor. Şükriye kitapları getirdiğinde bağ derinleşiyor. Nazlı sınavdan vazgeçtiğinde ise çatlıyor. Şükriye, Gülizar'ın hırsına bir süre içerliyor. Kendi kızının kaçırdığı şansı komşusunun elinde görmek ona ağır geliyor. İlişki alt öyküsünün yakıtı bu: bağın bir yerde sınanması.

Gülizar ile Baran'ın hattı bir aile alt öyküsü. Anne ile oğul aynı sınava hazırlanıyor. Bir süre birbirlerinden saklanıyorlar, sonra aynı mutfak masasında çalışmaya başlıyorlar. Baran annesine matematik anlatıyor, annesi ona kompozisyonu. Aile hattında değişen tek bir kişi değil, iki kişi arasındaki düzen. Filmin başında anne oğluna bakıyor. Sonunda oğul anneye.

İşin ve karşı tarafın hatları

Remzi'nin dükkânı bir mesleki alt öykü. Çarşıya büyük bir yapı marketi açılıyor, müşteriler oraya kayıyor. Remzi veresiye defterini her öğle arası açıp kapatıyor. Bu hattın tek başına bir türü var, ama Sevda'nın masasında iki kutunun arasında duruyor. Çünkü aynı hat bir başka türe de giriyor.

Remzi, Gülizar'ın okumasına karşı duran güç. Dükkân sahneleri onun neden karşı olduğunu gösteriyor. Remzi kötü biri değil, korkmuş biri. Dükkân batarsa ailenin geçimini tek başına taşıyamayacağını biliyor. Karısı okuyup iş bulursa evde gereksiz kalacağından korkuyor. Seyirci bu hattı izledikçe Remzi'yi anlıyor, ama onu haklı bulmuyor. Antagonist alt öyküsü karşı gücü bir duvar olmaktan çıkarıp bir insana çeviriyor.

Yan karakterin ve aynanın hatları

Şükriye'nin kendi arkı var. Filmin başında kızının evlenmesini kaderin bir parçası olarak kabul etmiş bir anne. Gülizar'a kitap getirmesi bile, kendi içindeki bir özlemi komşusunun üstünden yaşamasıdır. Filmin sonunda Nazlı'yı yanına çağırıyor. Kitapları geri al, diyor. Seneye sen de girersin. Ana karakter değişirken yanındaki biri de kendi yolunu yürüyor.

Nazlı'nın hattı ise bir tematik karşıt öykü. Sözlükteki tematik karşıt bir karakterdi: aynı koşulda zıt seçimi yapan biri. Önceki derste bu karakterin hattını bir işlev olarak adlandırdık: karşılaştırma hattı. Türe bakınca ölçü değişiyor. Tematik karşıt öykü, ana karakterin sorusunu başka birinin hayatında tersinden cevaplayan hattın adı. Nazlı sınav yerine düğünü seçiyor. Gülizar'ın gençliğinde yaptığı seçimi bugün, gözümüzün önünde yeniden yapıyor.

Sırrın ve gülmecenin hatları

Sevda sır kutusunu dolduruyor. Gülizar dershaneye gidemiyor, çünkü parası yok. Bir gün dershanenin sekreteri arıyor: kaydınız yapıldı, ücret ödendi. Kim ödedi? Gülizar önce Şükriye'den şüpheleniyor, sonra kendi ağabeyinden. Seyirci de tahmin ediyor. Cevap ikinci perdenin sonunda geliyor. Parayı Baran ödemiş, grubun düğünlerde kazandığı paradan. Gizem alt öyküsü açıldığında aile hattına yeni bir anlam katıyor.

Baran'ın grubu bir komik alt öykü. Davulcu Ferhat'ın derdi apartmandaki komşular: her çalışında biri kapıyı yumrukluyor. Önce davulu yastıkla örtüyor, sonra bodrumu yumurta kolileriyle kaplıyor. Sonunda düğün gecesi, davulunu ilk kez sonuna kadar çalabiliyor. Gülmecenin de bir sorusu var: Ferhat bir gün doyasıya çalabilecek mi? Komik alt öykü küçük bir soru taşıdığı için seyirci onu takip ediyor.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Her alt öyküye bir tür etiketi koy. Panoda her mavi kartın yanına işlevinin yanında türünü de yaz.

Türleri çeşitlendir. Aynı türden iki alt öykü yan yana gelirse biri ötekini zayıflatır. Farklı türler filme farklı sesler katar.

Boş kutuya bak. Hiç kullanmadığın türleri listele. Onlardan biri filmin eksik bir yüzünü tamamlayabilir mi?

İlişki hattını sınayarak kur. Bağ bir yerde çatlamalı. Hiç sınanmayan dostluk, bir dekordur.

Aile hattında iki kişiyi birlikte değiştir. Aile alt öyküsünde değişen tek bir kişi değil, aradaki düzendir.

İş hattını karakterin kimliğine bağla. Bir mesleki alt öykü yalnızca iş sahnelerinden oluşmaz. İş, karakterin kendine bakışını değiştirmeli.

Karşı güce bir sahne ayır. Antagonist alt öyküsü için birkaç sahne yeter. Karşı gücün ana karakter yokken ne yaptığını göster.

Karşı gücü haklı gösterme, anlaşılır göster. Antagonist hattının amacı seyirciyi karşı tarafa geçirmek değil, onu anlamasını sağlamak.

Yan karakterin arkını kısa tut. Yardımcı karakter arkı üç dört sahnede kurulabilir. Başlangıç, bir sınav, bir sonuç.

Tematik karşıt öyküde benzerliği önce kur. İki karakter önce aynı durumda görünmeli. Farklı seçim ancak ondan sonra anlam kazanır.

Gizemi ana çizgiye bağla. Gizem alt öyküsünün cevabı ana hatta bir bilgi ya da bir karar getirmeli.

Gizemin ipuçlarını dağıt. Cevap gelmeden önce seyirci birkaç ipucu görmeli. Aksi hâlde açılış bir sürpriz olur, çözüm olmaz.

Gülmeceye bir soru ver. Komik alt öykü yalnızca espri dizisi olmamalı. Küçük bir amaç ve küçük bir engel taşımalı.

Komik hattı finalde öde. İyi bir komik alt öykü finalde küçük bir zaferle ya da bir barışla kapanır.

Tek hatta iki tür taşı. Bir hat hem mesleki hem antagonist olabilir. Bu, filmin yan hat sayısını azaltır ve yoğunluğu artırır.

Türü ana karakterin eksiğine göre seç. Ana karakter en çok nerede zorlanıyorsa, o alanda bir alt öykü aç.

Türlerin tonunu birbirine karşı dengele. Ağır bir aile hattının yanına hafif bir komik hat koy.

Bir türü bilerek dışarıda bırak. Her türü kullanmaya çalışma. Kullanmadığın türü bilinçli bir kararla dışarıda bırak.

Kendi alışkanlığını yakala. Önceki senaryolarının kutularını da doldur. Hep aynı türü açıyorsan, bu kez başka bir kapıdan gir.

Türün sonunu ana doruğa yaklaştır. Alt öykülerin kapanışları ana doruğun hemen önünde ya da ardında toplanırsa film tek bir büyük dalga gibi sona erer.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Alt öykünün türü ne hakkında olduğunu söyler.
• İşlev ile tür farklı ölçülerdir.
• İlişki alt öyküsü bir bağın sınanmasını izler.
• Aile alt öyküsünde değişen aradaki düzendir.
• Mesleki alt öykü işi kimliğe bağlar.
• Antagonist alt öyküsü karşı gücü anlaşılır kılar.
• Yardımcı karakter arkı yan karakterin kendi değişimidir.
• Tematik karşıt öykü ana soruyu tersinden cevaplar.
• Gizem alt öyküsü bir soruyu sonraya saklar.
• Komik alt öykünün de küçük bir sorusu olmalıdır.
• Bir hat birden fazla türe girebilir.
• Türleri çeşitlendirmek filmin dünyasını genişletir.
• Aynı türden hatlar birbirinin sesini boğar.
• Boş kalan tür bilinçli bir karar olmalıdır.
• Türü ana karakterin eksiğine göre seçmek işe yarar.
• Her tür ana olay örgüsüne bağlanmalıdır.

Sonraki derse köprü

Sevda'nın kutuları doldu. Ama bir film tek bir akşamda izleniyor ve bütün hatlar aynı gecede kapanıyor. Bir platform Sıra'yı altı bölümlük bir diziye çevirmek isterse, bu kutular her bölümde yeniden açılacak. Bir bölümün ana çatışmasını hangi hat taşıyacak, ilişki çizgisini hangisi, kısa bir destek çizgisini hangisi? Dizi yazarları bu üç katmana birer harf veriyor ve her bölümde onları yeniden dengeliyor. Sonraki ders A, B ve C hikâyelerini inceliyor.