Alt öykü revizyonu

Açılış sahnesi

Cumartesi, akşam yemeği saati geçmiş. Atölyede Burcu ile Selim hâlâ masada. Gençlik hattının kartları bir kenara toplanmış. Önlerinde şimdi bugün hattı tek sıra duruyor.

Burcu kartları parmağıyla izliyor. Sekide dedesine çay taşıyan küçük bir kız, Selahattin'in torunu. Akşam olunca bir kap sütle büyükannenin kapısını çalan da o. Sonra yirmiye yakın kart boyunca o kızdan hiç söz yok.

«Hümeyra nereye gitti?» diyor Selim.

«Hiçbir yere. Ben onu orada unuttum.»

Tahtada öğleden kalma bir not duruyor, Emre'nin eğri yazısıyla: «Zekai, Raşit'ten çok görünüyor.» Burcu gençlik kartlarını yeniden açıyor. Yağhanenin ustası Zekai'nin adı beş kartta geçiyor. Raşit'inki dörtte.

Selim yığının altından üç kart daha çekiyor. Hepsinde Ceren telefonda, işyeriyle konuşuyor. İzni bitiyor, birkaç gün daha istiyor, karşı taraf pazartesiyi hatırlatıyor. Her kartın sonunda Ceren telefonu kapatıp bir koliye dönüyor.

Burcu kartları dört ayrı sıraya ayırıyor: Hümeyra, Mükerrem, Zekai, Ceren'in telefonları. Hiçbiri filmin ana sorusunu taşımıyor. Yine de hepsi onun yanında yer kaplıyor.

«Hangisi kalacak?» diye soruyor Selim.

«Önce hangisinin ne iş gördüğünü bileyim.»

Selim çaydanlığı yeniden ocağa koyuyor. Uzun bir akşam olacak.

Alt öykü revizyonu her yan hattın filme ne verdiğini ve ondan ne aldığını tartar; sonra hattı tamamlar, başka bir hatla birleştirir ya da çıkarır.

Bu derste ne olacak

Atölyede, uzayan bir cumartesi akşamında kalacağız. Taslağın dört yan hattını sırayla açacağız. Her birinin ana hikâyeye, temaya ve kişilere ne kattığını soracağız. Bir hattın filmden aldığı süreyi, geri verdiğiyle tartacağız. Bir hattı çıkarıp ondan geriye kalan tek işi başka bir sahneye taşıyacağız. İki hattı aynı sahnede buluşturacağız. Yarıda kalan bir hatta, yeni sahne yazmadan bir sonuç vereceğiz. Onarımlar sırasında kendiliğinden büyüyen bir hattın ölçüsünü alacağız. En sonda küçük bir kızın hikâyesini finalin kenarında, tek bir hareketle kapatacağız. Örnekleri eski Roma'daki bir konaktan, dağlardaki bir manastırdan, bir yıldız gemisinden, bir Manhattan apartmanından ve mor bir gece kulübünden alacağız.

Sıfır noktası

Bir filmin ana hattı, seyircinin cevabını beklediği soruyu taşır. Alt öykü onun yanında yürüyen ikinci bir çizgidir. Daha az kişiyle, daha kısa sürede, kendi küçük sorusunu sorar.

Sağlam bir alt öykü ana hatta bir şey bırakır. Bu şey bilgi olabilir, nesne olabilir; bir gerekçe ya da ödenecek bir bedel de olabilir. Temayı başka bir yerden sınayabilir. Başkişinin kendinde göremediği bir yanı, bir yan kişide görünür olabilir. Ana hattaki bir sonraki sahnenin nedeni de çoğu zaman bir yan hattan gelir.

Alt öyküler taslak sırasında çoğu zaman kendiliğinden doğar. Bir sahnede çay getirecek biri gerekir, yazar bir çocuk yazar. Bir telefonla bir bilgi verilir, sonra o telefon bir daha çalar. Yazar her sabah ileri doğru giderken bu küçük çizgilerin nereye uzandığını izlemez.

Yapı turu bu çizgileri daha da karıştırır. Sahneler yer değiştirir, ana soru netleşir, kopuk eklemler onarılır. Her onarım bir yan kişiye yeni bir an verebilir. Tur bittiğinde taslakta, kimsenin plan olarak kurmadığı hatlar belirir.

Alt öykü revizyonu bu yüzden ayrı bir iştir. Yazar her yan hattı kendi başına bir hikâye gibi okur. Nerede başlıyor, nerede dönüyor, nerede bitiyor? Ardından onu ana hattın yanına koyar. Ona ne veriyor, ondan ne alıyor?

Süre bu tartının en ağır kefesidir. Bir filmin süresi sınırlıdır. Yan hattın her dakikası, ana sorunun beklediği bir dakikadır. Bu bekleyiş bir şey kazandırıyorsa hat kalır. Kazandırmıyorsa hat ne kadar sevilse de yük olur.

Sevgi de bu tartıya karışır. Yazar yan kişileri çoğu zaman ana kişilerden daha rahat yazar. Onlardan bir şey beklenmez, bu yüzden sayfada serbest dolaşırlar. Taslağın en canlı replikleri sık sık onların ağzındadır. Bu canlılık bir hattı kendi başına haklı çıkarmaz. Ama onu çıkarmadan önce iki kez düşünmek için iyi bir nedendir. Belki hat değil, yalnız yeri yanlıştır.

Revizyonun sonunda dört kapı vardır. Hat olduğu gibi kalır. Eksik noktası tamamlanır. Başka bir hatla tek sahnede birleşir. Ya da çıkar ve filmin ondan hâlâ ihtiyaç duyduğu iş başka bir yere devredilir. Çoğu taslakta hepsine aynı akşam başvurulur.

Mekanizma

Dört sıranın dökümü

Burcu her sıranın yanına alt öykü muhasebesini çıkarıyor. Hattın sahneleri, ana hatta bıraktığı şey, sorduğu soru ve kapandığı yer. Sonra dört soru ekliyor: ana hikâyeye katkı, tema, karakter, nedensellik.

Hümeyra'nın sırası çabuk doluyor. Dedesinin sekide söylediğini Nüzhet'in eşiğine götüren o. Köyün kuralını henüz çocuk yaşta ezberlemiş; tema sütununa bu düşüyor. Ama ilk anı bir rastlantı, kapandığı yer de boş.

Mükerrem yağhane sahibinin karısı, genç Nüzhet'in sırrını bilen tek kadın. Onun sırasında jandarma sabahı var. Gün ağarmadan yokuştan inen kadın bir sonraki hasatta fenerle Nüzhet'in yanında. Sonrası yok.

Zekai'nin sırası en kalabalığı. Tebeşirin kaynağı o, ad okuyan o, ilk tanık o. Ceren'in telefonlarında ise yalnız iki kutu dolu. Kentte bir hayatı olduğu ve izninin bittiği. Tema sütunu boş kalıyor. Telefonlar hiçbir sahnenin nedeni de değil.

Ekran bedeli

Selim üç telefon kartını üst üste koyuyor. «Bunlar filme ne kadara mal oluyor?»

Telefonların her biri bir bugün sahnesinin ortasına giriyor. Ceren koli bantlarken telefon çalıyor. Sekiye inerken çalıyor. Büyükannesiyle sofradayken çalıyor. Her seferinde sahne duruyor, telefon bitince kaldığı yerden sürüyor.

Karşılığında filme bir son tarih veriyor: Ceren pazartesi işinin başında olmalı. Ama filmde zaten bir saat işliyor. Kapının yanında biriken koliler günleri gözün önünde sayıyor. Yıkım da onların ucunda bekliyor. İkinci saat birinciye bir şey eklemiyor, yalnız onu tekrarlıyor.

Kalan iş

Burcu telefon sırasını tümden kaldırıyor. Sonra boş kalan yere bakıyor.

Üç telefonun bıraktığı bir iş var. Ceren'in köyde kalması ona bir şeye mal oluyor. Adı öğrenmek için geçirdiği her gün, kentte biriken bir gün. Seyirci bunu bilmezse Ceren'in ısrarı bedelsiz görünür. Burcu bu tek işi bir satıra indiriyor. Satırın nereye gideceğini henüz bilmiyor.

Ödünç sahne

Cevap yokuştan geliyor. Ceren köye vardığı gece telefonu çekmemişti. Burcu bunun bir yerde bitmesi gerektiğini düşünüyor.

Burcu bir dünya kuralı ekliyor. Köyde telefon yalnız aşağıda, yağhanenin duvarının dibinde çeker. Ceren'in sekiye ilk inişi artık bir arayış değil, bir zorunluluk. Elinde telefon, duvar boyunca yürüyor. Tavlanın başından küçük bir kız ona kapının yanındaki taşın dibini gösteriyor: «Burada çeker.»

Ceren orada işyeriyle konuşuyor. Tek cümle duyuluyor: «Pazartesi oradayım.» Telefonu kapatınca başını kaldırıyor. Az önce dayandığı taşta yarı silinmiş bir tebeşir izi var. Ceren onu soruyor. Kız omuz silkiyor. Gidenin adının bu köyde okunmadığını söylüyor.

Tek sahnede iki hat birleşiyor. Telefon sırasının kalan işi oraya yerleşiyor. Hümeyra'nın ilk anı da bir iş kazanıyor. Taslakta kız yalnız çay getirdiği için oradaydı. Şimdi Ceren'e dışarıyla bağı veren o. Aynı sahnede adı vermeyen de o.

Askıda hat

Mükerrem'in sırasına dönüyorlar. Selim kartlara bakarken başını kaldırıyor. «Bu kadın nereye gitti?»

Mükerrem'in hattı güçlü bir dönüm taşıyor. Bir sabah kimseye haber vermeden jandarmayı getiriyor. Ama getirdiği şey kapıda köyün kelimesine dönüşüyor: «kaçtı». Ertesi hasat fenerle Nüzhet'in yanında. Sonra gençlik hattının orta yıllarında Nüzhet taşın başında yalnız. Taslak bu yalnızlığı açıklamıyor. Seyirci bir kadının yokuştan indiğini gördü. Şimdi onun nereye gittiğini soruyor.

Burcu yeni bir sahne yazmıyor. Orta yılın tebeşir gecesine tek bir ayrıntı koyuyor. Yağhanenin kapısındaki çivide Mükerrem'in feneri asılı, yanıyor. Mükerrem görünmüyor. Işık eşikten içeri düşüyor, Nüzhet onun aydınlığında yazıyor.

Selim hemen bir tehlike görüyor. Gidiş gecesi Nüzhet evden, aşağıda yağhanenin kapısında sallanan bir fener görüyordu. «Seyirci iki feneri birbirine bağlarsa Mükerrem o gece oradaydı sanır.» Yan hattın kapanışı, ana hattın sırrına bir cevap fısıldamış olur. Burcu feneri kapıdan alıyor. Taşın yanına, yere bırakıyor. Kıpırdamıyor, yalnız yanıyor.

Hat kapanıyor. Mükerrem yanından ayrılmadı, ama artık yanında durmuyor. Nedenini kimse söylemiyor. Burcu yakın plan da istemiyor. Fener geniş karede kalacak, yalnız ışığı konuşacak.

Biriken hat

Emre'nin notuna geliyorlar. Zekai gerçekten çok görünüyor.

Bu hattı kimse yazmaya oturmadı. Tebeşire bir kaynak gerekti, Zekai çuvallara harf çizdirdi. Ad okuma sahnesine bir sabahın sonucu gerekti, okuyan Zekai oldu. İlk tebeşire bir tanık gerekti, bezi eline alan yine o. Her an kendi onarımı için geldi. Birlikte bir hikâye kurdular.

Burcu onu bir hikâye gibi okuyor. Başlangıçta usta bir kıza tebeşir uzatıyor. Dönümde kapıda susuyor ve adları okurken birini atlıyor. Sonuçta ters harfi tanıyor ve bezi yerine koyuyor. Kuralı öğreten adam, kuralın ilk tanığı oluyor. Yay tam. Tema da orada: susmayı öğreten aynı kişi.

Sorun süresinde. Zekai'nin anları Raşit'inkileri geçmiş. Oysa gençlik hattının merkezi kardeşler. Burcu bir kart çıkarıyor: Zekai'nin şafakta taşı tek başına bakıma aldığı sahne. Sahne güzel, ama ne bir şey veriyor ne bir şey sınıyor. Taşın sesi zaten uğultuda yaşıyor. Zekai dört anla kalıyor; artık Raşit'ten fazla görünmüyor.

Kenarda kapanış

Geriye Hümeyra'nın sonu kalıyor. Kız süt getirdiği akşamdan sonra perdeden çıkıyor.

Burcu finale dönüyor. Taş kalkıyor, Nüzhet çakıyı alıyor. Dışarıda, sekide Selahattin ayağa kalkıyor. Burcu buraya tek satır ekliyor. Dedesinin yanındaki kız onun kalktığını görüyor ve o da kalkıyor. Kimse konuşmuyor, kamera ona dönmüyor.

Hümeyra'nın hattı bir kuralla başlamıştı. Gidenin adı okunmaz. Şimdi aynı çocuk başka bir şey öğreniyor: adı okunmayan için de ayağa kalkılır. Selim bunun fazla düzgün olup olmadığını soruyor. Burcu satırı silmiyor, yanına «deneme» yazıyor. Taze bir okur onu fark ederse yerinde kalacak.

Gece yarısına doğru Burcu değişiklik günlüğünü açıyor. Dört satır yazıyor, her hat için bir tane. Telefonlar kesilenler dosyasına gidiyor. Bakım sahnesi de onlarla. Fener, sekideki köşe ve finaldeki kız yeni satırlar olarak giriyor. Hiçbiri yeni bir sahne değil. Taslak bu akşam dört sahne kaybetti, yerine tek bir yeni sahne yazılmadı.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Her yan kişiye masada kendi sırasını ver. Kartlar karışık dururken yan hatlar ana hattın gölgesinde kaybolur. Her yan kişi kendi sırasında görünür olunca boşlukları da görünür.

Hattı küçük bir film gibi oku. Okurken başlangıcı, dönümü ve sonucu ara. Üçünden biri yoksa hat ya eksiktir ya da bir hat değil, bir işlevdir.

Bedeli bekleyişle ölç. Sahne saymak yanıltır. Ana hattın en gergin anına giren tek bir kısa sahne, sakin bir yerdeki iki sahneden pahalıdır.

İki saat bir saattir. Filmde zaten bir son tarih varsa ikinci bir son tarih eklemek baskıyı artırmaz. Çoğu zaman yalnız onu tekrarlar.

Çıkarmadan önce işleri say. Bir hattın yaptığı her şeyi listele. Sonra filmin hangisi olmadan yürüyemeyeceğini sor. Kalan iş genellikle tektir.

Kalan işi en ucuz yere taşı. Yeni bir sahne yazma. Var olan bir sahnenin içinde, tercihen başka bir yan hattın sahnesinde ona yer aç.

Birleştirmeyi sahne düzeyinde düşün. İki hattı tek kişide toplamak her zaman gerekmez. Aynı sahnede buluşturmak çoğu zaman yeter ve iki kişiyi de korur.

Rastlantıyla gelen kişiye bir iş ver. Bir yan kişi yalnız sahnenin ihtiyacı yüzünden doğduysa ilk anını yeniden yaz. Seyirci onu ilk gördüğünde neden orada olduğunu bilsin.

Askıda hattı bir nesneyle kapat. Hattın sonucu için yeni bir sahne gerekmeyebilir. Hattın kendi nesnesi, doğru yerde bir kez görünmesiyle bir cümleden fazlasını söyler.

Onarımlardan sonra yeni hatları ara. Yapı turu yan kişilere yeni anlar verir. Tur bitince her yan kişinin anlarını say. Birinin hikâyesi kendiliğinden oluşmuş olabilir.

Biriken hattı merkezle tart. Kendiliğinden doğan bir hat bazen ana ilişkiyi gölgeler. Yan kişinin anları merkezdeki kişilerinkini geçiyorsa birini çıkar.

Kapanışın ana sırra dokunup dokunmadığına bak. Yan hattın nesnesi ana hattın bir anını hatırlatabilir. Seyirci ikisini bağladığında açık kalması gereken bir soru cevaplanıyorsa nesnenin yerini değiştir.

Kapanışı merkezin yükünü çalmadan ver. Yan hattın sonucu finale gelebilir. Ama kadrajın kenarında, sözsüz ve kısa kalmalı. Kamera ona dönerse finalin sahibi değişir.

Fazla düzgün sonları taze bir göze bırak. Bir yan hattın kapanışı tam oturuyorsa kuşkulan. Satırı silme, işaretle. Taze bir okur fark ederse fazladır, fark etmezse iş görüyordur.

Yan hattın temasını ana sorunun yanına yaz. Hat ana soruyu başka bir açıdan sınıyorsa iki soruyu alt alta yazınca bu görünür. Görünmüyorsa hat başka bir filme aittir.

Dünya kuralıyla birleştir. İki hattı aynı yere getirmek için bazen dünyaya küçük bir kural eklemek yeter. Telefonun yalnız bir köşede çekmesi Ceren'i her gün aynı sekiye indiriyor.

Kapanışı yan kişinin ilk anıyla eşle. Hat bir kuralla başladıysa sonucu o kurala bir cevap olsun. Seyirci iki anı birbirine bağlar, aradaki boşluğu kendisi doldurur.

Kesileni sakla. Çıkarılan hat başka bir hikâyenin tohumu olabilir. Kesilenler dosyası, çıkarma kararını vermeyi de kolaylaştırır.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Alt öykü revizyonu her yan hattı kendi başına ve ana hattın yanında okur.
• Bir hat başlangıç, dönüm ve sonuçla bir hikâye olur.
• Ekran bedeli ana hattın beklediği anlarla ölçülür.
• İkinci bir son tarih çoğu zaman yalnız birinciyi tekrarlar.
• Çıkarılan hattın kalan işi başka bir yere devredilir.
• Ödünç sahne bir hattı ayrı süre harcamadan ilerletir.
• Birleştirme iki hattı tek sahnede buluşturarak da yapılır.
• Askıda hat seyirciyi film bittikten sonra da bekletir.
• Biriken hat onarımlardan doğar, bir yay taşıyıp taşımadığı sınanır.
• Kenarda kapanış yan hattı finalin yükünü çalmadan kapatır.
• Yan hattın kapanışı ana hattın açık sorusunu cevaplamamalı.
• Kısaltmak süreyi azaltır, kesintiyi kaldırmaz.
• Bir dünya kuralı iki hattı aynı yere getirebilir.
• Yan kişinin anları ana ilişkinin kişilerini geçmemeli.

Sonraki derse köprü

Telefonlar gitti, fener orta yılda taşın yanına kondu, Zekai bir anını bıraktı. Bugün hattında sekiye üç kez iniliyor artık: telefon, ölü işçilerin adları, sessiz tavla. Kartlar baştan sona yüksek sesle okunduğunda bu sahneler arka arkaya mı düşüyor? Ceren teneke kutuyu bulduğunda seyirci gençlik hattındaki ilk tebeşiri çoktan görmüş mü olacak? Bilgi hangi sırayla verilirse hangi merak doğar? Gençlik ile bugün arasındaki geçişler de değişti mi? Sıradaki ders bunu tartıyor: sahne sıralaması revizyonu.