Ne yapacaksın
Bugün hikâyendeki bir alt öyküyü baştan sona örecek, onu ana hikâyeye düğüm düğüm bağlayacaksın. Önce alt öykünün kime ait olduğunu seçeceksin: tek bir karakter, tek bir istek. Sonra onun amacını ve taşıdığı temayı tek cümleyle yazacaksın. Ardından alt öykünün ana hikâyeye nereden bağlandığını göstereceksin. Alt öyküyü beş adımda geliştireceksin: her adım bir öncekinden doğacak ve her biri ana hikâyenin bir anına değecek. Sonra alt öykünün doruğa ne kattığını yazacaksın: o çizgi olmasaydı doruk neyi kaybederdi? Son olarak alt öykünün nasıl bittiğini belirleyeceksin: kapanarak mı, bilinçli olarak açık kalarak mı? Çıktı, tek sayfalık bir alt öykü kartı ve ana hikâye haritasının üstüne işlenmiş beş düğüm olacak.
Neden bu alıştırma
Alt öyküler çoğu zaman ana hikâyenin yanında, kendi başına akan ince çizgiler olarak yazılır. Yazar bir yan karaktere hayat vermek ister ve ona birkaç sahne ayırır. Sahneler kendi içinde iyidir, ama ana hikâyeye hiçbir yerde dokunmaz. Seyirci bu sahnelerde ana hikâyeden çıkar ve geri dönmek için çaba harcar. Böyle bir alt öykü filme bir derinlik değil, bir mola ekler.
Örülmüş bir alt öykü ise ana hikâyeyle iç içe geçer. Kendi amacı vardır, ama bu amaç ana hikâyenin bir yerine sürtünür. Kendi gelişimi vardır, ama her adımı ana hikâyede bir şeyi değiştirir. Kendi teması vardır, ama bu tema ana temayı başka bir açıdan gösterir. Seyirci alt öyküden ana hikâyeye geçtiğinde bir kopukluk hissetmez, çünkü ikisi aynı soruya iki ayrı yerden bakmaktadır.
Bu alıştırma, alt öyküyü ana hikâyeye bağlayan düğümleri tek tek görünür kılar. Beş adımın her biri bir düğümdür. Düğüm atılmayan bir adım, alt öykünün ana hikâyeden koptuğu yerdir. Doruktaki katkı ise en sert sınavdır. Bir alt öykü doruğa hiçbir şey katmıyorsa, filmin en önemli anında orada değildir.
Hazırlık
Ana hikâyenin zincirini, merdivenini ve dönüm noktaları haritasını önüne koy. Alt öykü bu üç belgenin üstüne işlenecek. Ayrı bir kâğıda bir alt öykü kartı çiz: üstte karakterin adı, altında amaç, tema, ana hikâyeyle bağlantı, beş adım, dorukta katkı ve sonuç için birer satır.
Alt öykü adaylarını önce bir listede topla. Her adayın yanına tek bir soru yaz: bu çizgi ana hikâyenin sorusuna nereden dokunuyor? Cevabı en net olan aday, bugünkü alıştırmanın konusu olsun. Cevabı belirsiz olanları şimdilik bir kenara bırak.
Dönüm noktaları haritasını alt öykü kartının yanına koy. Beş adımı yerleştirirken haritadaki noktalara bakacaksın.
Adımlar
Çözümlü örnek
Emre'nin alt öykü listesinde üç aday var: Kadir'in ustabaşıyla ilişkisi, Figen'in hastanedeki geceleri ve Murat'ın işi. Ustabaşı ince bir çizgi, birkaç anla sınırlı. Figen'in gecelerinin ana soruya dokunduğu yer yalnızca son görüntü. Murat'ın işi ise ana hikâyenin her yerine sürtünüyor. Emre Murat'ı seçiyor.
Karakter Murat. Ana hikâyede ağabey, alt öyküde izinli bir çalışan. Amacı: babasının yanında olmak, ama işini kaybetmeden. Bu amaç Kadir'inkiyle sürtünüyor. Kadir yalnızca kalmak istiyor, Murat ise hem kalmak hem gitmek zorunda.
Tema: uzaktan bakım. Murat babasına telefonla, parayla, düzenle bakıyor. Kadir yanında oturarak. Ana tema bakım ve nöbet, alt öykü onun öteki yüzünü gösteriyor: bakımın bir biçimi de mesafedir ve bu mesafenin de bir bedeli var.
Ana hikâyeyle bağlantı: iznin bitmesi, filmin zamanını sınırlıyor. Kardeşlerin birbirine ulaşması için bir süre var ve o süreyi Murat'ın işi belirliyor.
Beş adım. Hastanedeki ikinci gün Murat bir iş mesajı okuyor ve cevap vermeden cebine koyuyor. Aynı gece Serkan'ın notunu alıyor, okuyor ve saklıyor; kardeşine bir yük daha vermek istemiyor. Akşam devrinde elinde iki bardakla geliyor; izninin tükendiğini söylüyor, Kadir uzatılan bardağa dokunmuyor. Hazırlık haftasında babanın yukarıda, kendi çocukluk odasında yatmasını istiyor; Kadir ilk kez ona karşı çıkıyor. Evde, fotoğraf açıldıktan sonraki sabah, Kadir ona "Kal" diyor. Ertesi gün iş arıyor ve Murat telefona "birkaç gün daha" diyor.
Emre beş adımı haritaya işliyor. İkinci adım, son gece notun yere düşmesiyle ikinci baskı noktasına bağlanıyor. Üçüncü adım ilişkisel bedel basamağına, dördüncüsü orta noktaya oturuyor. Beşinci adım ise duygusal doruğun hemen öncesinde. Her adım ana hikâyede bir şeyi değiştiriyor. Emre bir de tersten bakıyor: ana hikâyedeki hangi olay Murat'ın çizgisini değiştiriyor? Gecelerin Kadir'e geçmesi Murat'ı gündüzlere itiyor ve işine dönme ihtimalini açık tutuyor. Bağ iki yönlü.
Dorukta katkısı: kuzen kapıyı çaldığında Murat orada. "Birkaç gün daha" demeseydi gitmiş olacaktı. İki kardeş masanın bir yanına, yan yana yerleşiyor ve bu oturuş, kardeşlerin birbirine ulaştığını söyleyen tek görüntü. Alt öykü olmasaydı doruk, iki kardeşten birini kaybederdi.
Sonuç açık. Murat kaldı, ama kaç gün kalacağı belli değil. İşinin ne olacağı da belli değil. Emre bu açıklığı bilinçli bırakıyor, çünkü filmin kendi açık sorusu, babanın günleri, de bir süreye bağlı. İki açık süre birbirini yankılıyor ve film ikisini de seyirciye bırakıyor.
Kendini değerlendir
Alt öykü kartın bitince her satırına şu sorularla bak.
Alt öykünün tek bir sahibi var mı? İki sahibi olan bir çizgi, iki yarım alt öyküdür. Sahibini tek kelimeyle yazabiliyorsan kart doğru başlamıştır.
Amaç somut ve görülebilir mi? Bir duygu durumu amaç değildir. Bir istek, bir eylemle görünür olmalı.
Tema ana temaya başka bir açıdan mı bakıyor, yoksa onu yalnızca tekrar mı ediyor?
Bağlantı iki yönlü mü? Alt öykü ana hikâyeye bir şey veriyor ve ondan bir şey alıyor mu? İki okun da yönünü kartına çiz.
Beş adımın her biri bir öncekinden doğuyor mu ve ana hikâyenin bir anına değiyor mu?
Adımlar dönüm noktaları haritasının üstüne düşüyor mu, yoksa haritanın boşluklarında mı toplanmış?
Doruk, alt öykü olmadan neyi kaybederdi? Cevap açık ve somut mu? Somut değilse, alt öykü karakterine doruk anında bir eylem ya da bir yer ver.
Açık bir sonuç seçtiysen, bu açıklık filmin başka bir açıklığıyla konuşuyor mu, yoksa yalnızca yarım mı kalmış?
Yaygın tuzaklar
Yaygın yanlışAlt öyküye kendi başına bir film gibi davranmak.
Alt öykü ne kadar iyi olursa olsun, ana hikâyeye bağlanmıyorsa filme bir mola ekler. Her adımı ana hikâyeye bir düğümle bağla.
Yaygın yanlışAlt öykünün temasını ana temanın kopyası yapmak.
Aynı şeyi ikinci bir karakter üzerinden söylemek, seyirciye yeni bir şey göstermez. Alt öykü ana temaya başka bir açıdan bakmalı.
Yaygın yanlışAlt öykü karakterini yalnızca bilgi taşıyan biri yapmak.
Kendi isteği olmayan bir yan karakter, alt öykü değil, bir bilgi kanalıdır.
Yaygın yanlışBeş adımı filmin bir bölümüne yığmak.
Bütün adımlar ilk yarıda toplanırsa, alt öykü ikinci yarıda kaybolur ve doruğa ulaştığında seyirci onu unutmuş olur.
Yaygın yanlışDoruktaki katkıyı ihmal etmek.
Filmin en önemli anında orada olmayan bir alt öykü, filmin geri kalanında ne kadar yer tutarsa tutsun, ana hikâyeye bağlanmamış sayılır.
Yaygın yanlışAlt öyküyü doruktan sonra kapatmaya çalışmak.
Ana çatışma çözüldükten sonra alt öykünün uzun bir kapanışı, finali uzatır. Alt öyküler doruğa varmadan ya da dorukla aynı anda kapanmalıdır.
Yaygın yanlışAçık sonu unutulmuş bir sonla karıştırmak.
Açık bir son seyirciye bir soru bırakır. Unutulmuş bir son ise ona yalnızca bir boşluk bırakır.
Yaygın yanlışÇok sayıda alt öyküyü aynı ayrıntıyla örmek.
Bütün alt öyküler aynı ağırlıkta olursa ana hikâye kalabalığın içinde kaybolur. Birini ayrıntılı ör, ötekileri birkaç düğümle bağla. Ayrıntılı örülen alt öykü, ana hikâyenin sorusuna en yakın olan olmalı.
Varyasyonlar
Sonraki adım
Elinde artık ana hikâyenin haritası ve onun üstüne örülmüş bir alt öykü var. Sıradaki alıştırmada büyük çizgiden sahneye iniyorsun. Her sahne için bir kart yazacaksın: sahnenin yeri ve saati, kimin gözünden görüldüğü, içindeki istek ile engel, karakterin taktiği, sahnede açılan bilgi ve sahnenin nasıl döndüğü. Her kart bir sonrakine nasıl bağlandığını da gösterecek. Bugün ördüğün alt öykünün adımları da o kartların arasında kendi yerini bulacak.