Ne yapacaksın
Bugün iki karakterin bir şey hakkında konuşup başka bir şey için çarpıştığı bir sahne yazacaksın. Konuşulan konu sıradan olacak. Bir eşyanın yeri, bir faturanın kimde kalacağı, akşam yemeğinin saati. Asıl çatışma ise hiçbir replikte adını almayacak.
Sahne bir buçuk sayfayı geçmeyecek. İçinde yedi parça bulunacak. Görünürdeki konu. Altında yatan çatışma. Her karakterin söylemediği bir amaç. Sahne boyunca el değiştiren bir güç dengesi. En az üç taktik değişimi. Bir karakterin sözünün tersine giden bir davranışı. Ve tek kelimeyle değil, bir hareketle ya da bir sesle kapanan bir final.
Önce sahneyi bilerek kötü yazacaksın: herkes ne istiyorsa söyleyecek, kimse bir şey saklamayacak. Bu sayfa çöpe gitmeyecek, sonraki versiyonun malzeme deposu olacak. Sonra aynı sahneyi alt metinle yeniden kuracaksın. Yer, saat ve kişiler iki versiyonda da aynı kalacak. Çıktı iki sayfa ve bir vuruş tablosu. Tablo, iki versiyon arasında neyin nereye taşındığını gösterecek.
Neden bu alıştırma
İnsanlar en önemli konuşmalarını çoğu zaman başka bir şeyin üstünden yapar. Bir çift boşanmayı bulaşık makinesinin üstünden tartışır. İki ortak şirketin sonunu bir toplantı saati yüzünden konuşur. Asıl konu fazla ağırdır, fazla tehlikelidir ya da söylenirse geri dönüşü yoktur. Bu yüzden kelimeler ona yaklaşmaz. Ama her kelime ondan ısı alır. Bulaşık makinesi hakkındaki cümle, makineyle ilgili olamayacak kadar sert çıkar.
Senaryo yazarı bunu bilir ama sayfada unutur. Çünkü seyircinin anlamamasından korkar. Korkunca karakterlere asıl konuyu söyletir. Sahne netleşir, ama aynı anda ölür. Seyirciye yapacak bir iş kalmaz. Oysa seyircinin en çok sevdiği şey, karakterlerin söylemediğini kendi bulmaktır.
Alt metin bilmece kurmak demek değildir. Seyirci asıl çatışmayı anlamalı, yalnız onu sözden değil, sözle davranış arasındaki açıklıktan anlamalı. Bu açıklığı kurmak için yazar sahnenin iki katını da bilmek zorundadır. Bu alıştırma önce alt katı yazdırıyor, sonra onun üstüne bir kat örtüyor.
Kazanılan bir şey daha var. Taktik değişimleri sahneye bir hareket verir. Karakter bir yoldan istediğini alamayınca başka bir yol dener. Seyirci her değişimde gücün nereye kaydığını izler. Konu tek bir eşya olsa bile sahne yerinde saymaz.
Son olarak sessiz final, sahnenin anlamını seyirciye bırakır. Son sözü söyleyen bir karakter sahneyi kapatır. Son hareketi yapan ise onu açık bırakır ve seyirci sahneyi bir sonraki kareye taşır.
Hazırlık
Senaryondan iki karakterin aynı odada bulunduğu ve aralarında çözülmemiş bir mesele olan bir an seç. Mesele ne kadar eskiyse alıştırma o kadar verimli olur.
Bir kâğıdı ikiye böl. Üst yarıya görünür konuyu yaz, tek satırla. Somut bir şey olsun: elle tutulan bir eşya, alınması gereken bir karar.
Alt yarıya gerçek çatışmayı yaz. Bu satır bir soru olsun ve iki karakteri birden ilgilendirsin. Kim kalacak? Kim borçlu? Kim kimin yerini aldı?
İki satırı ayrı ayrı sesli oku. Üstteki bir komşuya anlatılabilecek kadar sıradan olmalı. Alttakini ise karakterlerin hiçbiri yüksek sesle söylemeye cesaret edemez.
Kâğıdın kenarına karakterlerin adlarını yaz. Her adın yanına iki kutu çiz. Birine karakterin açıkça istediğini, ötekine gizlice istediğini yazacaksın. Sahnenin geçtiği yeri de not et. Mekânda kimin nerede durduğunu, elinde ne tuttuğunu bil.
Adımlar
Çözümlü örnek
Emre'nin seçtiği an hazırlık haftası. Kantinden sonra iki kardeş babanın evini taburcu gününe hazırlıyor. Görünür konu yatağın yeri ve merdivene takılacak tutamak. Gerçek çatışma tek bir soru: babaya kim bakacak, Murat bu evde kalacak mı?
Açık versiyonu Emre bir oturuşta yazıyor. Kadir alt kattan söze giriyor: babasına kendisinin bakacağını, ağabeyinin nasılsa döneceğini söylüyor. Murat bu kez kalmak istediğini söylüyor. Kadir ne zamandan beri istediğini soruyor ve on üç pazarı tek tek sayıyor. Murat babanın sırrını taşımanın da bir yük olduğunu anlatıyor. Sayfanın ortasında iki kardeş her şeyi söylemiş oluyor. Selim sayfanın kenarına tek bir not düşüyor: kalan yarım sayfa, söylenmiş olanın yankısı.
Nermin Hanım başka bir yere takılıyor. Bu Murat kalmak istediğini yüksek sesle söylüyor. Filmde merdivende kimse ona kal demiyor, o da kalacağını ilan etmiyor; o kelime çok sonra, evde başka bir sabah gelecek. Açık versiyon karakteri de bozmuş. Emre sayfayı silmiyor. Replikleri numaralayıp masanın köşesine koyuyor.
Alt metin versiyonuna gizli amaçlarla başlıyor. Kadir'inki sınamak: ağabeyi gecenin ikisinde orada olacak mı? Murat'ınki yer açmak: bu evde kendine bir oda, babasının yanında bir rol. İki amaç aynı merdivende çarpışıyor. Biri aşağıyı istiyor, öteki yukarıyı.
Sonra mekânı kuruyor. Murat üst basamağın başında duruyor, çarşaflar kollarının arasında katlı. Kadir alt katta, elleri yatağın demirinde. Gücün ilk sahibi yukarıdaki. Odayı o seçti, kararı o söylüyor.
İlk taktik değişimi Kadir'den geliyor. Tutamak önerisine iki kelimelik bir soruyla karşılık veriyor: "Kim taktıracak?" Kelimelerin aradığı bir usta. Aslında Murat'ın orada olup olmayacağını soruyor. Güç aşağıya kayıyor.
İkinci değişim Murat'ın. Ustayı kendisinin bulacağını, parasını vereceğini söylüyor. Bu bir satın alma taktiği. Kadir'in cevabı paraya hiç değmiyor: yukarıdaki petek soğuk. Para boşa düşüyor. Murat'ın sorusu kısa: ne zamandan beri? Cevap yok. Kadir yatağı bir karış daha pencereye doğru çekiyor.
Üçüncü değişim yine Murat'ın ve en ağırı. Pratik zemin tükenince babanın sırrına uzanıyor. Babasının ona başka şeyler söylediğini alçak sesle hatırlatıyor. Bu bir rütbe hamlesi. Kantinde ortaya dökülen o üç ay, şimdi bir yetki belgesi gibi öne sürülüyor.
Söze zıt davranış Kadir'in son repliğinde. Sözde teslim oluyor: yukarıyı hazırlamasını söylüyor. Ardından odaya bir ad koyuyor, misafir odası. Aynı anda elleri yatağın kenarında. Yatağı pencereye, alt kata, kendi tarafına sürüklüyor. Kelimeler Murat'a kazandığını söylüyor, ahşaba sürtünen ayaklar kaybettiğini.
Sessiz final bir ses. Sürüklenen yatağın gıcırtısı merdivenden yukarı tırmanıyor. Murat çarşaflarla basamağın başında kalıyor ve dinliyor. Kimse bir şey demiyor. Tutamak sorusu hiç cevap almıyor.
Tablo tahtaya Emre'nin eliyle geçiyor.
Nermin Hanım tabloda bir satırı gösteriyor. Açık versiyondaki on üç pazar listesi silinmiş ama kaybolmamış. Soğuk petekte duruyor. Kadir'in o evde ne kadar zaman geçirdiğini seyirci bir kaloriferin arızasından okuyor. Murat'ın kalma isteği de bir yere gitmiş: kucağındaki çarşaflara. Kendi eski odasına çarşaf taşıyan bir adam o evde bir yer arıyordur.
Kulak okumasını atölyenin okuma masası yapıyor. Kadir'in repliklerini Selim veriyor, Murat'ınkileri Emre. Nermin Hanım sayfaya bakmadan, başını önüne eğerek dinliyor. İlk soruya cevabı kısa: bir yatak ve bir tutamak. İkinci soruda biraz duruyor. Biri burada kalmak istiyor, diyor, öteki ona inanmıyor.
Emre finalin gücü kimde bıraktığını da soruyor. Tabloda o hücre açık. Yatak aşağıda kaldı ama Murat yukarıdan inmedi. Soru haftanın geri kalanına taşınıyor. Murat alt kata yalnızca kardeşi evde yokken inecek.
Kendini değerlendir
İki versiyonu da bitirdikten sonra aşağıdaki soruları sırayla sor.
Açık versiyonu gerçekten açık mı yazdın? Yoksa ilk taslakta bile bir şeyleri saklamaya mı başladın? Saklanmış bir açık versiyon sana malzemenin tamamını vermez.
Alt metin versiyonunda gerçek çatışma bir kez bile adını alıyor mu? Alıyorsa o repliği bul ve görünür konuya çevir.
Görünür konu kendi başına makul mü? Senaryonu bilmeyen biri sahneyi okusa, iki karakterin o eşya için gerçekten tartıştığına inanır mı?
Her karakterin gizli amacını tek fiille yazabiliyor musun? İki fiil birbirine çarpıyor mu? Oyuncuya yalnız bu iki fiili verseydin, sahneyi senin kurduğun yönde oynar mıydı?
Vuruş tablosunda güç kaç kez yer değiştiriyor? Değiştirdiği her yerde onu neyin taşıdığını gösterebiliyor musun?
Üç taktik değişimi birbirinden farklı mı? Aynı taktiği iki farklı cümleyle tekrarlamış olabilirsin. Fiilleri yan yana yaz ve karşılaştır.
Söze zıt davranış sahne tarifinde mi, yoksa bir oyuncuya bırakılmış bir ima mı? Sayfada yazılmamış bir hareketi kimse çekmez.
Finalden sonra bir açıklama ya da bir özet repliği kaldı mı? Kaldıysa çıkar ve sahneye baştan dön.
Kulak okumasında dinleyicinin ikinci cevabı neydi? Senin kâğıdının alt yarısına yakınsa alt metin işliyor. Uzaksa hangi hareketi kaçırdığını sor.
Final gücü kimde bıraktı? Senin cevabınla dinleyicininki aynı mı?
Yaygın tuzaklar
Yaygın yanlışGörünür konuyu önemsiz seçmek.
Bir kaşığın yeri için kavga eden iki kardeşe kimse inanmaz. Gerçek çatışmayı sökseydin bile o konu tartışılmaya değer olmalıydı.
Yaygın yanlışGerçek çatışmayı son repliğe saklamak.
Sahne boyunca alt metin kuran yazar, sonda bir karaktere her şeyi söyletir. Bu bir alt metin sahnesi değil, gecikmiş bir açık sahnedir.
Yaygın yanlışİmalı replikleri alt metin sanmak.
"Sen neyi kastettiğimi biliyorsun" diyen bir karakter, gizli bir şeyin varlığını ilan eder. Alt metni bir davranışa ya da bir nesneye yükle, imaya değil.
Yaygın yanlışTaktik değişimini ses yüksekliğiyle göstermek.
Karakter aynı şeyi daha yüksek sesle söylüyorsa taktik değişmemiştir. Yöntem değişmeli: sorudan rüşvete, rüşvetten rütbeye.
Yaygın yanlışGücü sahne boyunca tek kişide tutmak.
Hep kazanan bir karakter sahneyi bir hükme çevirir. Seyirci kimin kazanacağını ilk replikte bilirse geri kalanı izlemez. Güç kaybeden karakter bile bir vuruşta üste çıkmalı.
Yaygın yanlışSöze zıt davranışı açıklamak.
Hareketin ardından "aslında kabul etmiyordu" diye bir tarif eklemek, seyircinin bulacağı şeyi elinden alır.
Yaygın yanlışGizli amacı yalnız bir karaktere vermek.
Biri saklarken öteki her şeyi açıkça söylüyorsa sahne bir sorguya döner. İki karakterin de söylemediği bir şey olmalı. Çarpışma ancak o zaman iki yönlü olur.
Yaygın yanlışTaktik değişimini tetiksiz bırakmak.
Karakter durup dururken yöntem değiştirirse seyirci yazarın elini görür. Her değişimden önce karşı taraftan gelen bir darbe olmalı: bir soru, bir ret, bir hareket.
Yaygın yanlışSessiz finale müzik koymak.
Sahnenin son hareketini bir müzik notuyla örtmek, o hareketin taşıdığı anlamı yönlendirir. Finalin sesi dünyanın kendi sesi olsun.
Yaygın yanlışBütün sahneyi şifreye çevirmek.
Her replik bir başka şeyi kastederse seyircinin dikkati çözmeye harcanır, sonra tükenir. Sahnede düz söylenen birkaç cümle, şifreli olanların yükünü taşımaya yardım eder.
Varyasyonlar
Sonraki adım
Bugün açık versiyondan alt metne giderken birçok cümleyi bir nesneye, bir harekete, bir sese devrettin. Sıradaki alıştırmada bu devri bir sahnenin bütün diyaloğuna uygulayacaksın ve işin sonunda kelimeleri sayacaksın. Nöbet'te tahlil sabahının ilk taslağı, Emre'nin masasında uzun bir doktor konuşmasıydı. Hangi replik seyircinin zaten bildiği bir bilgiyi ikinci kez söylüyor? Eşikten koridora atılan bir adım hangi cümlenin işini tek başına görüyor? Kısalan sahne, bu kadar az kelimeyle neyi hâlâ taşıyabiliyor?