Aksiyonun temelleri

Açılış sahnesi

Tercüman kabini geçen hafta tahtadan silindi. Bu sabah masada kalın bir dosya duruyor. Burcu dosyanın sahibini görünce kaşlarını kaldırıyor: dosya Emre'nin.

Emre atölyede hep kısa sahne önerir. Bir sayfa, bazen yarım sayfa. "Uzatırsak izleyici kaçar," der. Bugün getirdiği taslak kırk sayfaya yakın. Kapakta iki kelime: GECE VARDİYASI.

"Mersin'de bir konteyner limanı," diyor. "Yağmurlu bir kış gecesi. Zerrin adında bir vinç operatörü."

İlk sayfayı kendisi okuyor, hızlı hızlı. Zerrin konteynerlerin arasında koşuyor. Arkasında bir forklift patlıyor. Yağmurluklu bir adam ona ateş ediyor, mermiler sacı deliyor. Zerrin bir rampadan atlıyor, bir zincirin altından kayıyor, bir kamyonun önünden son anda geçiyor. Sayfanın sonunda hâlâ koşuyor.

Burcu dinlerken iki kez kalemini bıraktı. Selim ise tek bir şey yazdı.

"Kimden kaçtığını biliyorum," diyor Selim. "Nereye gittiğini bilmiyorum."

Emre sayfayı çeviriyor, sonra geri çeviriyor. "Kanıtı var," diyor. "Gece yarısı bir konteynerin değiştirildiğini kabinden gördü."

Nermin Hanım tahtaya tek bir soru yazıyor: Zerrin sabaha kadar neyi, nereye götürmek zorunda?

Emre bir süre tahtaya bakıyor. "Kanıtı," diyor. "Liman giriş kapısındaki gümrük ofisine. Gemi sabah kalkmadan."

"O cümle ilk sayfada yok," diyor Nermin Hanım. "Patlamadan önce onu yaz."

Emre'nin ilk sayfası hareketle doluydu; Zerrin'in koşusuna bir varış noktası verildiğinde sayfa ilk kez bir hikâye anlatmaya başladı.

Bu derste ne olacak

Aksiyonu bir bedenin bir yere varma çabası olarak tanımlayacağız; hareketin çokluğu bu tanımda ikinci sırada kalacak. Önce fiziksel amacı kuracağız. Ardından tehdidi, zaman baskısını ve mekânı o amacın etrafına yerleştireceğiz. Engelin stratejiyi nasıl doğurduğunu, stratejinin nasıl bedel ödettiğini izleyeceğiz. Karakterin ateş altında verdiği karara ve aksiyonun sonunda hikâyede neyin değiştiğini soracağız. Gösteri için kurulan hareketle hikâyeyi ileri iten hareketi ayırmanın basit bir sınavını öğreneceğiz. Emre'nin GECE VARDİYASI taslağı baştan sona masada kalacak. İlk sayfası bir patlamayla açılıyor; dersin sonunda o patlamanın yerinde bir telsiz sesi duracak. Beş film, farklı on yıllardan, aynı soruyu sınayacak: koşu bittiğinde kim değişti? Heyecanı kimin neyle yaşadığı kişiden kişiye değişir. Burada ölçülen, onun sayfadaki yapısı.

Sıfır noktası

Aksiyonun izleyiciye verdiği söz bedenle ilgilidir. Hikâye, bedenlerin fiziksel çatışmasıyla anlatılacak. İzleyici koşu, kavga, kaçış, kovalamaca bekler. Bu beklenti meşrudur. Ama hareketin kendisi aksiyonun malzemesi değildir.

Emre'nin ilk sayfası bunu gösteriyor. Sayfada her şey hareket ediyor: forklift, mermi, kamyon, Zerrin. Yine de okuyan hiçbir şey öğrenmiyor. Zerrin bir tehlikeden uzaklaşıyor, ama hiçbir yere yaklaşmıyor. Uzaklaşmanın bir bitiş çizgisi yok. Bitiş çizgisi olmayan koşuyu izleyici ölçemez. Ölçemediği şey için de endişelenemez.

Aksiyonun asıl malzemesi, bir bedenin bir engele karşı belirli bir yere varma çabasıdır. Bu çaba bir soruyu taşır: varabilecek mi? İzleyici sahne boyunca bu soruyu cevaplar. Her yeni engel cevabı biraz daha belirsizleştirir. Her yeni hamle onu biraz daha yaklaştırır.

Komedide bir karakterin bedeniyle ulaşmaya çalıştığı somut sonuç kahkahayı taşır. Aksiyonda aynı şey bütün filmi taşır. Fark ölçektedir. Komedide düşen bir tepsi olur, aksiyonda düşen bir beden.

Bu yüzden aksiyon yazan biri işe haritadan başlar. Patlama sonra gelir. Karakter nerede? Nereye gitmesi gerekiyor? Arada ne var? Ne kadar zamanı var? Varamazsa ne kaybeder? Bu beş sorunun cevabı yoksa en büyük patlama bile bir gürültü olarak kalır.

GECE VARDİYASI'nın malzemesi doğru yerde duruyor. Bir liman zaten bir labirenttir. Konteynerler sokaklar gibi dizilir, vinçler tepeden bakar, servis yolu kilometrelerce uzanır. Giriş kapısı rıhtımın öbür ucunda kalır. Zerrin'in işi bu labirente yukarıdan bakmaktır. Şimdi onun içinden geçmek zorunda.

Aksiyon dramdan uzak bir tür değildir. Zerrin'in yaşadığı aslında bir ahlak sorusu. Yıllardır amiri olan Bedri'yi ele verecek mi? Aksiyon bu soruyu konuşmayla değil, bacaklarla sorar. Her adım bir cevaptır. Zerrin merdivenden indiği an bir şeye karar vermiş olur. Kabine geri döndüğü an başka bir şeye.

Bu bakış aksiyonun en sık duyulan suçlamasına da cevap verir. Aksiyon filmlerinin karaktersiz olduğu söylenir. Bazıları öyledir. Kusur ise türün kendisinden çok, hareketin karaktere bağlanmamasından doğar. Bir dram karakterini masada, konuşurken sınar. Aksiyon aynı karakteri koşarken, düşerken, yorulurken sınar. Yorgun bir beden yalan söylemekte zorlanır. Karakterin gerçekten neyi önemsediği o yorgunluğun içinden görünür.

Emre'nin ilk sayfasında Zerrin'in yorulduğu tek bir satır yok. Koşuyor, atlıyor, kayıyor ve hiçbir şey ondan bir şey eksiltmiyor. Nermin Hanım bunu şöyle işaretliyor: Zerrin'in bedeni sayfada bir makine gibi çalışıyor. Makineye kimse acımaz.

Mekanizma

Fiziksel amaç: bir nesne, bir yer, bir saat

Aksiyonun omurgası, karakterin bedeniyle ulaşması gereken somut sonuçtur. Fiziksel komedide buna bedensel amaç denir. Aksiyonda bu amaç üç şeyle tamamlanır: taşınan bir nesne, varılacak bir yer, dolacak bir süre.

Nermin Hanım'ın sorusu bu üçünü birden istiyor. Emre ikinci denemede cevabı tahtaya yazıyor. Zerrin vardiya kayıt defterini, silinmiş satırıyla birlikte, sabah altıdan önce gümrük ofisinin masasına bırakmalı.

Selim hemen soruyor: "Fotoğrafı telefonla göndersin, olsun bitsin."

Emre'nin cevabı hikâyeyi değiştiriyor. Fotoğraf yalnız bir konteyner numarası gösteriyor. Değişimin kanıtı defterdeki silinmiş satır. Defter kâğıt, mürekkep el yazısı. Elden gitmesi gerekiyor. Burcu bir şey ekliyor: "Yağmur yağıyor. Mürekkep akar."

Emre kenara küçük bir damla çiziyor. Defter artık yalnız bir kanıt değil, korunması gereken bir beden. Zerrin onu yağmurluğunun altına, göğsüne sokmak zorunda. Koşarken bir elini hep orada tutuyor. Bu tek hareket izleyiciye her sahnede amacı hatırlatıyor. Konuşmaya gerek kalmıyor; el göğüste durdukça defter de güvende.

Tehdit: kimin, neyi, ne kadar iyi yaptığı

Tehdit, karakterin amacına ulaşmasını aktif olarak engelleyen güçtür. Emre'nin ilk sayfasında tehdit ateş ediyor ve ıskalıyor. Üç sayfa boyunca ıskalıyor. İzleyici bir noktadan sonra mermilerden korkmayı bırakıyor.

Atölye yağmurluklu adama bir başarı veriyor. Zerrin vinçten iniyor, servis aracına koşuyor. Kontakta anahtar yok. Adam ondan önce oraya varmış. Bir kurşun bile atılmadı. Ama izleyici artık biliyor: bu adam limanı tanıyor ve Zerrin'in bir adım önünde. Sonraki sahnede adam yalnız bir konteynerin köşesinde görünse yeter. İzleyici onun neler yapabildiğini gördü. Uzaktaki siluet artık yakın bir tehdit gibi çalışıyor.

Silah meselesi de burada açılıyor. Nermin Hanım silahı şimdilik masaya bırakmayı öneriyor. Silahsız bir adam anahtarı çaldıysa, silahla ne yapabileceğini izleyici kendisi kurar. Silah sonra girecekse, bilinçli bir seçim olarak girmeli.

Zaman baskısı ve mekân

Zaman baskısının saat kaynağı burada kendiliğinden doğuyor. Gemi sabah altıda rıhtımdan ayrılıyor. Vardiya da aynı saatte bitiyor. Değiştirilen konteyner gemiye yüklenirse kanıt denize açılır. Saat dışarıdan yapıştırılmadı. Limanın kendi düzeni onu kuruyor. Emre bu saati sayfaya bir nesneyle koyuyor: rıhtımdaki geminin bacasından yükselen duman. Duman koyulaştıkça kalkış yaklaşıyor.

Mekân ise aksiyonun ikinci karakteridir. Kovalamacanın iyi yazılması için izleyicinin kimin nerede olduğunu bilmesi gerekir.

Emre'nin ilk sayfasında konteynerler, rampa, zincir ve kamyon birbirine göre hiçbir yerde durmuyor. İkinci sayfada Zerrin kabinden aşağı bakıyor. Rıhtım solda, konteyner sıraları ortada, servis yolu sağda bir şerit. Giriş kapısının ışıkları uzakta, yağmurun içinde bir nokta. Bu tek plan, sonraki yirmi sayfanın haritası oluyor.

Engel ve strateji

Engel, amaçla karakter arasına giren her şeydir. Fiziksel engel bir kapı, bir mesafe, bir yağmur olabilir. Ama aksiyon engeli tek başına bırakmaz. Her engel bir hamle ister.

Zerrin'in planını kimseye anlatacak hali yok; yalnız. Emre bunu kabin camıyla çözüyor. Zerrin buğulu cama parmağıyla bir çizgi çiziyor. Merdiven, üç sıra konteyner, servis yolu, kapı. İzleyici rotayı görüyor. Kontakta anahtarın olmadığı anlaşılınca rota ikiye bölünüyor ve izleyici bunu Zerrin'le aynı anda anlıyor.

Strateji karakterden doğar. Zerrin limanı yıllarca yukarıdan izledi. Konteyner sıralarının nasıl dizildiğini, hangi koridorun çıkmaz olduğunu ezbere biliyor. Yağmurluklu adam limanı yerden tanıyor. Zerrin'in tek üstünlüğü yukarıdan gördüğü harita. Atölye bu üstünlüğü bir sahneye çeviriyor. Zerrin iki konteyner sırası arasındaki dar boşluğu biliyor, çünkü onu her gece yukarıdan görüyor. Adam o boşluğu bilmiyor. Zerrin içinden geçiyor, adam sıranın etrafından dolaşmak zorunda kalıyor. Burada stratejiyi kas gücü kurmuyor, bilgi kuruyor.

Bedel, karar ve sonuç

Her hamle bir şey eksiltir. Zerrin bir konteynerin kilit demirine elini kesiyor. Kan yağmurla karışıyor.

Kesik el sonraki her sahnede orada. Zerrin bir merdivene tutunamıyor. Defteri öbür eline almak zorunda kalıyor. Bir yerde sayfaya kan damlıyor. Bedel artık kanıtın üstünde.

Emre bir kart öneriyor. Yağmurluklu adam yaklaşıyor. Zerrin silinmiş satırın bulunduğu sayfayı koparırsa hızlanır. Ama koparılmış bir sayfa tek başına sahte sayılabilir. Bütün defteri taşırsa yavaşlar. Selim "Sayfayı koparsın" diyor. Burcu "Koparmaz" diyor. Nermin Hanım soruyor: "Hangisi Zerrin?" Kart henüz boş.

Selim kırmızı kalemle forklift patlamasının üstünü çiziyor ve sayfayı yeniden okutuyor. Hiçbir şey eksilmiyor. Zerrin yine aynı yerde, yine kaçıyor. Emre itiraz ediyor: "Ama o patlama güzel." Nermin Hanım patlamayı silmiyor, kenara bir soru yazıyor: Bu ateş Zerrin'in önüne ne koyuyor?

Emre'nin forklifti bu sınamadan da geçmiyor. Patlamadan önce Zerrin kaçıyor, sonra da kaçıyor. Atölye yeni bir sekans kuruyor. Zerrin konteynerlerin arasında telsizini açıyor. Bedri'nin sesini, yağmurluklu adama onun yerini tarif ederken duyuyor. Önce: Zerrin amirine güveniyor. Sonra: amirinin onu avlattığını biliyor. Fark büyük. O andan sonra geri dönüş yok.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Varış noktasını sayfanın ilk çeyreğinde ver. İzleyici aksiyonu bir yarış gibi izler. Yarışın bitiş çizgisini bilmiyorsa koşucuyu ölçemez. Emre'nin taslağında gümrük ofisi artık ilk on sayfada görünüyor. Zerrin kabinden aşağı bakarken kapının ışıkları uzakta yanıp sönüyor. Sonraki her sahne o ışıklara olan mesafeyle ölçülüyor.

Tehdidin başarısını şiddetten önce göster. İzleyici bir tehdidin ne yapabileceğini ancak bir kez yaptığını görünce bilir. Bu başarı her zaman bir saldırı olmak zorunda değil. Çalınan bir anahtar, kapatılmış bir kapı, karakterden önce varılmış bir yer de işe yarar. Böylece tehdit ölçülü kalır ve yine de korkutur.

Stratejiyi karakterin geçmişinden çıkar. Zerrin'in bildiği şey vinç kabininden görünen harita. Bir polisin, bir askerin, bir anne babanın stratejisi başka olur. Karaktere ait olmayan bir hamle izleyiciye yazarın eli gibi görünür. Ait olan bir hamle ise karakter hakkında bir cümle söyler.

Bedeli taşı, sıfırlama. Aksiyonda en kolay hata her sahneyi temiz bir sayfayla açmaktır. Karakter yaralanır, sonraki sahnede yara yoktur. Taşınan bedel aksiyona hafıza verir. Zerrin'in kesik eli, ıslanan defter, yorulan bacaklar birikir. Doruğa varıldığında karakter ilk sahnedeki karakter değildir. Bu fark izleyiciye çıplak gözle görünür.

Kararı tam ortaya koy. Ateş altında kararın gücü, iki yolun ikisinin de bedelli olmasından gelir. Bir yol açıkça doğruysa karar yoktur, yalnızca bekleme vardır. Navarone'daki karar bu yüzden ağır. Mallory'nin önündeki her yol birini kaybettiriyor. Zerrin'in defter kartı da bu yüzden boş duruyor. Atölye doğru cevabı aramıyor. Hangi cevabın Zerrin'e ait olduğunu arıyor.

Sekansı iki cümleyle sına. Her aksiyon sekansının yanına iki cümle yaz: önce, sonra. Cümleler aynıysa sekansı kes ya da yeniden kur. Bu sınav patlamaları öldürmez. Yalnız onları hikâyeye bağlamayı zorunlu kılar. Emre'nin forklifti belki geri dönecek. Ama bu kez Zerrin'in kaçış yolunu kapatan bir yangın olarak.

Coğrafyayı bir planla kur, sonra boz. İzleyici haritayı bir kez görmeli. Sonra karakter o haritadan sapınca kaybolma duygusu bilinçli bir etki olur. Haritası hiç kurulmamış bir mekânda kaybolma, yalnızca karışıklıktır. Zerrin'in kabinden aşağı baktığı plan bu yüzden taslağın en değerli sayfalarından biri. Ondan sonraki her karanlık sıra, o planla ölçülüyor.

Aksiyonu ahlak sorusuna bağla. En büyük aksiyon sahneleri, bedeni zorlayan bir engelle vicdanı zorlayan bir soruyu aynı ana koyar. Zerrin merdiveni inerken yalnız yağmura karşı değil, Bedri'ye duyduğu yıllık güvene karşı da iniyor. İki engel aynı anda aşılınca sahne iki kat ağırlık taşır.

Sonucu bir sonraki sekansın kapısı yap. Aksiyonun sonucu yalnız bir kazanç ya da kayıp değildir. Sonraki sekansın hangi koşullarda başlayacağını belirler. Zerrin telsizde Bedri'nin sesini duyduktan sonra artık yardım isteyemez; limandaki herkes Bedri'nin adamı olabilir. Bu sonuç, sonraki sahnenin bütün kurallarını yeniden yazar.

Tehdidi ölçülü tut. Şiddet büyüdükçe izleyicinin hissettiği tehlike hep büyümez. Bir noktadan sonra uyuşur. Küçük, gerçekçi ve kişisel bir tehdit, büyük ve soyut bir felaketten daha uzun süre gerer.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Aksiyonun malzemesi hareket değil, bir bedenin bir engele karşı bir yere varma çabasıdır.
• Fiziksel amaç bir nesne, bir yer ve bir süreyle tamamlanır.
• Yetkin tehdit, ilk saldırıdan önce bir kez başarmış olmalıdır.
• Zaman baskısı hikâyenin içinden doğan bir saatle çalışır.
• Aksiyon coğrafyası izleyiciye mesafeyi ölçtürür.
• Okunur strateji sapmayı izleyiciyle karakter için aynı anda görünür kılar.
• Strateji karakterin geçmişinden çıkar.
• Taşınan bedel aksiyona hafıza verir.
• Ateş altında karar iki bedelli yol arasında verilir ve karakteri gösterir.
• Gösteri aksiyonu çıkarılınca hikâyeden bir şey eksilmez.
• Önce–sonra farkı her sekansın hikâyeyi ilerletip ilerletmediğini sınar.
• Aksiyon ahlak sorusunu bedenle sorar.
• Her sekansın sonucu bir sonrakinin koşullarını yazar.
• Silah ve şiddetin ölçüsü yazarın bilinçli bir seçimidir.

Sonraki derse köprü

Emre'nin taslağı artık bir varış noktasına yaslanıyor. Ama aynı gecenin yönü henüz belli değil. Zerrin kapıya doğru ilerledikçe hikâye bir kaçışa benziyor. Yağmurluklu adam vinç merdiveninin dibinde beklemeye başlarsa aynı gece bir kuşatmaya dönebilir. Biri açık alana koşar, öbürü kapalı bir yerde dayanır. Liman, defter ve saat yerinde kalıyor. Değişen şey izleyiciye verilen söz ve aksiyonun biçimi. Emre bu iki yol arasında henüz seçim yapmadı. Onun gecesi hangi aksiyon alt türünün sözünü veriyor?