Aksiyonda yaygın sorunlar

Açılış sahnesi

Emre'nin eski dosyası artık bir kirpiye benziyor. Kenarlarından sarı yapışkan kâğıtlar taşıyor. Selim haftalardır her okumada bir tane ekledi. Bazılarının üstünde tek kelime var: "Yine?" Bazılarında bir soru: "Bu konteyner nereye gitti?"

Bu sabah Emre yanında ikinci bir dosya getirmiş. Yağmurdan ıslanmasın diye şeffaf bir poşete koymuş. Kapakta yine GECE VARDİYASI yazıyor.

"Yeni sürüm," diyor. "Ama önce şunları sökelim."

Eski dosyayı açıyor ve ilk sarı kâğıdı çekiyor. Selim'in el yazısı: "Eli kesildi. İki sayfa sonra merdivene iki eliyle tırmanıyor."

Emre kâğıdı masaya yapıştırıyor. Sonra bir tane daha çekiyor. "Patlama. Ertesi sayfada kimse duymamış." Bir tane daha: "Üçüncü kez aynı saklanma." Bir tane daha: "Kapıda birden dövüşmeyi biliyor."

Masa yavaş yavaş sarıya dönüyor. Burcu kâğıtları okurken bir kahkahayı yutuyor.

"Hepsi farklı," diyor Emre. "Ama hepsinde ben bir şeyi unutmuşum. Ne olduğunu bilmiyorum."

Nermin Hanım sarı kâğıtların ortasına beyaz bir kâğıt koyuyor. Üstüne tek bir soru yazıyor: İzleyici burada neyi kaybetti?

Emre yeni dosyanın son sayfasını açıyor. Sayfada tek satır var, bir sahne başlığı. Altı boş.

Eski taslağın her sarı kâğıdı izleyicinin elinden bir soruyu almıştı; yeni sürüm o soruların her birine sayfada bir cevap arıyordu.

Bu derste ne olacak

Bir aksiyon taslağını izleyicinin kaybettiği yerlerden okuyacağız. Önce bedene döneceğiz: hiç kaybetmeyen kahramana, iz bırakmayan yıkıma, sahneden sahneye esneyen fizik kurallarına. Ardından mekânın kaybolduğu yerleri arayacağız; haritasız kalan sekans da yüzü olmayan kalabalık da orada. Zamanın içinde saklanan tuzaklar en sona kalıyor: kendini tekrarlayan kovalamaca ve son sayfada birden beliren yetenek. Duygusal riskin eksikliği ise bütün bunların altında duruyor. Ölçümüz beğeni olmayacak; her sarı kâğıtta izleyicinin elinden düşen soruyu arayacağız. Emre'nin eski taslağındaki notları söküp yeni sürümde her birinin yerine ne konduğunu izleyeceğiz. Beş film de aynı tuzakların yanından nasıl geçildiğini gösterecek.

Sıfır noktası

Aksiyon izleyiciye, bir hedefe ulaşmak için zorlanan bir beden vaat eder. Bu vaat basit görünür. Biri bir şeyi bir yere götürecek, biri de onu durdurmaya çalışacak. Ama bu basitlik aldatıcıdır. Aksiyonun bütün gerilimi tek bir soruya bağlıdır: başarabilecek mi?

Bu soru kırılgandır. Yazarın küçük bir dikkatsizliği onu sessizce öldürebilir. Kahraman bir yarayı unutursa soru zayıflar. Bir patlama hiçbir şeyi değiştirmezse izleyici patlamaların önemsiz olduğunu öğrenir. Mekân belirsizse izleyici kahramanın hedefe yaklaşıp yaklaşmadığını bilemez. Aynı kovalamaca üçüncü kez gelirse izleyici sonucu önceden bilir.

Aksiyonun sorunları çoğu zaman hevesten doğar. Yazar daha büyük bir patlama ister, daha uzun bir kovalamaca ister. Kahramanını sever ve ona zarar vermekten çekinir. Son sahnede onu kurtarmak için eline bir yetenek tutuşturur. Yazar izleyiciyi küçümsediği için bu tuzaklara düşmez. Kendi heyecanına kapılıp izleyicinin neyi takip ettiğini bir an unuttuğu için düşer. Masada oturan yazar sahnenin sonunu bilir. Salondaki izleyici ise yalnız sayfanın ona verdiğini bilir. Sorunların çoğu bu iki bilginin arasındaki boşlukta doğar.

İzleyici bir aksiyon filmini izlerken sessiz bir muhasebe tutar. Kahramanın elinde ne kaldığını sayar. Düşmanın nerede olduğunu kafasında işaretler. Hangi kuralın geçerli olduğunu öğrenir ve sonraki sahnede o kurala güvenir. Bu muhasebe gerilimin kendisidir. Yazar defteri bozduğunda izleyici hesap tutmayı bırakır. Hesap tutmayan izleyici de artık korkmaz, yalnız seyreder.

Bunların hiçbiri bir zevk meselesi sayılmaz. Bazı filmler fiziği bilerek bükmeyi seçer ve bunu ilk sahnede söyler. Bazı filmler kahramanını bilerek dokunulmaz kılar, çünkü vaadi gerilim değil keyiftir. O filmlerde izleyici sözleşmeyi baştan imzalar. Sorun, sözleşmenin yazarın haberi olmadan bozulduğu yerde başlar.

Emre'nin eski taslağı bu yüzden öğretici. Malzemesi güçlü: bir liman, bir gece, bir defter, sabah kalkacak bir gemi. Sarı kâğıtların hiçbiri malzemenin zayıflığından gelmiyor. Hepsi muhasebenin bir yerinde açılan bir delikten geliyor.

Mekanizma

Yarası olmayan kahraman

Selim'in ilk sarı kâğıdı Zerrin'in eliyle ilgili. Eski taslakta Zerrin elini bir kilit demirinde kesiyor. Kan deftere damlıyor. İzleyici bir an irkiliyor. İki sayfa sonra ise Zerrin ıslak bir merdivene iki eliyle tırmanıyor. Kesik el bir daha anılmıyor.

Yarası olmayan kahraman, yenilmezlik tuzağının en sinsi biçimidir. Kahraman kırk metreden atlamıyor, dışarıdan bakınca kırılgan bile görünüyor. Ama hiçbir hasarı sonraki sahneye taşınmıyor. İzleyici ilk yarada korkar. İkinci yarada beklemeye geçer. Üçüncüde artık korkmaz.

Yeni sürümde kesik el gecenin sonuna kadar Zerrin'le. Merdivende sağ eliyle basamağı kavrayamıyor, dirseğini çelik boruya dayıyor. Defteri artık sol koluyla göğsüne bastırıyor. Kavgadan kalan kaburga ağrısı da duruyor: eğilmesi gereken her yerde bir saniye geç kalıyor. İzleyici o saniyeyi sayıyor.

Patlayan ama iz bırakmayan

Eski taslağın ortasında bir istif makinesinin yakıt deposu patlıyordu. Ateş, duman, uçuşan saclar. Ertesi sayfada Zerrin aynı koridordan geçiyor. Ne yangın var, ne siren, ne de koşan biri.

İzsiz yıkım izleyiciye bir kural öğretir: bu dünyada büyük şeyler olur ve hiçbir şey değişmez. O kural öğrenildikten sonra küçük tehditler de ağırlığını yitirir. Bir patlama hiçbir şeyi değiştirmediyse bir bıçak neden değiştirsin?

Emre patlamayı yeni sürümden tamamen çıkarmış. Yerine daha küçük bir yıkım koymuş. Zerrin istifte yolunu ararken rüzgâr boş bir konteyneri iki sıranın arasına devirir. Gürültü bütün limana yayılır. Bu tek düşüşün üç izi var. Zerrin'in kestirme koridoru kapanıyor, etrafından dolaşmak zorunda. Telsizde Bedri hangi blokta ne düştüğünü soruyor. Yağmurluklu adam da sesin geldiği yöne dönüyor. Yıkım küçüldü, ama artık her sayfaya bir şey bırakıyor.

İzleyicinin kaybolduğu labirent

Eski taslakta Zerrin istifin içinde şöyle ilerliyordu: "Sağa döner. Sola döner. Koşar. Bir köşeyi geçer." Burcu bu sayfaların kenarına aynı soruyu üç kez yazmış: Kapı nerede?

Haritasız sekansta izleyici yine heyecanlanabilir. Kurgu hızlıdır, müzik yükselir. Ama izleyici kahramanın ilerlediğini mi, döndüğünü mü bilemez. Bilmediği bir şeyi umut edemez.

Yeni sürümün ilk sayfalarında Zerrin henüz kabinde. Gece işini yaparken limana yukarıdan bakıyor. Sayfa ona bakarken izleyiciye limanı veriyor: istif blokları, servis yolu, rıhtım ve uzak uçta gümrük ofisinin sarı ışığı. Bu ışık bundan sonra pusula oluyor. Zerrin istifin içinde iki konteynerin aralığından o ışığı her gördüğünde izleyici mesafeyi yeniden ölçüyor. Selim'in kâğıda çizdiği kaba plan da hâlâ dosyanın arasında. Emre her sahneyi yazmadan önce Zerrin'in noktasını o plana koyuyor.

Aynı kovalamaca, üçüncü kez

Eski taslakta telsiz sahnesi üç kez geliyordu. Bedri telsizde Zerrin'in yerini tarif ediyor. Adam geliyor. Zerrin bir konteynerin arkasına saklanıyor. Adam geçip gidiyor. Selim'in sarı kâğıdı kısa: "Yine?"

Tekrar kendi başına bir kusur sayılmaz. İzleyici tekrarın içinde farkı arar. Fark bulamadığı anda dikkatini çeker. Yeni sürümde telsiz yine üç kez konuşuyor, ama her seferinde Zerrin'in elinde başka bir şey var. İlkinde saklanıyor ve kurtuluyor. İkincisinde telsizin onu ele verdiğini anlıyor ve kapatıyor; artık Bedri'nin sesini de duyamıyor, sağır kalıyor. Üçüncüde telsizi yeniden açıyor ve ilk kez kendisi konuşuyor. Limanın öbür ucundaki bir yer kodunu yüksek sesle okuyor. Adam o yöne gidiyor. Ama Bedri de artık Zerrin'in her şeyi bildiğini anlıyor.

Yüzü olmayan kalabalık

Eski taslakta gece yarısı bütün vardiya çay ocağının önünde toplanıyordu. Emre sahneyi tek satırla yazmış: "İşçiler çay içiyor, gülüşüyor." Zerrin kanlı eliyle aralarından geçiyor. Kimse ona bakmıyor.

Yüzsüz kalabalık izleyiciyi iki şeyden yoksun bırakır. Birincisi inandırıcılık: kanlı bir kadını kimse görmüyorsa dünya karton gibi durur. İkincisi risk: kalabalık hiçbir şeyi değiştirmiyorsa onun varlığı da bir şey katmaz.

Yeni sürümde çay ocağı bir sahne olmuş. Bedri'nin gece yarısı çağrısı vardiyayı oraya topluyor. Bu kalabalık artık Zerrin'in geçemeyeceği bir yer, çünkü Bedri ortasında duruyor. Kalabalığın kenarında genç bir bağlama işçisi Zerrin'in elindeki kanı görüyor. Bir şey söylemiyor. Ama kendi ıslak eldivenlerini çıkarıp bir konteynerin üstüne bırakıyor ve gidiyor. Kalabalıktan tek bir yüz çıktı, ve o yüz bir seçim yaptı.

Bedeni riskte, gerisi güvende

Eski taslağın asıl sorunu hiçbir sarı kâğıtta yazmıyordu. Nermin Hanım onu bütün kâğıtları okuduktan sonra buldu. Zerrin'in bedeni bütün gece tehlikedeydi. Ama başka hiçbir şeyi değil.

Duygusal sigortası olan kahraman izleyiciye yarım bir soru sorar. Ölecek mi? Bu soru güçlüdür, ama izleyici çoğu zaman cevabı bilir. Kahraman yaşayacaktır. Asıl merak ikinci sorudan gelir: kazanırsa neyi kaybedecek?

Yeni sürümde Emre bir sayfa eklemiş. Zerrin vinç kabininde defteri ilk kez açıyor. Her sayfanın altında iki paraf yan yana duruyor: kendi parafı ve Bedri'ninki. Yıllardır vardiyayı birlikte kapatmışlar. Silinmiş satırın yanındaki paraf da Bedri'nin. Defteri kapıya götürmek, o yılların her sayfasını gümrük masasına bırakmak demek. İzleyici artık Zerrin koşarken iki şeyden korkuyor: yakalanmasından ve varmasından.

Esneyen kurallar

Eski taslağın başında Zerrin kabinden inerken ıslak çelik basamakta kayıyor. Sayfa ilk kuralı koyuyor: yağmurda çelik kaygandır. Yirmi sayfa sonra ise Zerrin ıslak konteyner tavanlarında koşuyor, bir kez bile kaymıyor. Yağmurluklu adam iki konteyner yüksekliğinden düşüp kalkıyor. Zerrin'in tek bir kesiği ise onu yavaşlatıyor.

Kural kayması izleyiciye kimin kazanacağını önceden söyler. Kural yazara hizmet ediyorsa, yazar da kahramanı kurtaracaktır. İzleyici bu ilişkiyi fark eder ve hesap tutmayı bırakır.

Yeni sürümde kural bir kez konuyor ve herkese işliyor. Islak çelik herkes için kaygan. Zerrin konteyner tavanına hiç çıkmıyor, çünkü kabinden bunun ne demek olduğunu biliyor. Gecenin ortasında yağmurluklu adam bir tavana çıkmaya kalkıyor ve kayıyor. Düşüşü onu öldürmüyor, ama topallatıyor. Kural bu kez kahramanın değil, kötünün aleyhine işledi. İzleyici kurala güvenebildiği için bu ânı adil buluyor.

Kapıda beliren beceri

Son sarı kâğıt en uzunu. Eski taslağın doruğunda yağmurluklu adam Zerrin'i kapının yüz metre gerisinde yakalıyor. Zerrin onu bir bilek hamlesiyle yere seriyor. Bu hareketi gece boyunca bir kez bile yapmamıştı. Selim kâğıda yazmış: "Bunu nereden öğrendi?"

Kahramanın son sahnede kullandığı beceri ancak izleyicinin önceden gördüğü bir beceriyse kazanılmış beceri olur. Dorukta yeni bir yetenek beliriyorsa izleyici kahramanın değil yazarın kazandığını görür. Bütün gece biriktirdiği muhasebe bir anda işe yaramaz olur.

Yeni sürümde bu hamle yok. Zerrin'in elinde bütün gece gördüğümüz şeyler kalıyor: numara okuyan gözü, yer kodları, telsiz, kesik eli ve yük indirmediği çizgisi. Doruk hangi biçimde gelirse gelsin bunlardan kurulacak. Emre son sayfayı yine boş bırakmış. Zerrin'in kapıya varıp varmadığını henüz yazmadı. Ama sondan bir önceki sayfada izleyicinin görmediği tek bir şey yok.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Okuma notunu kayıp cinsinden yaz. "Bu kovalamaca sıkıcı" diyen not yazara bir yön göstermez. "Burada adamın ne kadar yakında olduğunu bilmiyorum" diyen not ise bir düzeltme önerir. İzleyici o sekansta hesabını mı, haritasını mı, korkusunu mu yitirdi? Bunu bulan yazar sahneyi kısaltmakla yetinmez, eksik parçayı yerine takar.

Sorunlar birbirini çağırır. Aksiyon taslağında tuzaklar zincir hâlinde gelir. Yarası olmayan kahraman dorukta yeni bir beceriye ihtiyaç duymaz, çünkü zaten hiçbir şey kaybetmemiştir. Haritasız sekans tekrarı gizler, çünkü izleyici aynı köşeyi ikinci kez döndüğünü fark etmez. Kural kayması yenilmezliği besler. Birini düzelttiğinde ötekilerin de yer değiştirdiğini göreceksin.

İzleri bir tabloda tut. Her aksiyon sahnesinin altına üç satır yaz: kahramanın bedeni, mekân, tehdidin bildiği. Bir sahne bu satırların hiçbirini değiştirmiyorsa izsiz geçmiştir. Emre yeni sürümü yazarken bu tabloyu kabin camına yapıştırılmış bir kâğıt gibi kullanıyor.

Haritayı yüksekten bir kez ver, sonra yerden ölç. İzleyiciye mekânı bir kez geniş açıyla göster. Sonra kahramanı yere indir ve mesafeyi küçük işaretlerle ölç: bir ışık, bir yer kodu, bir ses. Zerrin'in kabin bakışı haritadır, gümrük ofisinin sarı ışığı da cetvel.

Tekrarın üçüncüsünü kahramana ver. Bir kalıp ilk kez geldiğinde tehdidin hamlesidir. İkinci kez geldiğinde kahraman onu tanır. Üçüncüde kahraman kalıbı tehdide karşı kullanmalı. Telsiz böyle tırmanıyor: önce düşmanın aracı, sonra Zerrin'in sessizliği, sonunda Zerrin'in sesi.

Kalabalığa bir iş ver. Her kalabalık sahnesinde sor: bu insanlar kahramanı durduruyor mu, görüyor mu, yoksa onun yüzünden tehlikeye mi giriyor? Hiçbirini yapmıyorlarsa ya bir yüz çıkar ya da kalabalığı sil.

Duygusal riski bir nesneye bağla. Kahramanın neyi kaybedeceğini bir replikle söyletme. Bir nesneye yükle. Yan yana duran iki paraf, Zerrin'in hiçbir cümlesinin söyleyemeyeceğini söylüyor.

Kuralı bir kez kötüye işlet. Fizik kuralı yalnız kahramanı zorluyorsa izleyici onu yazarın engeli sanır. Aynı kural bir kez kötünün de ayağını kaydırırsa dünyanın yasası olur.

İzi bedende değil kararda göster. Yara yalnız bir topallama olarak kalırsa izleyici ona alışır. Yara bir seçimi değiştirdiğinde ise yeniden canlanır. Kesik eliyle merdiveni tutamayan Zerrin, uzun ama alçak bir yolu seçiyor. Yara artık bir rota.

Kalabalığı arazi gibi kullan. Kalabalık yalnız tanık değil, hareket eden bir zemindir. Bir yerde kahramanı saklar, bir yerde yolunu kapar, bir yerde onu ele verir. Çay ocağının önündeki vardiya, Zerrin için hem bir duvar hem bir perde.

Doruğun malzemesini sayfa kenarına listele. Doruğu yazmadan önce kahramanın gece boyunca gösterdiği her beceriyi, öğrendiği her bilgiyi yaz. Doruk yalnız bu listeden kurulabilir. Listede olmayan bir hamle gerekiyorsa onu geriye dönüp erken bir sahneye ek.

Sarı kâğıdı sökmeden önce cevapla. Emre patlamayı sildiğinde sayfada bir delik açıldı. O deliği iz bırakan küçük bir yıkımla kapattı. Notu sökmek kolaydır. Notun sorduğu soruyu sayfada cevaplamak ise asıl iştir.

Dokunulmazlığı seçtiysen ilan et. Kahramanını dokunulmaz kuran filmler de var. İlk sahnede bir kahkaha, bir abartı, bir göz kırpma ile bunu duyururlar. İzleyici o zaman gerilim değil keyif bekler ve hesabı ona göre tutar. Sessizce gelen dokunulmazlık ise ilan edilmemiş bir sözleşme değişikliğidir.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Aksiyonun gerilimi izleyicinin sessiz muhasebesinde yaşar.
• Yarası sonraki sahneye taşınmayan kahraman, yenilmezlik tuzağının sinsi biçimidir.
• İzsiz yıkım izleyiciye hiçbir şeyin kalıcı olmadığını öğretir.
• Haritasız sekansta izleyici umut edeceği bir mesafe bulamaz.
• Tırmanmayan tekrar ikinci seferde sonucu açık eder.
• Yüzsüz kalabalık dünyayı kartona çevirir; tek bir yüz onu canlandırır.
• Duygusal sigorta kahramanı korur ama izleyicinin merakını öldürür.
• Kural kayması kimin kazanacağını önceden söyler.
• Doruğun malzemesi gece boyunca gösterilenlerden gelmelidir.
• Yara bir seçimi değiştirdiğinde canlı kalır.
• Bir sorunu düzeltmek çoğu zaman sahneyi silmek değil, kaybolan soruyu geri vermektir.
• Kural kahramanı da kötüyü de aynı ölçüde bağladığında izleyici ona güvenir.
• Sorunlar birbirini çağırır; birini onarmak ötekilerin yerini de değiştirir.

Sonraki derse köprü

Emre yeni dosyayı kapatıp şeffaf poşetine geri koyuyor. GECE VARDİYASI artık rafta; atölye ona yalnız yeni bir taslağı ölçmek gerektiğinde uzanacak. Zerrin bir gecede tek bir limanı geçmeye çalıştı ve izleyici her köşesini tanıdı. Peki kahraman hiç bilmediği bir dünyaya girerse? Aylar süren bir yolculuğun izleyiciye vaadi, tek gecelik bir kaçışın vaadinden nerede ayrılır? Gerilim yerine keşif, korku yerine hayranlık beklendiğinde aksiyonun muhasebesi neye dönüşür? Bir hazine, bir hedef, yolda kurulan bir dostluk, izleyicinin defterine hangi satırları ekler?