Aksiyon yazım dili

Açılış sahnesi

Emre bu kez sayfayı kimseye okutmuyor. Kendisi okuyor, hızlı ve nefes almadan. Zerrin istifin içinde yağmurluklu adamla karşılaşıyor. Adam sağ yumruğunu savuruyor, Zerrin eğiliyor. Adam sol yumruğunu savuruyor, Zerrin kollarıyla karşılıyor. Diz, dirsek, bir tekme, bir tekme daha.

Selim okurken parmaklarıyla masaya vuruyor. Emre bitirdiğinde başını kaldırıyor.

"On dört," diyor. "On dört darbe saydım."

"Dövüş uzun," diyor Emre. "Gerçekçi olsun istedim."

"Ben kurguda bunların üçünü kullanırım," diyor Selim. "Hangi üçünü kullanacağımı da sayfa bana söylemiyor."

Burcu bir şey daha soruyor. Zerrin dizini kaldırıp adamın karnına vuruyorsa, bunu nerede öğrendi? Saatlerce vinç kabininde oturan bir kadın bu tekmeyi nereden biliyor?

Emre cevap vermiyor. Paragrafına bakıyor. Uzun, sık, tek bir blok. İçinde kaç tane konteyner olduğu da, kapının hangi yanda durduğu da belli değil.

Nermin Hanım sayfayı alıp tahtaya iliştiriyor. Paragrafın etrafına kırmızı kalemle bir çerçeve çiziyor.

"Bu dövüşü bir koordinatör okusa ne yapar?" diye soruyor. "Senin on dört darbeni çalışır. Ya da sayfayı bir kenara bırakıp kendi dövüşünü kurar. İkisinde de Zerrin kaybolur."

Emre bütün darbeleri yazmıştı ve sayfada Zerrin'in hangi anda kurtulduğu hâlâ görünmüyordu.

Bu derste ne olacak

Emre'nin tek paragraflık dövüşünü sayfa üzerinde baştan yazacağız. Önce o paragrafın neden okunmadığını bulacağız. Sonra metni kısa paragraflara bölüp her satıra tek bir hareket koyacağız. Fiilleri canlandıracağız. Okuru istifin içinde kaybolmadan tutacak işaretler arayacağız. On dört darbenin içinden sahneyi değiştiren tek hareketi seçeceğiz. Ritmi satır boylarıyla kuracağız. Sonra dövüşü Zerrin'in gözünden yazacağız. En son da sahnenin hangi kısmını koordinatöre bırakacağımıza karar vereceğiz. Beş film bu kararların perdedeki karşılığını gösterecek: bir asma köprü, bir orman, aynalı bir oda, bir hastane koridoru ve bir davul çemberi. Hangi üslubun daha güzel olduğunu tartışmayacağız. Ölçtüğümüz tek şey, okurun ve setin sahneyi aynı sırayla görüp görmediği.

Sıfır noktası

Aksiyon sahnesi sayfada iki kez yaşar. Bir kez okurun kafasında, bir kez sette. Senarist ikisini de aynı satırlarla kurar.

Okur bir yapımcı olabilir, bir oyuncu, bir yönetmen. Sayfayı hızlı okur. Aksiyonu da okurken izlemek ister. Uzun bir blok onu yavaşlatır. Gözü satırların arasında kaybolur ve sahneyi kafasında kuramaz.

Sette ise aynı sayfayı başka biri okur. Aksiyon koordinatörü dövüşü, kovalamayı, düşüşü tasarlar. Dublörlerle prova yapar. Kameranın nereye konacağını yönetmenle birlikte bulur. Bu kişinin sayfadan istediği şey, darbelerin listesi değildir. Hareketin neden olduğunu, nerede olduğunu ve neyle bittiğini bilmek ister.

Yeni yazar aksiyonu çoğu zaman bir maç anlatıcısı gibi yazar. Her yumruğu, her kaçışı sırayla sayar. Bunun gerçekçi olduğunu sanır. Oysa perdede gerçekçi görünen bir dövüş, sayfada bir liste gibi durmaz. Seyirci de darbeleri saymaz. Kimin üstün olduğunu, kimin yorulduğunu, neyin değiştiğini izler.

Emre'nin paragrafındaki sorun yalnız uzunluk değil. Paragraf her darbeyi aynı ağırlıkla yazıyor. Sahneyi değiştiren tek hareket, bir konteyner kapısının açılması, en sona ve edilgen bir cümleye gömülmüş. "Bir konteyner kapısı açılır." Kim açıyor? Neden o kapı? Okur bunu bilmiyor.

Aksiyon yazım dili bu sorunu çözmek için vardır. Kural koymaz, bir okuma düzeni kurar. Kısa paragraflar, canlı fiiller, açık bir mekân, seçilmiş hareketler. Bunların hepsi okurun gözünü sahneye bağlamaya çalışır. Hiçbiri dövüşü süslemek için değildir.

Bir ayrım baştan yapılmalı. Burada ölçtüğümüz şey okunurluk. Okur ve set sahneyi aynı sırayla görüyor mu? Üslup ise yazarın kendi sesidir. Biri kuru yazar, biri esprili. İkisi de okunur olabilir.

Bir de sıra meselesi var. Okur bir cümlenin içinde de bir sıra izler. "Kapı savrulur, çünkü Zerrin kolu çevirmiştir" cümlesi sonucu önce, nedeni sonra veriyor. Perdede ise önce kol döner, sonra kapı savrulur. Sayfa perdenin sırasını izlediğinde okur sahneyi kafasında bir kez kurar. Sırayı ters verdiğinde iki kez kurmak zorunda kalır. Aksiyonda bu ikinci kurulum, gerilimin kaçtığı yerdir.

Son bir şey. Aksiyon yazım dili yalnız dövüş için değil. Bir kovalama, bir kaçış, bir köprüden geçen kamyon da aynı dille yazılır. Hepsinde soru aynı: okur neyi, hangi sırayla, kimin gözünden görüyor?

Mekanizma

Kısa paragraflar

Aksiyon satırının en temel aracı paragraf sınırıdır. Yeni bir görüntü, yeni bir ses ya da yeni bir hareket başladığında paragraf kesilir. Aksiyonda bu kural daha da sıkılaşır: çoğu paragraf bir iki satırı geçmez.

Emre'nin paragrafı yirmi satıra yakın. Atölye onu tahtada makasla keser gibi bölüyor. Her kesik bir planın başlangıcına denk geliyor. Selim her yeni paragrafa küçük bir çentik atıyor. "Burada keserim," diyor. Sayfa aşağı doğru uzuyor ama okuma hızlanıyor.

Emre bir itiraz ediyor. Sayfa uzarsa sahne de uzun mu sayılır? Nermin Hanım bunun bir takas olduğunu söylüyor. Dikey yazılmış bir dövüş sayfada daha çok yer kaplar. Ama okurun gözü onu daha kısa sürede geçer. Takası bilmek yeter. Her sahneyi dikey yazmak da gerekmez. Sakin bir sahne uzun bir paragrafta rahat eder.

Aktif fiiller ve edilgen tuzak

Aksiyonu yürüten fiildir. "Bir tekme atılır" cümlesinde tekmeyi kimin attığı yok. "Kapı açılır" cümlesinde kapıyı kimin açtığı yok. Edilgen fiil hareketi öznesiz bırakır ve okur sahnede kimin karar verdiğini kaybeder.

Emre'nin taslağında bir de "koşmaktadır", "yağmaktadır" gibi uzun kipler var. Atölye hepsini geniş zamana çeviriyor. "Zerrin koşar." "Yağmur yağar." Sonra genel fiilleri daha somut olanlarla değiştiriyor. "Gider" yerine "sıvışır", "vurur" yerine "çarpar". Burcu'nun önerisi bir sınır: süslü fiil değil, tam fiil. "Zerrin kolu çevirir" cümlesi süslü değil, ama bir koordinatöre ne yapılacağını söylüyor.

Her darbeyi yazmamak

Emre'nin on dört darbesi tam bir darbe dökümü. Darbelerin hepsi aynı uzunlukta, aynı tonda yazılmış. Zerrin'in dizi de, dirseği de, kollarıyla yaptığı karşılama da aynı değerde. Okur hangisinin önemli olduğunu seçemiyor. Üstelik döküm Zerrin'i bir dövüşçüye çeviriyor. Vinç kabininde oturan bir kadın, birdenbire bir dövüş ustası gibi bloklayıp tekme atıyor.

Önemli hareketi seçmek

Atölye Emre'nin dökümünde tek bir kilit hareket buluyor: konteyner kapısı. Ama taslakta kapıyı kimin açtığı belli değil. Nermin Hanım soruyor: Zerrin bu kapıyı neden biliyor? Emre cevabı kendi sahnesinden çıkarıyor. Zerrin kabinden her gece rüzgârı okur. O gece rüzgâr istif koridorlarında hep aynı yönden esiyor. Mühürsüz bir kapının kilit kollarını çevirirse ağır kapak dışarı savrulur. Bu bir deneme. Ama hareket artık Zerrin'in bilgisinden doğuyor.

Coğrafi açıklık

Aksiyon coğrafyası izleyicinin kafasında kurulan haritadır. Kahraman, tehdit ve hedef nerede, birbirine ne kadar uzak? Sayfada bu harita birkaç somut işaretle kurulur.

Atölye istif koridoruna üç çapa koyuyor. Islak zeminde sarı bir yürüme şeridi. Zerrin'in sağında mühürsüz bir kapı. Arkada, Zerrin'in girdiği yerde, koridorun ağzı. Bu üç işaret ilk paragrafta geçiyor. Sonra her hareket onlara göre yazılıyor. Adam şeridin öbür ucundan geliyor. Zerrin ağza bakıyor ve onun uzak olduğunu görüyor. Bu yüzden kapıya dönüyor. Kaçış da aynı ağızdan oluyor.

Karakter bakış açısı

Bir aksiyon sahnesini kimin gözünden okuyoruz? Emre'nin taslağı her şeyi görüyor. Adamın yumruğunu da, Zerrin'in korkusunu da. Bir yerde "kamera Zerrin'in yüzüne yaklaşır" diyor.

Yeni sayfa yalnız Zerrin'in penceresinden yazılıyor. Zerrin adamın yüzünü görmüyor, yalnız kapüşonunu. Adımların sesi yağmura karışıyor. Duyulan yalnız sudan sıçrayan botlar. "Korku hisseder" cümlesi siliniyor. Onun yerine bir davranış geliyor: Zerrin durur.

Ritim ve nefes

Aksiyonda ritim satır boyuyla kurulur. Kısa satırlar hızlandırır. Bir anda gelen tek kelimelik bir satır ise durdurur.

Emre'nin sayfasında nefes yoktu. Yeni sayfada kapı savrulduktan sonra tek bir satır var: "Yağmur." Burada kimse hareket etmiyor. Okurun gözü bir an boşlukta kalıyor. Sonra Zerrin koşuyor.

Nefes satırı, bir şeyin düşmeden önce durduğu bekleyişten farklı. Orada sonuç henüz gelmemiştir. Burada ise sonuç gelmiş, çarpma olmuştur. Satır o çarpmanın yankısını taşır. Selim bunu kurgu diliyle söylüyor. Çarpmadan sonra bir plan daha tutarsın, sonra kesersin.

Yapım ekibine koreografi alanı

Senarist dövüşü icat etmez, ama dövüşün anlamını kurar. Darbelerin ayrıntısı setin işi. Sahnenin neden var olduğu sayfanın işi.

Atölye boğuşmayı tek satıra indiriyor. Adamın amacı defter, Zerrin'in amacı kolu çevirmek. Boğuşma kısa ve çirkin. Nasıl çekileceği yazılmıyor. Kapının savrulduğu satırın yanına ise kısa bir güvenlik notu ekleniyor.

Koordinatör bu satırdan bir tekme çıkarırsa ne olacak? Soruyu Burcu soruyor. Nermin Hanım cevabı satırın içinde gösteriyor. Zerrin'in amacı adamı yenmek değil, kolu çevirmek. Bir tekme bu amaca hizmet ediyorsa olabilir. Zerrin'i bir dövüşçüye çeviriyorsa satır onu durdurur. Pay böyle çalışır: sınırı yazar koyar, içini set doldurur.

Önce Emre'nin ilk paragrafı:

Zerrin konteynerlerin arasında koşmaktadır. Yağmur yağmaktadır. Birden yağmurluklu adam ortaya çıkar ve Zerrin'e doğru koşmaya başlar. Adam sağ yumruğunu savurur. Zerrin sola eğilerek kurtulur. Adam sol yumruğunu savurur. Zerrin kollarıyla bloklar. Zerrin dizini adamın karnına vurur. Adam tekrar saldırır ve yağmurluğunu yakalar. Bir tekme atılır. Kamera Zerrin'in yüzüne yaklaşır. Zerrin büyük bir korku hisseder ama vazgeçmez. Bir konteyner kapısı açılır ve adama çarpar. Zerrin kaçmayı başarır.

Sonra atölyenin aynı anı yeniden yazdığı sayfa:

DIŞ. KONTEYNER LİMANI, İSTİF ALANI — GECE

Yağmur. Çelik duvarlar arasında dar bir koridor. Islak zeminde sarı yürüme şeridi. Arkada, koridorun ağzı.

ZERRİN yer kodlarını okuyarak ilerler. Defter yağmurluğunun altında, göğsünde.

Şeridin ucunda bir yağmurluk belirir. Yüz yok, yalnız kapüşon.

Zerrin durur.

Geri bakar. Ağız uzak.

Sağında bir konteyner kapısı. Mühür yok. Kilit kolları dikey.

Botlar sudan sıçrar. Yaklaşır.

Zerrin kola uzanır.

Adam yakasına yapışır. Kısa, çirkin bir boğuşma. Adam defteri arar, Zerrin yalnız kolu çevirmek ister.

Kol döner. Rüzgâr kapağı dışarı savurur, ikisinin arasına çarpar. (FİZİKSEL AKSİYON — PROVA)

Yağmur.

Zerrin şerit boyunca geri, ağza koşar. Defter hâlâ göğsünde.

İki metin aynı olayı anlatıyor. Ama ilkinde on dört darbe vardı ve hiçbiri öbüründen ağır değildi. İkincisinde tek bir boğuşma satırı ve tek bir kilit hareket var. Sayfa uzadı, okuma kısaldı. Sonu da açık kaldı: Zerrin ağza varıyor, kapıya değil. Emre sayfayı tahtadan alıp kendi dosyasına koyuyor.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Kilit hareketi önce bul, sonra yaz. Bir aksiyon parçasını yazmadan önce tek bir soru sor: bu parçada üstünlük nerede el değiştiriyor? Cevap bir hareketse, sayfanın geri kalanı ona hizmet eder. Cevap yoksa sahne henüz bir sahne değil.

Kilit hareketi karakterin bilgisinden doğur. Zerrin'in kapıyı açması bir tesadüf olsaydı sahne kazanılmış bir şans gibi dururdu. Rüzgârı her gece kabinden okuması, hareketi onun ustalığına bağlıyor.

Çapaları ilk paragrafta ver, sonra adıyla geri getir. Aynı nesneyi her seferinde başka bir adla anma. Sarı şerit, şerit olarak kalmalı. Ad değişirse okur yeni bir nesne sanar.

Edilgen fiili bir bayrak olarak oku. Taslağında "açılır", "atılır", "yapılır" gördüğünde dur. Orada bir özne kaybolmuş olabilir. Bazen kaybolması gerekir; Zerrin kapıyı kimin açtığını görmüyorsa edilgen doğrudur. Ama bunu bilerek seç.

Kamera yerine paragraf kullan. "Kamera yaklaşır" yazmak yerine yeni bir paragrafta yalnız küçük bir ayrıntı yaz. "Kilit kolları dikey" satırı, kimse söylemeden bir yakın plan sezdiriyor.

Duyguyu davranışa çevir. "Korku hisseder" yerine "durur". Okur korkuyu bir hareketten okursa oyuncuya da oynayacak bir şey kalır.

Ritmi kâğıdın sağ kenarına bakarak ölç. Satır sonları aynı yerde bitiyorsa ritim düzleşmiştir. Kısa bir satırın uzun bir satırdan sonra gelmesi, okura bir darbe gibi çarpar.

Nefes satırını idareli kullan. Bir sayfada tek nefes satırı bir durak yaratır. Beş tane olursa sahne kesik kesik okunur.

Koreografi payını boş bırakma, çerçevele. "Dövüşürler" bir pay değil, bir boşluk. Payı amaç, sınır ve sonuçla çevir. Koordinatör o çerçevenin içinde özgürdür.

Riskli anı ayrı satıra al ve adlandır. Savrulan bir çelik kapak, sette gerçek bir tehlike. Yöntemi yazma, ama anı gizleme.

Algı penceresini sahne boyunca koru. Bir paragrafta Zerrin'in görmediği bir şeyi yazarsan pencere kırılır. Kırmak istiyorsan bunu bir kesmeyle, yeni bir sahne başlığıyla yap.

Sayfayı sessiz bir kurgucuya okut. Selim'in yaptığını yap: her paragrafa bir kesme işareti koy. Kesmeler sahnenin ritmini veriyorsa sayfa okunuyor demektir.

Mesleğin kelimesini çapa yap. Zerrin istife "koridor" demeyebilir. Limanda her geçidin bir adı, her yerin bir kodu var. Kahramanın kendi kelimesiyle kurulan çapa hem haritayı hem karakteri taşır. Ama okur o kelimeyi ilk geçişte anlamalı; anlamıyorsa yanına sade bir karşılık koy.

Darbe sayısını değil, durum sayısını say. Bir dövüşte kaç darbe olduğu sahnenin ölçüsü değil. Kaç kez durum değiştiği ölçüdür. Emre'nin on dört darbesinde tek bir durum değişikliği vardı. Yeni sayfada üç tane var: adam belirir, adam yakalar, kapı araya girer.

Sonucu her zaman yaz. Koreografi payı ne kadar genişse genişlesin, parçanın nasıl bittiği sayfada durmalı. Kim ayakta, kim nerede, ne kaybedildi? Sonuç yazılmazsa koordinatör onu da kendisi seçer ve hikâye başka bir yöne kayabilir.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Aksiyon satırı iki okura yazılır: kafasında izleyen okura ve sette kuran ekibe.
• Kısa paragraflar her yeni hareketi ayrı bir göz durağına çevirir.
• Aktif fiil hareketin öznesini ve yönünü söyler.
• Darbe dökümü bütün hareketleri eşitler ve sahneyi değiştiren anı gömer.
• Kilit hareket üstünlüğü, bilgiyi ya da bedeli değiştirir; karakterin bilgisinden doğar.
• Yer çapası okuru haritada tutar ve adıyla geri döner.
• Algı penceresi aksiyonu bir karakterin duyularıyla sınırlar.
• Nefes satırı hızın arasına bir durak koyar.
• Koreografi payı ayrıntıyı sete bırakır, amacı ve sonucu sayfada tutar.
• Duyguyu adlandırmak yerine onu bir davranışa çevirmek, oyuncuya oynayacak bir şey bırakır.
• Okunurluk bir üslup değil, bir sıradır; her ses okunur yazılabilir.

Sonraki derse köprü

Zerrin'in sayfası artık okunuyor. Kapı savruluyor, Zerrin şeritten koşuyor. Ama okunur bir sayfa her zaman sağlam bir sahne demek değil. Savrulan kapı limanda bir şey değiştiriyor mu, yoksa bir sonraki koridorda her şey sıfırdan mı başlıyor? Zerrin dorukta, kabinde hiç göstermediği bir beceriyle mi kurtuluyor? Sıradaki ders aksiyonda yaygın sorunlar. İyi yazılmış bir sayfanın altında bozuk bir sahne nasıl saklanır? Ve yazar bunu sayfayı okurken değil, sahneyi sınarken nasıl fark eder?