Aksiyon alt türleri

Açılış sahnesi

Emre derse erken gelip tahtaya bir harita çizmiş. Solda bir vinç, ortada üst üste konteynerler, sağ uçta küçük bir kare: gümrük ofisi. Vincin tepesinden kareye kadar kesik kesik bir çizgi uzanıyor.

"Zerrin bu çizgiden gidiyor," diyor. "Bütün gece."

Burcu kalemi alıyor, çizginin başına bir çarpı koyuyor. "Ya hiç inmezse? Kabinde kalsa, yağmurluklu adam merdivenin dibinde beklese?"

"O zaman başka bir film olur," diyor Emre.

Selim arkadan söze karışıyor. "Fırtına da büyüyebilir. Liman kapanır, herkes içeride kalır."

Tahtanın kenarında Emre'nin kendi notu duruyor: kaçış, kuşatma, felaket, intikam. Sonuna bir de soru işaretiyle "komedi?" eklenmiş. Burcu o satırı görünce gülümsüyor.

Nermin Hanım çizginin ortasına parmağını koyuyor. "Zerrin burada hangi yöne bakıyor?"

Emre şaşırıyor. "Kapıya."

"Peki tehlike nerede?"

"Arkasında. Vincin dibinde."

Nermin Hanım tahtadaki dört kelimeye dönüyor. "O zaman hepsini sırayla deneyelim. Her birinde Zerrin'in yüzü nereye dönüyor, onu yazalım."

Emre kalemi alıp her kelimenin yanına küçük bir ok çiziyor. Kaçışın oku sağa, kapıya bakıyor. İntikamın oku sola, vincin dibine. Kuşatmanın yanına ok çizemiyor; yalnız bir halka çiziyor. Felaketin yanında kalemi bir süre havada tutuyor.

"Fırtına kimi istiyor?" diye soruyor Burcu.

"Hiç kimseyi," diyor Emre. Sonra halkanın içine küçük bir soru işareti çiziyor.

Bir aksiyon alt türü, kahramanın tehlikeye göre hangi yöne yürüdüğünü ve o tehlikenin onu isteyip istemediğini seçer.

Bu derste ne olacak

On bir aksiyon kolunu tek bir sırada değil, iki soruyla ayıracağız. İlki kahramanın tehlikeye göre nereye yürüdüğü. Tehlikeye doğru mu gidiyor, ondan uzaklaşıyor mu, yoksa bir yerde sıkışıp kalmış mı? İkincisi tehdidin kendisi. Bir niyeti var mı, bir yüzü var mı, yoksa yalnız bir güç mü? Emre'nin Gece Vardiyası taslağını bu iki soruyla birkaç kola iteceğiz. Bazısı Emre'nin gecesini taşıyacak, bazısı onu dağıtacak. Bazı kollar bu iki sorudan çok bir kurala bağlı; onlar için dünyanın fiziğine bakacağız. Beş film beş ayrı kolu gösterecek: bir casusluk kaçışı, bir kuşatma, bir yangın, bir intikam, bir dövüş komedisi. Kolları bir değer sırasına dizmeyeceğiz; her kol kendi seyircisine kendi sözünü veriyor.

Sıfır noktası

Aksiyonun temel parçaları belli. Fiziksel bir amaç, bir tehdit, bir saat ve bir mekân. Gece Vardiyası bunların hepsini taşıyor. Zerrin'in elinde bir kanıt var ve sabah gemi kalkmadan kapıya varması gerekiyor.

Ama "aksiyon filmi" dediğimizde izleyicinin aklına tek bir şey gelmiyor. Biri bir casusun gizli toplantılarını düşünüyor. Biri bir askerî birliğin düşman hattı gerisindeki görevini. Biri yanan bir gökdeleni, biri de dövüş salonunda ter döken bir genci. Hepsi aksiyon, ama salona giren her izleyici başka bir gece geçirmeyi umuyor.

Alt tür, türün içindeki bu daha dar umudun adı. İzleyici bir felaket filmine girerken kalabalık bir kadro bekler. Kimin kurtulacağını merak eder. Bir dövüş sanatları filmine girerken bedenin ustalığını bekler. Bir casusluk filmine girerken güvenin kırılmasını bekler. Alt türünü bilmeyen bir taslak, ilk yarısında bir şeyi, ikinci yarısında başka bir şeyi vaat edebilir.

Aksiyonun on bir kolu bir zorluk taşıyor. Adları aynı ölçüyle konmamış. "Casusluk" bir mesleği söylüyor. "Kuşatma" bir durumu. "Felaket" bir olayı. "Süper kahraman" bir karakter tipini. "Aksiyon komedisi" ise bir tonu. Adları alt alta sıralamak yazara pek bir şey söylemez. Bir film aynı anda bir casusluk, bir kaçış ve bir aksiyon komedisi olabilir. Üçü birbiriyle yarışmıyor; her biri başka bir soruya cevap veriyor.

Kolları ayırmanın başka bir yolu var: aksiyonun en temel hareketine bakmak. Aksiyon bedenlerin hareketidir. Her aksiyon filminde biri bir yerden bir yere gider, ya da gidemez. Bu hareketin yönü kolları ayırmaya başlar. İntikam alan tehlikeye doğru yürür. Kaçan ondan uzaklaşır. Kuşatılan ise yerinde kalır ve tehlike ona gelir.

İkinci soru tehdidin doğası. Bir insan seni ister. Bir fırtına seni istemez. Bir orduyla pazarlık edilebilir, bir yangınla edilemez. Bu fark sahnelerin dokusunu değiştirir. Niyeti olan bir tehdit kandırılabilir. Niyeti olmayan bir tehdit yalnız atlatılabilir. Birincisinde kahraman karşısındakini okumaya çalışır. İkincisinde gökyüzünü, suyu, ateşi okur.

Bu iki soru on bir kolun çoğunu yerine oturtuyor. Geriye kalan birkaç kol ise bir kural koyuyor: dünyanın fiziği nasıl işliyor? Bir süper kahraman filmi, bir bilimkurgu ve bir aksiyon komedisi bu kuralı başka başka kurar.

Mekanizma

Kahraman hangi yöne yürüyor?

Bir aksiyon taslağını alt türe yerleştirmenin ilk adımı basit bir oktur. Kahraman nerede, tehlike nerede, kahramanın yüzü nereye dönük?

Emre'nin taslağında ok açık. Zerrin tehlikeden uzaklaşıyor. Yağmurluklu adam arkada, kapı önde. Bu yön taslağı kaçış koluna yaslıyor. İntikamda ok ters döner: kahraman tehlikeyi arar. Askerî aksiyonda da kahraman çoğu zaman tehlikeye doğru gider, ama bir emir onu oraya yollar. Kuşatmada ok yoktur; kahraman bir çizginin içinde bekler.

Hareket yönü değişince taslağın sahneleri de değişir. Kaçış bir dizi geçiş noktası ister. Kuşatma bir dizi saldırı dalgası. İntikam bir hedef listesi.

Kaçış bir çizgidir

Kaçış en eski aksiyon kollarından biri. Kahraman bir yerden bir yere ulaşmak zorundadır. Ama bu yol düz bir çizgi değildir.

Nermin Hanım Emre'den bu hattı yazmasını istiyor. Emre tahtaya duraklar ekliyor. Vincin merdiveni. Rıhtım. Konteyner labirenti. Liman içi servis yolu. En sonda kapıdaki gümrük ofisi. Burcu bir soru soruyor: "Her durakta Zerrin ne kaybediyor?" Emre ilk iki durağı dolduruyor, üçüncüde duruyor. Labirentte yalnız yağmur ve karanlık var. Bir durak engelsiz kalırsa izleyici o durağı bir koridor gibi geçer.

Kaçış hattının bir yararı daha var. İzleyiciye bir harita verir. İzleyici kahramanın nerede olduğunu ve ne kadar yolu kaldığını bilir. Bu bilgi gerilimin kendisidir.

Yerinde kalan kahraman

Kuşatma, felaket ve hayatta kalma ortak bir şeye yaslanır. Kahraman bir yere hapsolmuştur. Bir karakol, bir bina, bir dağ, bir gemi. Tehlike ona doğru gelir.

Burcu kuşatma denemesini kuruyor. Zerrin kanıtı aldıktan sonra kabinden inmiyor. Kabinin kapısını içeriden kilitliyor. Yağmurluklu adam aşağıda, merdivenin dibinde. Kabinin tek girişi o merdiven. İlk saatte adam bekliyor. Sonra merdivenin ışığını söndürüyor. Sonra basamaklara çıkmaya başlıyor. Çember daralıyor.

Atölye denemeyi ilk anda seviyor. Ama Selim bir yeri gösteriyor. Zerrin'in amacı kabinde kalmak değil, kapıya varmak. Silinmiş satır bir kâğıt defterde. Defter kapıya gitmezse gemi kalkar. Kuşatma Zerrin'i amacından uzaklaştırıyor. Nermin Hanım bir ara yol öneriyor: kuşatma bütün bir film değil, kaçış hattının ilk durağı olabilir. Kabin bir süre kale olur, sonra Zerrin oradan çıkmak zorunda kalır.

Tehdidin bir niyeti var mı?

Felaket ve hayatta kalma kuşatmaya benzer, ama bir yerde ayrılır. Kuşatanın bir yüzü ve bir isteği vardır. Bir yangının ya da bir fırtınanın yoktur.

Selim'in fırtına denemesi buraya oturuyor. Gece ilerledikçe rüzgâr sertleşiyor. Liman vinçleri durduruyor. Zerrin kabinde mahsur kalıyor, çünkü rüzgâr altında merdiven tehlikeli. Yağmur bir dekor olmaktan çıkıp bir düşmana dönüşüyor. Emre bunu seviyor. Ama bir sorun fark ediyor. Fırtına büyüdükçe Bedri küçülüyor. İzleyicinin gözü yağmurluklu adamdan rüzgâra kayıyor.

Burcu bunu bir terazi gibi anlatıyor. Niyetli tehdit ile niyetsiz tehdit aynı gecede durabilir. Ama biri öne geçer. Fırtına bir engel olarak kalırsa kaçış korunur. Fırtına ana düşmana dönerse film bir felaket filmine kayar.

Hayatta kalma bu terazinin en uç noktasında durur. Orada niyetli bir düşman çoğu zaman hiç yoktur; kahraman doğayla baş başa kalır. Felaket çoktan olmuştur ve film onun ardından gelen uzun bekleyişi anlatır. Gece Vardiyası bu uca yaklaşmıyor. Limanda insanlar var ve Zerrin'i bilerek arayan biri var.

Tehlikeye doğru yürümek

İntikamda kahramanın yüzü tehlikeye döner. Onu hareket ettiren bir korku değil, geçmişte kalmış bir yaradır.

Selim bu denemeyi de kuruyor. Bedri yıllar önce Zerrin'i bir kazada suçlu göstermiş olsun. Zerrin o gece silinmiş satırı görünce eski kazayı hatırlasın. Atölye bir an sessizleşiyor. Deneme güçlü. Ama Emre oku çiziyor ve ok ters dönüyor. Zerrin artık kapıya değil, Bedri'ye yürüyor. Kanıt bir araç olmaktan çıkıp bir silaha dönüşüyor. Emre başını sallıyor. "Bu benim Zerrin'im değil," diyor. "Benim Zerrin'im kavga istemiyor. Kapıya varmak istiyor." Deneme bir kenara konuyor.

Görünmeden hareket etmek

Casusluk başka bir yöne bakmaz; görünmemeye bakar. Casusun en büyük tehlikesi açık bir saldırı değil, tanınmaktır.

Emre'nin taslağında bir casusluk damarı gizli. Bedri ilk yarıda Zerrin'in neyi gördüğünü bilmiyor. Telsizden bir kez sesleniyor: "Kabin, her şey yolunda mı?" Zerrin sesini düz tutmak zorunda. Bu repliğin bir yumruk kadar gerilimi var. Nermin Hanım bunun üstüne basıyor. Zerrin gördüğünü belli ettiği an örtü yanar. Kaçış o andan sonra başlar. Taslağın ilk yarısı bir casusluk sahnesi, ikinci yarısı bir kaçış hattı olabilir.

Dünyanın fiziği

Askerî aksiyon, dövüş sanatları, süper kahraman, bilimkurgu ve aksiyon komedisi bir şeyi ayrı ayrı belirler. Bu dünyada bir beden ne kadar dayanır?

Askerî aksiyonda sözleşme ağırdır. Bir kurşun bir yaradır ve yara görevin geri kalanını belirler. Dövüş sanatlarında beden bir ustalık aracıdır. Bir dövüş uzun sürer, yumruklar kemiği kırmadan iner. Süper kahraman filminde bir kahramanın bedeni bir gücün taşıyıcısıdır. Bilimkurguda bir teknoloji sözleşmeyi yazar. Aksiyon komedisinde düşüş gülünçtür, çünkü kimse gerçekten incinmez.

Burcu aksiyon komedisi denemesini kuruyor. Vahap'a bir bisiklet veriyor. Yaşlı bekçi yağmurda pedal çevirerek Zerrin'in peşinden geliyor. Zerrin bir konteynerin üstünden kayıp düşüyor, kalkıp silkeleniyor. Masa gülüyor. Sonra Nermin Hanım soruyor: "Zerrin düştüğünde bileği burkuluyor mu?" Emre "Evet" diyor. "Gecenin geri kalanında topallıyor." Burcu kalemini bırakıyor. Sözleşme ağır. Komedi bu taslağa giremiyor.

Ders biterken tahtanın hâli şöyle. Kaçış satırının yanındaki ok koyu çizilmiş. Kuşatma bir ara durak olarak kaçış hattının başına eklenmiş. Fırtına bir engel olarak kalıyor, ana düşmana dönmüyor. İntikamın ve komedinin üstü çizili. Emre'nin taslağı gerekçeli olarak kaçışa yaslanıyor: Zerrin'in amacı bir yere varmak. Ama Zerrin'in kapıya varıp varamayacağı tahtada yazmıyor.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Alt türü bir okla başlat. Kahramanın tehlikeye göre nerede durduğunu bir tahtaya çiz. Ok tehlikeye doğruysa intikam ya da görev, uzağa doğruysa kaçış, ok yoksa kuşatma. Alt tür adını bundan sonra seç.

Kaçış hattını durak durak yaz. Her durağa bir engel, her engele bir kayıp ver. Engelsiz durak izleyiciyi yola değil, haritaya bakmaya iter.

Çemberi daraltırken amacı sor. Kuşatma kahramanı yerinde tutar. Kahramanın amacı da yerinde kalmaksa çember bir filmi taşır. Amacı başka bir yere varmaksa kuşatma bir ara durak olur.

Niyetsiz tehdide bir insan kararı ekle. Bir yangın, bir fırtına ya da bir deprem kendi başına izleyiciyi yorar. Arkasında bir ihmal, bir hırs ya da bir korkaklık görünürse tehdit bir ahlaki soru da taşır. Cehennem Kulesi'nde ucuz kablolar bunu yapıyor.

Hesabı sayfada göster. İntikamın yarası anlatılınca zayıflar. Bir fotoğraf, bir yara izi, bir boş sandalye olarak sahnede durmalı. Kahramanın yüzü tehlikeye döndüğünde izleyici neden döndüğünü görmeli.

Örtüyü bir replikle sına. Casusluk sahnesinin gerilimi çoğu zaman bir silahta değil, sakin bir sorudadır. Bedri'nin telsiz sorusu Zerrin'i bir yumruktan daha çok zorluyor. Örtünün yandığı anı bir dönüm noktası olarak yerleştir.

Fizik sözleşmesini ilk yaralanmada imzala. İzleyici sözleşmeyi ilk düşüşte öğrenir. Kahraman ilk düştüğünde kalkıp yürüyorsa izleyici bunu not eder. Aynı kahraman sonra bir kırık kemikle yere yığılırsa izleyici kuralın değiştiğini hisseder ve filme güveni sarsılır.

Son sahneyi hangi kolun yönettiğini yaz. Bir taslak casusluk ile kaçışı, kuşatma ile felaketi taşıyabilir. Ama son sahneyi bir kol yönetir. Emre'nin taslağında son sahne kapıda; o yüzden kaçış baskın.

Bilimkurgu ve süper kahraman kolunda kuralı sınırla. Bir teknoloji ya da bir güç her sorunu çözerse aksiyon biter. Kuralın bir bedeli, bir sınırı, bir zayıf anı olmalı.

Askerî aksiyonda emir zincirini sahnede tut. Askerî kolun gerilimi yalnız düşmandan gelmez. Emir veren ile emri uygulayan arasındaki boşluk da bir cephedir.

Aksiyon komedisinde tehlikeyi sıfırlama. Gülme, tehlikenin hiç olmadığı yerde sönük kalır. İyi aksiyon komedisinde tehlike gerçektir; yalnız karakterlerin ona tepkisi gülünçtür.

Atılan denemeyi çöpe değil dosyaya koy. Emre taslağını beş kola itti. İntikam ile komedi silindi. Kuşatma ve fırtına küçülerek kaldı, casusluk ilk yarıya yerleşti. Hiçbiri boşa gitmedi. Atılan her deneme Zerrin'in kim olduğunu biraz daha açık gösterdi. Komedi denemesi onun bileğinin ağırlığını, intikam denemesi onun kavga istemediğini ortaya çıkardı.

Hareket yönünü ortada bir kez çevir. Birçok aksiyon filminde ok yarı yolda döner. Kaçan kahraman bir noktada durur ve tehlikeye döner. Bu dönüş bir alt türden ötekine geçiş değil, bir karakter kararıdır. Yazar onu bilinçli yerleştirirse izleyici bir dönüm noktası görür. Kazayla olursa izleyici iki ayrı film görür.

Kolun seyircisini tanı. Kaçışa giren izleyici bir yolun sonunu merak eder. Kuşatmaya giren, kapının ne zaman kırılacağını. Felakete giren, kimin kurtulacağını. Aynı yağmurlu liman bu üç izleyiciye üç ayrı film vaat eder.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Aksiyon alt türlerinin adları farklı ölçülerle konmuştur; tek bir listede sıralanmaz.
• Hareket yönü kahramanın tehlikeye göre yürüdüğü doğrultudur.
• Kaçış, durakları ve engelleri olan bir kaçış hattı ister.
• Kuşatma kapanan bir çembere dayanır; amaç savunmaksa bütün bir filmi taşır.
• Felaket ve hayatta kalma niyetsiz bir tehdide yaslanır.
• İntikam kapanmamış bir hesapla kahramanı tehlikeye doğru yürütür.
• Casusluk örtü koşuluyla çalışır; açık şiddet çoğu zaman örtünün yandığı andır.
• Fizik sözleşmesi bedenlerin ne kadar dayanacağını belirler ve ilk yarada imzalanır.
• Gece Vardiyası casusluk ile açılıp kaçışla sürebilir; son sahne kapıda olduğu için kaçış baskın.
• Hayatta kalma, niyetli düşmanın çekildiği ve kahramanın doğayla kaldığı uçtur.
• Silinen bir deneme de karakteri açar: komedi Zerrin'in bileğini, intikam onun kavga istemediğini gösterdi.

Sonraki derse köprü

Emre'nin tahtasında ok kapıya dönük. Ama ok bir alt tür seçiyor, bir insan seçmiyor. Zerrin vinç kabininde ne kadar usta? Yağmurda bir konteyner labirentinde ne kadar dayanır? Bileği burkulduğunda devam etmesini sağlayan nedir? Hangi kolu seçersek seçelim, o gece bütün yükü tek bir beden taşıyacak. Sonraki ders aksiyon kahramanını ele alıyor. Zerrin'i bu geceye hazırlayan yetkinlik ile onu bu geceye açık bırakan zayıflık aynı kadında nasıl yaşıyor? Ve kapıya varmak için hangi çizgiyi aşmayı reddedecek?