Açılış ve final karşılaştırması

Ne yapacaksın

Bugün filminin ilk karesiyle son karesini karşı karşıya getirip aradaki yolu ölçeceksin. Önce açılış görüntüsünü tek cümleyle yazacaksın: seyircinin filmde gördüğü ilk anlamlı kare. Sonra başkarakterin o anda neye inandığını ve en önemli ilişkisinin hangi hâlde olduğunu yazacaksın. Ardından aynı üç satırı filmin sonu için dolduracaksın: final görüntüsü, yeni inanç, yeni ilişki. Altı satırı iki sütun hâlinde karşılıklı dizeceksin ve her satır çiftinin arasına bir ok çizeceksin. Son olarak bütün okları tek bir cümlede toplayacaksın: film boyunca ne değişti? Bu cümle filmin tematik değişimi olacak. Çıktı, iki sütunlu tek sayfalık bir karşılaştırma ve altında tek cümlelik bir tema satırı olacak. Bu sayfa, filmin neden var olduğunu gösteren en kısa belge olacak.

Neden bu alıştırma

Bir filmin açılışı ile finali arasında bir mesafe vardır. O mesafe, filmin seyirciye kat ettirdiği yoldur. Mesafe yoksa, yani karakter filmin sonunda başladığı yerde aynı inançla ve aynı ilişkiyle duruyorsa, film bir yolculuk değil, bir ziyaret olur. Bazı filmler bilerek böyle kurulur: değişmeyen karakter de bir anlam taşır. Ama bu bilinçli bir seçim olmalı, bir unutkanlık değil.

Açılış ile finali yan yana koymak bu mesafeyi görünür kılar. Yazar filmi yazarken ortada kaybolur; sahneleri tek tek düzeltir, alt öyküleri örer, gerilimi kurar. İki ucu bir arada görmek, bütün bu emeğin bir yöne gidip gitmediğini sınar. Uçlar birbirine benzemiyorsa ama aralarında bir bağ da yoksa, film iki ayrı hikâye gibi okunur.

Burada öğrenilecek ikinci şey şu: tema bir cümleyle söylenmez, iki görüntü arasındaki farkla gösterilir. Açılış görüntüsü ile final görüntüsü birbirine yankı yaptığında, seyirci temayı kimse söylemeden kavrar. Bu yüzden iki görüntünün ortak bir unsuru olmalı: bir nesne, bir mekân, bir hareket. Ortak unsur değişmeden kalırken, etrafındaki her şey değişmiş olmalı.

Hazırlık

Dönüm noktaları haritanı, alt öykü kartını ve sahne desteninin ilk ve son birkaç kartını önüne koy. Sayfanın ortasından aşağı bir çizgi çek. Solun tepesine "açılış", sağın tepesine "final" yaz.

Her sütuna üç satır aç: görüntü, inanç, ilişki. Satırları aynı yüksekliğe koy, böylece her satır karşısındakiyle doğrudan karşılaştırılabilir.

Sayfanın en altına bir boşluk bırak. Oraya en son, bütün okları okuduktan sonra, tek cümlelik tema satırını yazacaksın. O satırı önceden doldurma. Tema, karşılaştırmanın sonucu olmalı, başlangıcı değil. Önceden yazılan bir tema, karşılaştırmayı kendine benzetir.

Adımlar

Çözümlü örnek

Emre Nöbet'in iki ucunu karşılıklı yazıyor.

Açılış görüntüsü: yağmurun altında bir vanın silecekleri, sonra hastane kapısında bir güvenlik görevlisi ve tek bir kelimelik bir cevap: "Babam." Odada Kadir komodinin üstündeki durmuş saati alıyor ve kuruyor. Koridorda ağabeyinin yanından, başını çevirmeden geçiyor.

Başlangıç inancı: bu evde bazı kapılar kapalı kalır ve onları açmak bir şeyi kırar. Bu inanç Kadir'in davranışlarında görülüyor: Serkan'dan kaçıyor, ağabeyiyle konuşmuyor, babasına dokunamıyor. Kadir bunu hiçbir zaman söylemiyor, ama her kaçış onu gösteriyor. Babasının "Dokunma oraya" demesi de aynı inancın babadan oğula geçmiş hâli: evde bazı çekmeceler hiç açılmaz.

Başlangıç ilişkisi: iki kardeş aynı koridorda, aynı babanın başında, ama aralarında bir dünya. Mesafe tek bir hareketle kuruluyor: Kadir'in geçip gitmesi.

Final görüntüsü: gece, evde, babanın odası. Kadir'in oturduğu sandalye, koridordaki o refakatçi sandalyesinin bir benzeri; gözleri açık. Babasının battaniyesini düzeltiyor, lambayı söndürüyor. Karanlıkta saat işliyor. Sonra bir başka hastane odası, bir başka yatak ve ışığı kısan Figen.

Emre ortak unsurları sayıyor: saat, sandalye, gece. Üçü de seyircinin gözünden kaçabilecek kadar sessiz, ama üçü de iki uçta duruyor. Açılışta saat durmuştu ve Kadir onu kuruyordu. Finalde saat kendi kendine işliyor. Açılışta sandalye bir bekleme yeriydi. Finalde aynı sandalye bir evin içinde, bir nöbetin yeri.

Yeni inanç: kapalı bir kapıyı açmak her zaman bir şeyi kırmaz; bazen bir şeyi bağlar. Kadir çekmeceyi açtı, bakkalı aradı, bir kuzen kapıya geldi ve ev kırılmadı. Kadir bunu da hiç söylemiyor; seyirci onu bir kapı çalınınca anlıyor.

Yeni ilişki: iki kardeş bir masada yan yana. Açılışta biri ötekinin yanından geçip gidiyordu, şimdi aynı yöne bakıyorlar. Baba ile oğul arasında da bir değişim var: dokunamayan oğul, şimdi babasının battaniyesini düzeltiyor. Arada bir tıraş sabahı var: oğulun avucu ilk kez o sabah babasının çenesine değiyor. Değişim tek bir sahnede değil, küçük adımlarla geliyor.

Emre üç oku birlikte okuyor ve önce şöyle yazıyor: "Aile, susarak değil konuşarak iyileşir." Sonra bu cümleye bakıyor. Bir öğüt gibi duruyor, ve filmdeki kimse aslında çok konuşmuyor. Siliyor ve yeniden yazıyor: "Bir evi koruyan şey kapıları kapalı tutmak sanılıyordu; sonunda onu koruyan, birinin geceleri başında kalmasıydı." Bu cümleyi kimse söylemeyecek. Ama durmuş saatin işlemeye başlaması ile hastane sandalyesinin bir evin içine taşınması, onu seyirciye gösterecek.

Kendini değerlendir

Karşılaştırma sayfanı bitirdiğinde her satır çiftine şu sorularla bak.

Açılış görüntüsü gerçekten hikâyenin ilk anlamlı karesi mi, yoksa ondan önce bir hazırlık mı?

Açılış ile final görüntüsü arasında ortak bir unsur var mı? Ortak unsur aynı kalırken etrafındaki her şey değişmiş mi?

Başlangıç inancı açılış sahnelerinde bir eylemle görülüyor mu? Yalnızca notlarında duran bir inanç, seyirci için yoktur.

Yeni inanç, başlangıç inancıyla bir ilişki kuruyor mu? Tersine dönmüş, genişlemiş ya da derinleşmiş olabilir; ama bağsız olmamalı. İki inancı alt alta yazınca aralarında bir köprü görüyor musun?

İlişkinin değişimi bir görüntüyle mi gösteriliyor? Barışma cümlesiyle gösterilen bir ilişki, oturma düzeniyle gösterilenden daha çabuk unutulur.

Tema satırı bir öğüt gibi mi duruyor? Öyleyse, onu bir gözleme çevir. Öğüt seyirciye ne yapması gerektiğini söyler, gözlem ise ona ne gördüğünü.

Tema satırını bir karaktere söyletmek istedin mi? İstediysen, o isteği bastır. Seyirci temayı iki görüntünün farkından çıkarmalı.

Karakterin inancı değişmediyse, bu seçimin filmde bilinçli bir karşılığı var mı?

Yaygın tuzaklar

Varyasyonlar

Sonraki adım

Elinde artık filminin iki ucu ve aradaki yolu anlatan tek cümlelik bir tema var. Sıradaki alıştırmada başka birinin hatalı taslağını ele alacaksın. Edilgen bir kahraman, cılız bir karşı güç, hiç yükselmeyen bir tehlike arayacaksın. Kopuk halkaları, dağılmış bir ortayı ve hak edilmemiş bir finali de bulacaksın. Her birini teşhis edip yeni bir yapı önereceksin. Bugün kendi filmin için yaptığın karşılaştırma, o taslağın finalini sınamakta da işe yarayacak.