Yapay zekâ, dijital kopya ve NFT tartışmaları

Açılış: iki dosya, tek özet

İki dosya düşün ve ikisi de aynı görüntüyü taşısın.

Şimdi her ikisinin de özet değerini al; dosyanın içeriğinden hesaplanan, parmak izi gibi çalışan o kısa dizeyi.

İki değer birbirinin aynı çıkıyor. Yani bu iki dosya, bilgisayarın bakış açısından tek bir şey.

Şimdi kursun ilk dersini hatırla. Orada bir imzanın hangi boya katmanında durduğunu inceliyorduk ve nesnenin fiziksel katmanları bize bir sıra veriyordu.

Burada katman yok. Kopya ile asıl arasında ölçülebilecek hiçbir madde farkı bulunmuyor ve nesneye bakarak hangisinin önce yapıldığı söylenemiyor.

Geçen derste bu soruyu açıkta bırakmıştık: nesne fiziksel olmadığında atıf, özgünlük ve kanıt ne anlama geliyor?

Bu ders o soruyu sorup kursu kapatıyor. Sekiz derste kurduğumuz araçları alıp maddesi olmayan bir nesneye uyguluyoruz.

Bu derste ne olacak

Önce dört kanıt türünün dijital ortamda ne hâle geldiğini göreceğiz.

Sonra özgünlüğün dört anlamını tek tek dijitale taşıyacağız ve hepsinin aynı biçimde değişmediğini fark edeceğiz.

Ardından tekilliğin kayda taşınmasını, yani jeton fikrini ve sınırını işleyeceğiz.

Sonra üretken modellerin atıf sorusunu nasıl yeniden açtığına bakacağız.

Ardından dijital bir eserin zaman içinde nasıl sürdürüldüğünü karşılaştıracağız.

Son olarak kursun bütün araçlarını tek bir kontrol listesinde toplayacağız. Ders bittiğinde maddesi olmayan bir nesne için künye kurabiliyor olacaksın.

Sıfır noktası: mühür ile imza

Eski bir mektupta iki tür işaret bulunuyordu ve ikisi farklı çalışıyordu.

Birincisi imza. Elin izini taşıyor, kişiye özgü ve taklidi zor.

İkincisi mühür. Bir kalıptan basılıyor, herkeste aynı çıkıyor ve mührün kendisi kimde ise yetki onda.

İmza kimliği kişiye, mühür ise yetkiyi bir nesneye bağlıyor. Mühür çalınırsa yetki de gidiyor, çünkü doğrulama nesneye bakıyor.

Dijital dünyada durum ikincisine çok daha yakın. Kimlik, dosyanın maddesinden değil ona eşlik eden anahtar ve kayıtlardan geliyor.

Bunun sonucu şu: dijitalde asıl mesele nesnenin incelenmesi değil, kaydın korunması. Bu kursun altıncı dersinde bir yapının kimliğinin aktarılan yapım bilgisinde sürebileceğini görmüştük; dijitalde de benzer bir durum var, çünkü sürekliliği taşıyan şey madde değil kayıt ve bakım. Kayıt koparsa nesne kendi başına hiçbir şey söylemiyor.

Benzetmenin kırıldığı yer önemli. Mühürlü bir belge en azından fiziksel olarak duruyor; dijital bir dosya ise taşıyıcısı bozulduğunda ya da formatı okunamaz hâle geldiğinde tamamen kaybolabiliyor. Yani kayıt hem kimliği hem varlığı taşıyor.

Dört kanıt türü dijitalde

Kursun ilk dersinde dört kanıt türü kurmuştuk. Şimdi dördünü de dijital ortama taşıyalım ve ne olduğunu görelim.

Birinci tür imzaydı ve nesnenin üstünde bir ad taşıyordu. Dijitalde bunun karşılığı meta veri alanları ve şifreli imzalar. İkisi de dosyaya iliştirilebiliyor, ama meta veri kolayca silinebiliyor ve dosya elden ele geçtikçe genellikle siliniyor.

İkinci tür belge en güçlü kanıttı. Dijitalde bu, dosyanın nereden geldiğini gösteren kayıtlar: sürüm geçmişi, yükleme kaydı ve platform verileri. Güçlü olmayı sürdürüyor, ama tamamen kurumun kayıt tutma pratiğine bağlı.

Üçüncü tür üslup, karşılaştırmaya dayanıyordu. Dijitalde üslup analizi hâlâ yapılıyor, hatta otomatik karşılaştırmayla ölçekleniyor. Sınırı da aynı kalıyor: karşılaştırma kümesi yanlışsa sonuç da yanlış.

Dördüncü tür teknik inceleme, malzemeyi okuyordu. Dijitalde bunun karşılığı adli inceleme: dosyanın hangi yazılımla üretildiği, sıkıştırma izleri ve düzenleme geçmişi.

Ve burada kursun bir kuralı aynen geçerli kalıyor. Geçen derste teknik verinin dışlayıcı olduğunu, ayrıca gruplama yaptığını söylemiştik. Dijital adli inceleme de tam olarak bunu yapıyor: bir dosyanın belirli bir tarihten önce üretilemeyeceğini gösterebiliyor ya da aynı kaynaktan çıkan dosyaları gruplayabiliyor.

Kimlik vermiyor. Kural, maddesi olmayan nesnede de ayakta.

Bir fark yine de var ve önemli. Fiziksel nesnede kanıt katmanları nesnenin içinde duruyor ve nesne durdukça duruyorlar; dijitalde ise kanıtın tamamı nesnenin dışında ve ayrı bir kurum tarafından tutuluyor. Bu, kanıt zincirini teknik bir soruna değil kurumsal bir soruna çeviriyor.

Özgünlüğün dört anlamı dijitalde

Üçüncü derste özgün kelimesini dörde bölmüştük. O ayrım burada işini görüyor, çünkü dördü aynı biçimde değişmiyor.

Birinci anlam eldenlikti: eser fiziksel olarak o kişinin elinden mi çıktı? Dijitalde bu soru bir üretim ortamı sorusuna dönüşüyor; hangi hesap, hangi cihaz ve hangi yazılım kullanıldı?

İkinci anlam yenilikti: eser daha önce yapılmamış bir şey mi yapıyor? Bu anlam neredeyse hiç değişmiyor, çünkü karşılaştırmaya dayanıyor ve karşılaştırma malzemeden bağımsız.

Üçüncü anlam ilklikti: bu nesne bir dizinin ilki mi? İşte bu anlam dijitalde çöküyor. Bit düzeyinde aynı iki dosyada ilklik nesneden okunamıyor, yalnız kayıttan biliniyor.

Dördüncü anlam hukuki eşikti: eser telif korumasına girecek kişisel katkıyı taşıyor mu? Bu anlam dijitalde en çok tartışılan yer hâline geldi ve üretken modeller tartışmayı doğrudan buraya taşıdı.

Bu dört anlamın ayrılmasının pratik faydası tartışma sırasında görülüyor. İki kişi özgünlük üzerine tartışırken çoğu zaman farklı anlamları kullanıyor ve anlaşmazlık gerçek değil terimsel oluyor; hangi anlamın kastedildiği söylendiğinde tartışmanın yarısı kapanıyor.

Bu dörtlü bize şunu gösteriyor: dijitalleşme özgünlüğü topluca ortadan kaldırmıyor, anlamları arasındaki dengeyi değiştiriyor. İlklik zayıflıyor, hukuki eşik ağırlaşıyor, yenilik yerinde kalıyor.

Dördüncü anlamın bu kadar ağırlaşmasının somut bir nedeni var. Fiziksel eserde kişisel katkı çoğu zaman elle yapılan işten okunuyordu; model çıktısında ise katkı yönlendirme, seçme ve düzenleme aşamalarına dağılıyor ve bunların hangisinin yeterli sayılacağı henüz oturmuş değil.

Beşinci derste tekilliğin görüntüden nesneye, nesneden künyeye taşındığını söylemiştik. Dijitalde bu taşınma tamamlanıyor: geriye yalnız künye kalıyor.

Tekilliğin kayda taşınması ve sınırı

Şimdi çok konuşulan bir mekanizmaya bakalım ve tam olarak ne yaptığını görelim.

Blok zinciri üzerinde tutulan bir jeton, benzersiz bir kaydı temsil ediyor. Kayıt zincirde duruyor ve kimin elinde olduğu izlenebiliyor.

Buradaki fikir aslında yeni değil. Beşinci derste numaralı baskı ve sertifika sistemini gördük; orada da tekillik nesneden belgeye taşınmıştı. Jeton, o belgenin dağıtık bir kayıtla tutulan biçimi.

Ama üç sınırı var ve üçü de bu kursun kavramlarıyla anlaşılıyor.

Birinci sınır bağlantı: jeton çoğu zaman dosyanın kendisini değil, ona işaret eden bir adresi taşıyor. Adres çalışmaz hâle geldiğinde kayıt duruyor ama gösterdiği şey kayboluyor.

İkinci sınır kapsam: jeton sahipliği telif hakkıyla aynı şey değil. Bir kaydın sahibi olmak, o görüntüyü çoğaltma ya da kullanma hakkını kendiliğinden vermiyor.

Üçüncü sınır giriş noktası: zincir kaydı kendi içinde tutarlı ama zincire ilk yazılan bilginin doğruluğunu garanti etmiyor. Bir kişi kendisine ait olmayan bir görüntü için de kayıt oluşturabiliyor.

Bu üçüncüsü kursun yedinci dersindeki mekanizmalarla birebir örtüşüyor. Orada belge üretiminin sahteciliğin ana yolu olduğunu görmüştük; burada da sağlam bir kayıt sistemi, içine yanlış bilgi girildiğinde o yanlışı sağlamlaştırıyor.

Bu sınırların hiçbiri jeton fikrini geçersiz kılmıyor ve bunu söylemek gerekiyor. Bir kaydın açık, izlenebilir ve tek merkezde olmaması gerçek bir kazanç; kursun yedinci dersinde gördüğümüz sahiplik zinciri sorunları için kullanışlı bir araç. Sorun aracın kendisi değil, ondan beklenen şeyin abartılması.

Kayıt sisteminin gücü, ona giren bilginin doğruluğunu artırmıyor. Yalnız değiştirilmesini zorlaştırıyor ve bu ikisi farklı şeyler.

Üretken modeller ve atıf sorusu

Şimdi kursun ana sorusunu yeni bir nesneye uygulayalım: bir görüntü bir model tarafından üretildiğinde onu kim yaptı?

İkinci derste atıf derecelerini çalışmıştık; sanatçının kendisi, atölyesi, çevresi ve takipçisi. O terimler bir üretim düzenini kaydediyordu ve şimdi yeni bir düzenle karşı karşıyayız.

Üretimde en az üç taraf var. Modeli eğiten, modeli çalıştıran ve eğitim verisini üreten kişiler.

Bu tam olarak ikinci dersteki iş bölümü sorusu. Orada bir eserde tasarım, aktarma ve uygulamanın ayrı kişilerde olabileceğini görmüştük; burada da benzer bir dağılım var ama taraflar birbirini tanımıyor.

Fark şurada: geleneksel atölyede taraflar aynı mekânda ve aynı işte çalışıyordu. Burada eğitim verisini üretenlerin çoğu, işlerinin bu üretime katıldığını bilmiyor ve tartışmanın merkezinde bu duruyor.

Hukuki tarafta iki ayrı soru var ve karıştırılmamalı. Birincisi girdi sorusu: eğitim için kullanılan malzemenin izni nasıl düzenlenecek? İkincisi çıktı sorusu: üretilen görüntü koruma altına girecek mi?

İkisi bağımsız cevaplanabiliyor ve farklı yerlerde farklı yönde ilerliyor. Bu ders taraf tutmuyor; buradaki iş, soruyu ikiye ayırmanın kendisi.

Bir de üslup tarafında yeni bir sorun var. Bir model belirli bir sanatçının işlerine benzeyen çıktı ürettiğinde, ortaya üslup benzerliği taşıyan ama o kişiyle hiçbir üretim bağı olmayan nesneler çıkıyor. Kursun ikinci dersindeki takipçi ve tarzında terimleri bu duruma tam oturmuyor, çünkü orada en azından bir insan ve bir öğrenme zinciri vardı.

Sanat tarihi açısından pratik sonuç künyede. Bir görüntü model çıktısıysa bu yazılmalı, hangi araç ve hangi yönlendirmeyle üretildiği kaydedilmeli. Bu, kursun ilk dersindeki kanıt etiketi alışkanlığının yeni alana taşınmış hâli.

Karşılaştırma: dijital eser nasıl sürdürülüyor

Altıncı derste bir nesnenin müdahaleyle nasıl değiştiğini çalışmıştık. Dijital eserde durum daha sert, çünkü hiç müdahale edilmediğinde bile eser kayboluyor.

Üç ayrı tehdit var.

Birinci tehdit taşıyıcı: diskler ve ortamlar bozuluyor ve veri çoğu zaman sessizce zarar görüyor.

İkinci tehdit format: bir dosya biçimi zamanla desteklenmez hâle geliyor ve dosya duruyor ama açılamıyor.

Üçüncü tehdit bağımlılık: bir eser belirli bir yazılıma ya da donanıma bağlıysa, o ortam ortadan kalktığında eser çalışmıyor.

Kurumlar üç strateji kullanıyor ve üçü de altıncı dersteki tartışmayı yeniden üretiyor.

Birinci strateji göç: dosya yeni formatlara taşınıyor, ama bu bir müdahale ve her taşımada küçük değişiklikler oluyor.

İkinci strateji öykünme: eski ortam yeni donanımda taklit ediliyor, nesne değişmiyor ama çevresi bir yorum hâline geliyor.

Üçüncü strateji belgeleme: eserin nasıl çalıştığı, nasıl sergileneceği ve sanatçının hangi seçimleri şart koştuğu yazılıyor.

Üç stratejinin ortak bir gereği daha var: karar sanatçı hayattayken alınmalı. Bir eserin hangi ölçüde değişebileceğini, hangi donanımın zorunlu olduğunu ve neyin yorum sayılacağını en iyi üreten kişi biliyor. Kurumlar bu yüzden edinme sırasında ayrıntılı görüşme yapıyor ve cevapları yazıya geçiriyor.

Üçüncüsü en kalıcı olanı ve dersin sonucunu veriyor. Dijital bir eserde asıl korunan şey dosya değil, o dosyanın nasıl deneyimlenmesi gerektiğine dair kayıt.

Usta katmanı: maddesiz bir nesne için künye

Kursun sekiz dersinden çıkan araçları burada tek bir listede topluyoruz. Maddesi olmayan bir nesne için künye kurarken beş şey yazılıyor.

Birincisi üretim ortamı: hangi araç, hangi sürüm ve hangi ayarlarla üretildi? Bu, ikinci dersteki üretim rolleri listesinin dijital karşılığı.

İkincisi kayıt zinciri: dosya nereden geldi ve aradaki adımlar belgeli mi? Yedinci dersin halka sınaması burada da geçerli ve doğrulanamayan halka zinciri zayıflatıyor.

Üçüncüsü sürüm: elimizdeki dosya kaynak mı, türev mi ve kaçıncı işlemden geçmiş? Beşinci dersin katman sayacı doğrudan uygulanıyor.

Dördüncüsü bağımlılık: bu eser hangi yazılım ve donanımı gerektiriyor? Bu bilgi olmadan eser gelecekte açılamıyor.

Beşincisi hak durumu: kim neye sahip ve hangi kullanım izinli? Sahiplik kaydı ile kullanım hakkı ayrı satırlar.

Bir de kursun genel dersini burada tekrarlamak gerekiyor. Bütün bu alanlarda amaç kesinlik değil, kanıt düzeyini yazmak. Dijitalde bu daha da önemli, çünkü nesnenin kendisi hiçbir şey söylemiyor ve söyleyen tek şey kayıt.

Bir de kurumsal bir gözlem gerekiyor. Bu alandaki kararlar çoğu zaman teknoloji şirketleri, platformlar ve yazılım geliştiricileri tarafından veriliyor; müzeler ve araştırmacılar sonradan uyum sağlıyor. Kursun beşinci dersinde fotoğraf firmalarının hangi eserlerin çalışılabildiğini belirlediğini görmüştük ve aynı mekanizma bugün platformlarda işliyor.

Son olarak bir uyarı. Bu alan hızla değişiyor ve bugün yazılan teknik ayrıntıların bir bölümü kısa sürede eskiyecek. Eskimeyecek olan soru biçimi: kim üretti, hangi kayıt bunu gösteriyor, o kayıt doğrulanabilir mi ve hangi düzeyde?

Kalıcı araçlar

Üç araç bu dersten kalıyor.

Kayıt önceliği. Maddesi olmayan bir nesnede önce kaydı denetle; nesne kendi başına konuşmuyor.

Sistem ile içerik ayrımı. Bir kayıt sisteminin sağlamlığı, içine giren bilginin doğruluğunu artırmıyor.

Soru ayırma. Girdi ve çıktı sorularını ayrı tut; biri izinle, öteki korumayla ilgili ve bağımsız cevaplanıyorlar.

Yaygın yanlışlar

Uygulama ve kilit özet

Kilit özet: dijital bir nesnede kopya ile asıl arasında ölçülebilir madde farkı bulunmuyor, bu yüzden kimlik nesneden değil kayıttan geliyor. Kursun dört kanıt türü ayakta kalıyor ama biçim değiştiriyor ve teknik kanıtın dışlayıcı doğası burada da sürüyor; eleme ve gruplama yapıyor, kimlik vermiyor. Özgünlüğün dört anlamından yalnız ilklik çöküyor, ötekiler dönüşüyor. Bir kayıt sisteminin değiştirilemez olması, içine giren bilginin doğru olduğunu göstermiyor. Ve dijital eserde asıl korunan şey dosya değil, o dosyanın nasıl deneyimleneceğine dair kayıt.

Sonraki derse köprü

Bu kurs boyunca bir nesnenin kim tarafından ve nasıl yapıldığını sorduk. Bir soruyu ise sürekli erteledik: bu nesne kimin ve buraya nasıl geldi? Sıradaki kursta provenans, mülkiyet ve kültürel miras etiğine geçiyor, ilk derste provenans ile sergileme geçmişinin neden ayrı tutulduğunu çalışıyoruz.