Sömürge koleksiyonları ve “evrensel müze”

Açılış: karttaki iki tarih

Bir müze envanter kartı düşün. Üstünde iki tarih var ve ikisi birbirinden çok uzak.

Birincisi üretim tarihi; nesne dört yüz yıl önce yapılmış. İkincisi giriş tarihi; nesne müzeye on dokuzuncu yüzyıl sonunda girmiş.

İkinci tarihe dikkatle bak. O yıl, o bölgede bir askeri seferin yapıldığı yıl.

Kart bunu yazmıyor. Kart yalnız iki sayı veriyor ve aralarındaki ilişkiyi kurmak okuyucuya kalıyor.

Şimdi aynı kartın bir satırına daha bak: nesnenin adı. Adı büyük ihtimalle onu yapan topluluğun verdiği ad değil, kayda geçiren kişinin verdiği ad.

Geçen derste kanondaki boşluğun beş eşikle kurulduğunu gördük ve eşiklerden biri arşivdi. Bu ders aynı eşiği başka bir ölçekte inceliyor.

Sorumuz şu: bir müze kendini bütün insanlığın evi ilan ettiğinde, sanat tarihi hangi soruları sorabiliyor ve hangileri sorulamaz oluyor?

Bu derste ne olacak

Önce evrensel müze iddiasının ne olduğunu ve ne zaman resmî bir metne dönüştüğünü göreceğiz.

Sonra koleksiyonların hangi yollarla dolduğunu ve her yolun ayrı bir belge bıraktığını işleyeceğiz.

Ardından bunun bilgi üzerindeki etkisine bakacağız; bağlamından koparılan nesne hangi soruları kaybediyor?

Sonra dağınıklık sorununu göreceğiz: tek bir külliyat kaç kurumda ve bu ne demek?

Ardından son yıllarda gelişen yaklaşımları karşılaştıracağız.

Son olarak bu tartışmanın sanat tarihi yöntemine ne kattığını konuşacağız. Ders bittiğinde bir envanter kaydına bakıp eksik satırı görebiliyor olacaksın.

Sıfır noktası: bulunmuş eşya kutusu

Bir okulun bulunmuş eşya kutusunu düşün.

İçinde otuz nesne var: anahtarlar, atkılar, defterler. Hepsi düzenli, hepsi temiz, hepsi numaralandırılmış.

Kutu iyi yönetiliyor. Ama kutu bir soruyu cevaplayamıyor: bunlar buraya nasıl geldi?

Bazıları gerçekten kaybedilip bulundu. Bazıları birinin masasından alındı. Bazıları da sahibi itiraz edemeyecek durumdayken toplandı.

Kutuya bakan biri bu üçünü ayırt edemiyor, çünkü kutu hepsini aynı biçimde sunuyor. Düzen, kökeni siliyor.

Müze vitrini de böyle çalışıyor. Aynı ışık, aynı kaide, aynı yazı tipi; farklı yollardan gelmiş nesneleri tek bir görünüme kavuşturuyor.

Benzetmenin kırıldığı yer önemli: okul kutusundaki nesnelerin sahipleri okulda ve sorabilirler. Müzedeki nesnelerin geldiği topluluklar çoğu zaman başka bir kıtada ve sorma kanalı ancak yakın dönemde açıldı.

"Evrensel müze" iddiası

İddianın kendisi eski ama bir metne dönüşmesi yakın tarihli.

İki binli yılların başında büyük müzelerin bir bölümü ortak bir bildiri yayımladı. Metnin ana savı şuydu: uzun süredir bu koleksiyonlarda bulunan nesneler artık tek bir ulusun değil, bütün insanlığın mirasıdır ve bu müzeler o mirasa evrensel bir bağlam sağlıyor.

Bildiri belirli bir ortamda çıktı; iade talepleri o yıllarda güçlenmişti ve metin bir cevap niteliği taşıyordu.

Savın üç dayanağı vardı ve üçü de tartışıldı.

Birincisi koruma. Nesneler burada daha iyi korunuyor. Karşı argüman şu oldu: koruma kapasitesi bir mülkiyet gerekçesi değil ve kapasite yerinde de kurulabilir.

İkincisi erişim. Burada daha çok insan görüyor. Karşı argüman şu: "daha çok insan" çoğunlukla nesnenin geldiği topluluğu içermiyor.

Üçüncüsü karşılaştırma. Farklı kültürlerin nesnelerini yan yana görmek bilgi üretiyor. Bu en güçlü dayanak ve tamamen yanlış değil; ama karşılaştırmanın hangi ölçütle yapıldığı sorusu açık kalıyor ve bunu bir sonraki derste ayrıca ele alacağız.

İddianın kendisinin de bir tarihi var ve bu tarih bildiriden çok eski. On dokuzuncu yüzyılda kurulan büyük müzeler zaten dünyayı tek çatı altında toplama fikriyle tasarlanmıştı; geçen derste gördüğümüz salon dizilimleri bu programın mimari hâliydi. İki binli yıllarda yeni olan şey fikir değil, fikrin savunmaya geçmesi.

Buradaki asıl mesele hukuki değil epistemolojik. Yani bu ders mülkiyet ve iade süreçlerinin ayrıntısına girmiyor; onlar TEM-206'nın konusu. Buradaki soru şu: bu iddia sanat tarihinin bilgi üretimini nasıl biçimlendirdi?

Koleksiyonlar nasıl doldu

Nesnelerin kuruma nasıl geldiği tek bir hikâye değil ve her yol farklı bir belge bırakıyor. Bu ayrım önemli, çünkü belge türü hangi araştırmanın mümkün olduğunu belirliyor.

Birinci yol askeri sefer. Bir yerleşim alındıktan sonra nesneler toplanıyor, listeleniyor ve bir bölümü açık artırmaya çıkarılıyordu. Ganimet listeleri bu yüzden ayrıntılıdır ve bugün en izlenebilir kaynaklardan biri.

İkinci yol kazı. Bir devletten alınan izinle yürütülen kazılarda buluntular çoğu zaman paylaşılıyordu. İzin belgeleri neyin götürülebileceğini yazıyordu ve bu belgeler bugün tartışmanın merkezinde.

Üçüncü yol bilimsel misyon. Coğrafya, dil ve doğa araştırması için gönderilen heyetler nesne de topluyordu. Raporları bilimsel amaçla yazıldığı için ayrıntılıdır ve çoğu zaman toplama koşullarını da anlatır.

Dördüncü yol ticaret ve bağış. Aracılar üzerinden alınan nesneler koleksiyonculara, oradan müzeye geçiyordu. Bu yolun belgesi en zayıf olanı; zincirin ortasında çoğu zaman boşluk var.

Beşinci yol idari toplama. Sömürge yönetimleri kendi bölgelerinden nesne topluyor ve merkeze gönderiyordu. TEM-203.9'da bu kayıtların kendi idari amacından geldiğini görmüştük.

Yollar pratikte birbirine karışıyor ve bu, araştırmayı zorlaştıran asıl nokta. Bir seferden alınan nesne açık artırmada satılıyor, bir koleksiyoncuya geçiyor, oradan bağış olarak müzeye giriyor. Son kayıtta yalnız bağış görünüyor ve zincirin ilk halkası ancak başka bir arşivden bulunabiliyor.

Bu beş yolun ortak sonucu şu: bir nesnenin nasıl geldiği, hakkında ne bilinebileceğini belirliyor. Ganimet listesindeki bir nesne için tarih kesin, ama bağlam yok; kazı buluntusu için bağlam kısmen var, izin belgesi tartışmalı.

Bilgi tarafındaki bedel

Şimdi asıl konuya geliyoruz. Bu toplama biçimlerinin sanat tarihi bilgisine dört somut etkisi oldu.

Birincisi bağlam kaybı. Bir nesne bulunduğu yerden, yanındaki nesnelerden ve kullanıldığı ritüelden koparıldığında, TEM-202.4'te çalıştığımız ilk yer ve işlev sorusu cevapsız kalıyor. Winckelmann'ın kazı eleştirisini üçüncü derste görmüştük; aynı kural burada büyük ölçekte çiğnenmiş oluyor.

İkincisi adlandırma. Nesnenin adı çoğu zaman kayda geçiren kişinin dilinden ve kategorisinden geliyor. Yayın standardımız bunu açıkça düzenliyor: müze başlıkları tarafsız kabul edilmiyor ve güncel topluluk adlandırması önceliklendiriliyor.

Üçüncüsü kategori. Aynı dönemde üretilmiş nesnelerden bazıları sanat müzesine, bazıları etnografya müzesine gitti. Bu ayrım nesnenin niteliğinden değil, kurumun kategorisinden geliyordu ve nesne hakkında sorulacak soruyu baştan belirledi.

Dördüncüsü tarihsizleştirme. Etnografya bağlamına giren nesneler çoğu zaman tarihsiz sunuldu; üslup değişimi, ustanın adı ve dönem sorusu sorulmadı. Oysa aynı sorular başka koleksiyonlarda rutin olarak soruluyordu.

Bu sonuncusu, dersin en az konuşulan ama sanat tarihi açısından en ağır etkisi. Bir nesne tarihsiz sayıldığında, o geleneğin kendi tarihi de yazılamıyor.

Dağınıklık: külliyat kaç kurumda

Bir sorun var ki yalnız yakın dönemde ölçülebilir hâle geldi.

Bir yerleşimden ya da bir saraydan alınan nesneler tek bir yere gitmedi. Açık artırmalar, hediyeler ve el değiştirmeler sonucu aynı külliyat onlarca kuruma dağıldı; kimi zaman yüzden fazla koleksiyona.

Bunun araştırma açısından sonucu ağır. Bir külliyatı bütün olarak çalışmak isteyen biri, önce nesnelerin nerede olduğunu bulmak zorunda ve bu tek başına yıllar alan bir iş.

Son yıllarda bu soruna dijital cevap üretildi. Dağınık nesnelerin ortak bir envanterde toplandığı projeler kuruldu; nesneler fiziksel olarak dağınık kalıyor ama kayıt bütünleşiyor.

Bu projelerin bir yan etkisi daha var ve önemli. Ortak envanter, sayıyı görünür kılıyor. Kaç nesne var, kaç kurumda, hangi tarihlerde girmiş? TEM-204.7'de öğrendiğimiz seri kaynak mantığı burada koleksiyon tarihine uygulanıyor.

Ve sayı, tartışmayı değiştiriyor. Bir müzedeki birkaç nesne hakkında konuşmak ile bir külliyatın büyük bölümünün ülke dışında olduğunu göstermek aynı şey değil.

Ortak envanterlerin ikinci bir etkisi görüntü tarafında. Bir nesnenin fotoğrafını yayımlama hakkı çoğu zaman onu tutan kurumda ve bu, kaynak ülkedeki araştırmacı için bir engel oluşturabiliyor. Nesne uzakta olduğu gibi, görüntüsü de izne bağlı; erişim iki katmanlı bir sorun.

Karşılaştırma: dört yaklaşım

Bugün kurumlar dört ayrı yol deniyor ve dördü farklı şeyler çözüyor.

Birincisi bilgi şeffaflığı. Envanter kayıtları çevrimiçi yayımlanıyor, giriş tarihleri ve kaynakları görünür kılınıyor. Bu, nesnenin yerini değiştirmiyor ama soruyu mümkün kılıyor.

İkincisi anlatı değişikliği. Sergi metinleri toplama koşullarını anlatmaya başlıyor; vitrin yalnız nesneyi değil, nesnenin oraya nasıl geldiğini de gösteriyor. Bu yaklaşım bazı yeni müzelerde açıkça denendi ve tartışma yarattı.

Üçüncüsü paylaşılan gözetim. Mülkiyet ile sergileme ayrılıyor; nesnenin sahipliği kaynağa devrediliyor, sergileme ise anlaşmayla düzenleniyor.

Dördüncüsü iade. Nesne fiziksel olarak geri gönderiliyor. Son yıllarda bunun örnekleri arttı ve insan kalıntıları alanında daha erken ve daha yaygın uygulandı.

Dördü arasında bir hiyerarşi kurmak bu dersin işi değil; bunlar mülkiyet ve etik tartışmasının parçası ve TEM-206'da belge belge çalışılacak.

Bir de zaman boyutu var. Bu dört yol farklı hızlarda ilerliyor: kayıt yayımlamak aylar, anlatı değiştirmek yıllar, mülkiyet düzenlemesi ise çoğu zaman on yıllar alıyor. Bir kurumun hangi adımı attığına bakarken, hangi hızda bir işten söz edildiğini de hesaba katmak gerekiyor.

Buradaki nokta şu: dördü de sanat tarihi bilgisini artırıyor. İadenin bile bir bilgi etkisi var, çünkü nesne kaynağına döndüğünde yerel araştırmacılar için erişilebilir hâle geliyor ve o güne kadar sorulmamış sorular sorulmaya başlıyor.

Usta katmanı: bir kaydı okumak

Bir koleksiyon kaydını okurken beş şeye bakmak gerekiyor.

Birincisi iki tarih. Üretim ve giriş tarihleri arasındaki fark, nesnenin ikinci hayatının başlangıcını verir. Giriş tarihini o bölgenin siyasi takvimiyle yan yana koymak, ilk soruyu doğuruyor.

İkincisi aracı. Kayıtta bir bağışçı ya da satıcı adı varsa, o kişinin nasıl edindiği ayrı bir sorudur. Zincir çoğu zaman burada kesiliyor.

Üçüncüsü ad. Nesnenin adı hangi dilden ve kim tarafından verilmiş? Adlandırma, yayın standardımızın açıkça düzenlediği bir konu ve tarafsız sayılmıyor.

Dördüncüsü kategori. Nesne hangi bölümde kayıtlı? Sanat, etnografya ve doğa tarihi bölümleri farklı sorular soruyor ve farklı yayın gelenekleri taşıyor.

Kategori kararının bir yan etkisi daha var: aynı kurum içinde bile bölümler arası karşılaştırma zorlaşıyor. Bir bölümde tarihlendirme rutinken ötekinde hiç yapılmamışsa, iki koleksiyonu bir arada çalışmak isteyen kişi önce eksik olanı üretmek zorunda kalıyor.

Beşincisi sessizlik. Kayıtta olmayan alanlar hangileri? Buluntu yeri, ilk işlev ve üretici bilgisi eksikse, bu eksiklik nesnenin değil kaydın özelliği.

Bir de yöntem açısından ince bir nokta var. Bu dersin konusu TEM-203.9 ile komşu ama aynı değil. Orada postkolonyal okumanın nasıl yapılacağını öğrendik; burada koleksiyonun kendisinin nasıl kurulduğunu ve bunun bilgi üretimini nasıl sınırladığını görüyoruz. Biri okuma yöntemi, öteki o yöntemin çalıştığı zemin.

Ve şu uyarı da gerekli: bir kaydı eleştirmek, o kaydı kullanmamak demek değil. Ganimet listeleri bugün araştırmanın en verimli kaynaklarından biri; eleştirilecek olan listenin varlığı değil, listede yazmayanların yazılmamış olması.

Kalıcı araçlar

Üç araç bu dersten kalıyor.

İki tarih okuması. Her kayıtta üretim ve giriş tarihlerini yan yana yaz; aradaki fark ayrı bir tarihtir.

Yol etiketi. Nesnenin geliş yolunu adlandır: sefer, kazı, misyon, ticaret ya da idari toplama. Yol, hangi belgenin aranacağını söylüyor.

Kayıt sessizliği listesi. Kayıtta boş kalan alanları ayrı bir listede topla. O liste, yapılabilecek araştırmanın sınırını gösteriyor.

Yaygın yanlışlar

Uygulama ve kilit özet

Kilit özet: koleksiyonlar tek bir yolla dolmadı; sefer, izinli kazı, bilimsel misyon, ticaret ve idari toplama ayrı ayrı işledi ve her biri farklı belge bıraktı. Evrensel müze iddiası koruma, erişim ve karşılaştırma üzerine kuruldu ve üçü de tartışmaya açık. Sanat tarihi açısından asıl bedel bilgi tarafında: bağlam kaybı ilk yer ve işlev sorularını cevapsız bıraktı, kurum kategorisi hangi soruların sorulacağını belirledi ve etnografya bağlamına giren nesneler tarihsiz sunulduğu için o geleneklerin kendi tarihleri yazılamadı. Bir külliyat onlarca kuruma dağıldığı için bütünlüklü çalışma ancak ortak envanterlerle mümkün oluyor. Ve bir kaydı eleştirmek onu kullanmamak değildir; eleştirilen şey listenin varlığı değil, listede yazmayanlardır.

Sonraki derse köprü

Evrensel müze savunusunun en güçlü dayanağı karşılaştırmaydı: farklı kültürlerin nesnelerini yan yana görmek bilgi üretir. Peki bu karşılaştırma hangi ölçütle yapılıyor ve tek bir ölçüt bütün dünyaya uygulanabilir mi? Sıradaki derste küresel sanat tarihine ve karşılaştırmanın sorunlarına geçiyoruz.