NFT, blokzincir ve dijital kıtlık tartışması

Açılış: bir günde kurulan kayıt

Mayıs 2014'te New York'taki New Museum'da bir gün boyu süren bir buluşma yapıldı. Rhizome'un düzenlediği Seven on Seven adlı etkinlik her yıl bir sanatçıyı bir teknoloji uzmanıyla eşleştiriyordu. İkisinden bir gün içinde ortak bir şey üretmeleri isteniyordu. O yıl eşlerden biri sanatçı Kevin McCoy ile yazılımcı Anil Dash'ti.

İkili akşam sahneye çıktığında sorunlarını açıkça anlattı. Dijital bir imge sonsuz kez kopyalanabiliyordu ve bir kopyayı ötekinden ayıran hiçbir iz yoktu. Bir koleksiyoncu böyle bir işi satın aldığında elinde tam olarak ne kalıyordu? McCoy ile Dash'in önerisi, imgenin kendisine dokunmadan onun sahibini bir kayda yazmaktı.

McCoy, eşi Jennifer McCoy ile birlikte yıllardır video ve yazılımla çalışan bir sanatçıydı. Quantum'u kaydettiği zincir, Bitcoin'den türemiş ve adları kayıt altına almak için tasarlanmış küçük bir ağdı. Kayıt imgeyi taşımıyordu, yalnızca imgenin adresini ve sahibinin kimliğini yazıyordu. Yedi yıl sonra aynı kayıt bir müzayede evinin kataloğuna girecek, ardından bir mahkemenin önüne gelecekti.

Dersin yolu

Birkaç sözcüğü açtıktan sonra sahipliği belgeye bağlayan eski jestlere döneceğiz. Yol oradan 2021'in büyük satışlarına, yakılan kâğıtlara, elektrik faturasına, çöküşe ve müzeye uzanıyor.

Sıfır noktası: zincir, jeton ve cüzdan

Blokzincir (blockchain), birçok bilgisayarın aynı anda tuttuğu ortak bir kayıt defteridir. Deftere yazılan her işlem, önceki işlemlere matematiksel olarak bağlanır. Bu yüzden geriye dönüp bir satırı değiştirmek, bütün ağın onayı olmadan neredeyse imkânsızdır.

Jeton (token), böyle bir defterde birine ait olduğu yazılan bir birimdir. Kripto paraların birimleri birbirinin yerine geçebilir, bir birim ötekiyle aynıdır. Değiştirilemez jeton (non-fungible token, NFT) ise her biri kendi kimlik numarasını taşıyan, başka bir jetonla takas edilemeyen tekil bir kayıttır. Sanatta NFT çoğu zaman bir dosyaya işaret eder, dosyanın kendisi genellikle zincirin dışında bir sunucuda durur.

Akıllı sözleşme (smart contract), zincirin üstünde çalışan ve koşulları kendiliğinden uygulayan küçük bir programdır. Bir jetonun ilk kez deftere yazılmasına basım (minting) denir. Cüzdan (wallet) ise bir kişinin zincirdeki adresini ve jetonlarını yöneten yazılımdır.

Defterin kayıtlarını onaylamanın iki yaygın yolu var. İş kanıtında (proof of work) bilgisayarlar büyük bir enerji harcayarak zor bir hesabı çözmek için yarışır. Hisse kanıtında (proof of stake) ise onaylayıcılar kendi paralarını teminat olarak bağlar ve hesaplama yarışı ortadan kalkar. Telif payı (royalty), eser her el değiştirdiğinde fiyatın küçük bir yüzdesinin sanatçıya dönmesidir. 1945 sonrası kursunda bu payın adını yeniden satış hakkı olarak görmüştük.

Mekanizma — eser ile belgesi

Bir eserin değerini nesneden ayırıp bir belgeye bağlama fikri blokzincirden çok daha eskiydi. 1919'un sonunda Paris'te Marcel Duchamp, dişçisine olan borcunu ödemek için bir çek çizdi.

Çekin arkasında para yoktu. Duchamp'ın yıllar sonra bu çeki dişçiden yazdığı tutardan daha yükseğe geri aldığı anlatılır. Elle çizilmiş bir ödeme belgesi, üstündeki imza yüzünden kendi tutarını aşmıştı.

Kırk yıl sonra Yves Klein satışın kendisini bir esere çevirdi.

Alıcı Klein'a saf altın verdi ve karşılığında görünmeyen bir resimsel bölgenin sahibi olduğunu yazan bir makbuz aldı. Klein'ın önerdiği törende alıcı makbuzu yakıyordu, Klein da aldığı altının yarısını nehre atıyordu. Belge eserin kanıtıydı, ama tamamlanması için onun ortadan kalkması gerekiyordu.

1963'te New York'ta Robert Morris bu kez bir belgeyle eseri geri çekti.

Morris bu beyanı, Litanies'i satın alan ama bedelini ödemeyen mimar Philip Johnson'a karşı yazdı. Metne göre eserden bütün estetik nitelikler o tarihten itibaren çekiliyordu. Nesne yerinde duruyordu, ama sanatçı onun sanat olma hâlini bir noter belgesiyle iptal ediyordu.

1945 sonrası kursunda kavramsal sanatçıların işlerini talimat ve sertifika olarak sattığını, Siegelaub'un Saklı Haklar Sözleşmesi'nin sanatçıya yeniden satıştan pay vermeye çalıştığını görmüştük. NFT'yi savunanlar sonraki yıllarda tam bu soy kütüğüne yaslandı: eser bir nesnede durmuyorsa, onun sahipliği bir kayıtta durabilirdi.

Mekanizma — ilk denemeler

2015'te New York'ta genç sanatçı Sarah Meyohas kendi kripto parasını çıkardı.

Birimlerin her biri sanatçının fotoğraf baskılarından birinin bir payına karşılık geliyordu. Yeterince birim toplayan bir baskıyla takas edebiliyordu. Meyohas sanat piyasasının zaten bir borsa gibi işlediğini düşünüyordu ve bunu açık bir para birimine çevirmişti.

Sanatçı ve yazar Rhea Myers de bu yıllarda blokzinciri bir şaka, bir eleştiri ve bir malzeme olarak kullanan küçük işler yapıyordu. Bu denemelerin alıcısı azdı.

Mekanizma — piksel karakterler ve sanal kediler

Haziran 2017'de iki yazılımcı, Matt Hall ile John Watkinson, Larva Labs adlı stüdyolarında bir deney başlattı.

Larva Labs onları satmadı, Ethereum cüzdanı olan herkesin yalnız işlem ücretini ödeyerek almasına izin verdi. Birkaç gün içinde hepsi sahiplendi. Bir karakterin nadirliği taşıdığı özelliklere bağlıydı. Az rastlanan uzaylılar ilk andan itibaren ayrı bir değer kazandı.

Aynı yılın kasımında Vancouver'lı bir şirket, Axiom Zen, bir oyun yayınladı.

Oyuncular kedileri alıp satıyor ve çiftleştiriyordu. Yavrunun özellikleri anne ve babanın kodundan türetiliyordu. Oyun o kadar ilgi gördü ki aralık ayında Ethereum ağı yavaşladı ve işlem ücretleri yükseldi. Oyunun geliştiricilerinden Dieter Shirley, tekil jetonlar için ortak bir teknik standart önerenlerden biriydi. ERC-721 adıyla bilinen bu standart 2018'de kabul edildi ve sonraki bütün NFT pazarlarının temelini oluşturdu.

Mekanizma — yıllarca biriken günlük

2021'in başında pandemi yüzünden evlerine kapanmış alıcılar, kripto paralarda biriken servet ve sosyal medyada büyüyen bir topluluk aynı anda buluştu. NFT pazarı birkaç ay içinde katlandı.

Mike Winkelmann 2007'den beri her gün bir görüntü üretip internete koyuyordu ve tek bir gün bile atlamamıştı. Christie's, bu günlüğün beş bin karesini birleştiren dosyayı tek başına bir lot olarak satışa çıkardı. Satış, yaşayan sanatçıların müzayedede ulaştığı en yüksek fiyatlar arasında Jeff Koons ile David Hockney'nin hemen ardından yer aldı.

Alıcı bir NFT fonunun kurucusuydu. Eleştirmenler ise sorunun estetikte olmadığını yazdı. Aynı dosyayı herkes indirebiliyordu ve fiyatı açıklayan şey imgenin çevresinde dönen paraydı. 1945 sonrası kursunda Scull müzayedesi ve İrisler satışı, değeri kimin yarattığını ve finansın müzayedeyle bağını sormuştu. Aynı sorular bu kez bir JPEG dosyasının çevresinde açıldı.

Haziran 2021'de Sotheby's de Natively Digital adlı ilk NFT seçkisini düzenledi. Satışa çıkan işlerden biri McCoy'un Quantum'uydu. Katalog onu, Ethereum üzerinde yeniden kaydedilmiş hâliyle, NFT'nin ilk örneği olarak tanıttı.

Mekanizma — kodun ürettiği seri

Kasım 2020'de Erick Calderon, Art Blocks adlı bir platform açtı. Platformun düşüncesi basitti: sanatçı bir program yazıyor, alıcı ise henüz var olmayan bir görüntüyü satın alıyordu.

Alıcı basım düğmesine bastığı anda, işlemin zincirdeki benzersiz numarası programa tohum olarak veriliyordu. Program bu sayıdan bir görüntü üretiyordu ve ne sanatçı ne de alıcı sonucu önceden biliyordu. Bu yönteme üretken sanat (generative art) adı veriliyordu. Kökü, 1945 sonrası kursunda gördüğümüz ilk bilgisayar çizimlerine ve önceki dersin AARON'una uzanıyordu. Larva Labs da 2019'da, görüntüsü tümüyle zincirin içinde yazılan Autoglyphs adlı bir seri üretmişti.

Platformun en çok konuşulan serisi ertesi yaz geldi.

Hobbs, programını görünmeyen bir akış alanının üstüne kurdu. Her bant bu alanın yönünü izleyerek ilerliyordu ve öbürleriyle çakışmamak için yolunu değiştiriyordu. Tek bir örneği seçemiyordu, ama bütün olasılıkları o yazmıştı. Yazarlık burada tek bir resmi yapmaktan, bir resim ailesinin kurallarını yazmaya kaymıştı.

Mekanizma — kulübün kapısı

Nisan 2021'de Yuga Labs adlı küçük bir şirket on bin maymun portresi satışa çıkardı.

Sahipler, üyelere özel bir çevrimiçi alana ve toplantılara girebiliyordu. Şirket, maymunlarını ticari ürünlerde kullanma hakkını da sahiplerine bıraktı. Görüntü bir kulübün üyelik kartına dönüşmüştü.

Kısa sürede ünlü müzisyenler, sporcular ve televizyon sunucuları maymunlarını profil resmi yaptı ve canlı yayınlarda gösterdi. NFT sanat dünyasının dışında bir statü göstergesine dönüştü. Eleştirmenlerin çoğu ise bu çizimlerde bir topluluğun ve bir yatırım aracının logosunu gördü.

Mekanizma — ucuz bir pazar

2021 baharında Brezilyalı yazılımcı Rafael Lima başka bir yol denedi.

Hic et Nunc, enerji tüketimi düşük olan ve hisse kanıtıyla çalışan Tezos zincirini kullanıyordu. Bir işi basmanın maliyeti birkaç kuruşa iniyordu. Bu yüzden özellikle Latin Amerika'dan ve Asya'dan genç sanatçılar, galeriye ya da koleksiyoncuya ulaşmadan işlerini satmaya başladı. Burada önemli olan kıtlıktan çok, bir sanatçının kendi takipçisine aracısız ulaşmasıydı.

Lima kasımda siteyi aniden kapattı. Kod açık olduğu için topluluk birkaç gün içinde onu başka bir adla yeniden ayağa kaldırdı.

Mekanizma — birleşen kütle

Aralık 2021'de, adını ve yüzünü gizleyen sanatçı Pak, Nifty Gateway adlı bir platformda kısa süreli bir satış düzenledi.

Alıcılar bir eser yerine kütle denilen birimler satın aldı. Aynı cüzdana giren birimler kendiliğinden birleşiyor ve tek, daha büyük bir küreye dönüşüyordu. Bir koleksiyoncu başka birinin küresini aldığında iki küre de birleşiyordu. Böylece eser zaman içinde sayıca azalıyordu, her küre öbürlerini yutarak büyüyordu.

On binlerce kişi satıştan birim aldı ve satış, toplam tutarıyla yaşayan bir sanatçının en yüksek kamuya açık satışı olarak duyuruldu. Kıtlık burada sanatçının koyduğu bir sınır olmaktan çıkmış, alıcıların birbirini yutarak ürettiği bir sonuca dönüşmüştü.

Mekanizma — yakılan kâğıtlar

Mart 2021'de bir blokzincir şirketi, Banksy'nin bir baskısını satın aldı ve onu yakmaya karar verdi.

Şirketin açıklamasına göre baskının NFT'si, fiziksel kâğıt ortadan kalkınca eserin tek gerçek hâli olacaktı. Banksy'nin sanat piyasasıyla alay eden baskısı böylece o piyasanın yeni bir türünün tanıtım gösterisine dönüştü. Girişim sanatçıdan bağımsızdı. Klein'ın makbuzunu yakan alıcıyı hatırla: orada belge yanıyor ve eser tamamlanıyordu, burada eserin kendisi yanıyor ve geriye belge kalıyordu.

Aynı yılın temmuzunda Damien Hirst bu soruyu büyük bir projeye çevirdi.

Hirst, yıllar önce yaptığı on bin nokta resmini NFT'leriyle birlikte sattı. Alıcılara bir yıl süre tanıdı: ya kâğıdı ya da NFT'yi seçeceklerdi. NFT'yi seçenlerin kâğıtları Londra'daki galeride, ziyaretçilerin önünde yakıldı. Hirst projeyi, sanatın ve paranın değerine dair bir soru olarak tanıttı. Eleştirmenlerin bir kısmı ise yakmayı, piyasayı eleştiren bir jestten çok onu ateşleyen bir gösteri olarak okudu.

Mekanizma — elektrik faturası

Bu satışların arkasında görünmeyen bir maliyet vardı. Ethereum 2022'ye kadar iş kanıtıyla çalışıyordu: her işlemi onaylamak için dünyanın dört bir yanında bilgisayarlar hesaplama yarışına giriyordu.

İstanbul doğumlu sanatçı Memo Akten yıllardır yapay zekâ ve kodla çalışıyordu. Kripto sanat pazarındaki satış kayıtlarını inceleyip ortalama bir NFT'nin enerji ayak izini hesapladı. Birkaç sanatçı satışını iptal etti, başkaları enerji tüketimi düşük zincirlere geçti. Akten, hesaplama sitesinin tek tek sanatçıları hedef almak için kullanıldığını görünce onu yayından kaldırdı. Ona göre tartışmanın hedefi, sanatçıların kullandığı altyapıydı.

İki yıl sonra Ethereum köklü bir değişikliğe gitti.

Ağ bir gün içinde iş kanıtından hisse kanıtına geçti. Ethereum Vakfı'nın tahminine göre zincirin enerji tüketimi yüzde doksan dokuzun üstünde azaldı. Ama Bitcoin gibi başka zincirler iş kanıtıyla çalışmayı sürdürdü ve bilgisayarların, sunucuların, veri merkezlerinin maliyeti tartışmanın dışında kalmadı.

Mekanizma — çöküş ve mahkeme

2022'de kripto piyasası sert bir çöküş yaşadı. Mayısta büyük bir dijital para birimi birkaç gün içinde değerinin neredeyse tamamını yitirdi. Kasımda dünyanın en büyük kripto borsalarından FTX çöktü ve kurucusu Sam Bankman-Fried ertesi yıl New York'ta dolandırıcılıktan suçlu bulundu. NFT fiyatları da hızla eridi.

Çöküşle birlikte, kaydın kendisi de sorgulanmaya başladı. Quantum bunun en dikkat çekici örneğiydi.

Namecoin'de bir kaydın yaşaması için belirli aralıklarla yenilenmesi gerekiyordu. McCoy'un 2014'teki kaydı bir süre sonra yenilenmemişti ve 2021'de bir şirket o adı kendi adına kaydetti. Şirket, Sotheby's'in sattığı Ethereum kaydının asıl Quantum olmadığını ileri sürdü. Mahkeme davayı reddetti. Ama soru ortada kaldı: değişmez diye anlatılan bir defterde, sahipliği ayakta tutan şey hâlâ birinin bakımıydı.

Telif payı vaadi de aynı yıllarda zayıfladı. Akıllı sözleşmeler sanatçıya her yeniden satıştan pay ayırabiliyordu, ama bu payı ödeyip ödememek pazar yerinin kararıydı. 2022'nin sonundan itibaren büyük pazar yerlerinin birçoğu telif payını alıcının isteğine bıraktı. Siegelaub'un sözleşmesinin yaşadığı sorun yeniden belirdi: bir sözleşme, onu uygulayan kurumlar kadar güçlüydü.

Mekanizma — müzenin envanterine giren jeton

Piyasa düşerken müzeler ilk kez NFT'leri koleksiyonlarına almaya başladı.

Paris'teki müze, aralarında CryptoPunks örneklerinin de bulunduğu bir grup NFT'yi koleksiyonuna aldığını duyurdu. Bazıları satın alındı, bazıları bağış olarak geldi. Müzenin koruma uzmanları yeni bir soruyla karşılaştı: koruyacakları şey dosya mıydı, zincirdeki kayıt mı, yoksa ikisini bağlayan bağlantı mı? Bir jetonun müzeye girmesi, kıtlık tartışmasını piyasanın dışına, kamusal bir koleksiyonun bakım sorumluluğuna taşıdı.

Kalıcı araçlar

Her blokzincirin, kayıtlarını herkese açık gösteren bir gezgini vardır. Bir NFT'nin adresini oraya yazdığında jetonun sayfası açılır. Bu dersin her eserini böyle bir sayfa gibi oku.

Sözleşme satırı, jetonu hangi programın yazdığını gösterir. Program sanatçının mı, bir platformun mu, bir şirketin mi?

Basım satırına jetonun ne zaman ve hangi zincirde basıldığını yaz. Tarih 2022 eylülünden önceyse ve zincir Ethereum'sa, basımın bir enerji bedeli vardı.

Bağlantı satırı en çok atlanan satırdır. Jeton görüntünün kendisini mi taşıyor, yoksa bir sunucudaki dosyanın adresini mi? Autoglyphs görüntüsünü zincirin içinde yazdı, işlerin çoğu ise bir adrese işaret eder. Sunucu kapanırsa kayıt yerinde kalır, ama işaret ettiği yer boşalabilir.

Aktarım geçmişi satırı jetonun el değiştirdiği her cüzdanı sıralar. Bu, 1945 sonrası kursunda doldurduğumuz provenans kaydının otomatik bir biçimidir. Ama Quantum davası gösterdi ki bu satırların sürmesi de birinin kaydı yenilemesine bağlı olabilir.

Telif satırına sözleşmenin sanatçıya pay ayırıp ayırmadığını yaz. Yanına, bu payı gerçekten ödeyen pazar yerlerini ekle.

Haklar satırında alıcının neyi aldığını ayır: dosyanın telif hakkını mı, ticari kullanım iznini mi, yalnız kaydı mı? Bored Ape sahipleri maymunlarını tişörtlere basabiliyordu, Beeple'ın alıcısı ise dosyayı çoğaltma hakkını almadı.

Son olarak sayfanın en altına, gezginin gösteremediği şeyleri not et. Klein'ın Seine kıyısındaki töreni, Hirst'ün şöminesindeki kâğıt, Morris'in noter mührü. Bir eserin değerini kuran kararların bir kısmı her zaman defterin dışında kalır.

Yaygın yanlışlar

Uygulama ve kilit özet

Kilit özet: McCoy'un Quantum'u 2014'te bir imgenin sahipliğini zincire yazan ilk örneklerden biri oldu. Duchamp'ın çeki, Klein'ın makbuzu ve Morris'in beyanı değeri belgeye bağlamanın daha eski denemeleriydi. CryptoPunks ve CryptoKitties tekil jetonun kalıbını kurdu. Beeple'ın Christie's satışı NFT'yi müzayede salonuna taşıdı. Art Blocks ve Fidenza yazarlığı kural yazmaya kaydırdı, Bored Ape görüntüyü üyelik kartına çevirdi, Hic et Nunc ucuz ve aracısız bir pazar denedi. Pak'ın Birleşme'si kıtlığı alıcıların oyununa dönüştürdü. Banksy'nin baskısı ve Hirst'ün kâğıtları yakıldı, geriye kayıt kaldı. Akten enerji bedelini hesapladı, Ethereum'un geçişi tüketimi düşürdü. 2022'nin çöküşü, Quantum davası ve kesilen telif payları değişmez defterin sınırlarını gösterdi. Pompidou'nun edinimi ise soruyu müzenin bakım sorumluluğuna taşıdı.

Sonraki derse köprü

NFT tartışmasında iklim, bir zincirin elektrik faturasına sıkışmış bir sayı olarak kaldı. Başka sanatçılar ise iklimi grafiklerden çıkarıp yoldan geçenin eliyle dokunabileceği bir maddeye çevirdi. Bir iklim zirvesinin toplandığı kentte, kutuplardan getirilmiş buzun bir meydanın taşları üstünde günden güne küçüldüğü görüldü. Bir başka sergide ise duvar yazılarında sanatçıların adlarının yanında arılar, örümcekler ve mantarlar da eserin ortak yazarları olarak anıldı.