Manet ve modern resmin kamusu

Açılış: ağaçların altında bir konser

Önceki derste yeni bulvarlarda ve parklarda dolaşan kentliyi izledik. 1862'de Tuileries bahçesinde öğleden sonraları ağaçların altında konserler veriliyordu. Şık giyimli bir kalabalık demir sandalyelere yerleşip müzikten çok birbirini izliyordu.

O sandalyelerde oturanların arasında, otuz yaşında bir ressam da vardı.

Resimde bir olay yok. İnsanlar konuşuyor, birbirine bakıyor ve bakılmayı bekliyor. Manet resmi 1863'te bir resim satıcısının galerisinde gösterdiğinde bazı izleyiciler onu bitmemiş bir taslak saydı.

Bu derste resmin önündeki kalabalığı da izleyeceğiz: Manet'nin tuvallerine gülen, onları savunan ve sonunda onları müzeye taşıyan kamuyu.

Dersin yolu

Önce Manet'nin yetiştiği burjuva evine ve İspanyol ustalara bakacağız. Sonra 1863'teki Reddedilenler Salonu'na, 1865'teki bir çıplak resminin uyandırdığı öfkeye ve bir yazarın savunusuna geleceğiz.

İkinci yarıda sansüre takılan bir idam resmini, bir balkonu, bir tren yolunun kenarını, bir mağaza vitrinini ve bir barın aynasını göreceğiz. Soru hep aynı: modern bir resim kime, nerede ve hangi kapıdan gösterilir?

Sıfır noktası: bir yargıcın oğlu

Édouard Manet 1832'de Paris'te varlıklı bir ailede doğdu. Babası Adalet Bakanlığı'nda yüksek bir memurdu ve oğlunun hukuk okumasını istiyordu. Genç Manet deniz subayı olmayı denedi, giriş sınavını kazanamayınca bir eğitim gemisiyle Rio de Janeiro'ya kadar gitti. Döndüğünde ailesi resim çalışmasına razı oldu.

Akademik eğitimini, Salon'da büyük başarı kazanmış Thomas Couture'ün atölyesinde aldı ve Louvre'da Titian'ı, Velázquez'i ve Hollandalı ustaları kopyaladı.

1862'de babası ölünce kalan miras onu satış kaygısından büyük ölçüde kurtardı. Manet kafelerde oturan, özenle giyinen bir beyefendiydi ve hayatı boyunca Salon'da başarı, devletten de bir nişan bekledi. Kurumun kapısını yirmi yıl çaldı, ama içeri girmek için kurumun beklediği gibi boyamayı kabul etmedi.

İlk Salon denemesi 1859'daydı.

Modeli Louvre çevresinde dolaşan bir eskiciydi ve jüri resmi geri çevirdi. Couture'ün burada asıl sarhoşun ressam olduğunu söylediği aktarılır. Kentin kıyısında yaşayan bir adam, bir kahramanın boyutlarında boyanmıştı.

İki yıl sonra Salon onu ilk kez kabul etti.

Resim bir onur belgesi aldı ve Gautier'nin övgüsünü kazandı. Gitarist çalgıyı sol eliyle tutuyordu, oysa teller sağ el için dizilmişti. Model stüdyoda kostüm giydirilmiş bir pozdu.

Mekanizma — İspanya'nın dersi

Baudelaire'in Salon yazılarını Akademi ve Salon dersinde tanımıştık: şair ressamları siyah redingotun ve bulvarın güzelliğine bakmaya çağırıyordu. Manet ile Baudelaire 1850'lerin sonunda dost olmuştu ve Tuileries tablosu bu çağrıya verilmiş görünür bir cevaptı.

Manet'nin öbür öğretmeni İspanya'ydı, ama oraya 1865'e kadar gitmedi. Velázquez'i ve Goya'yı baskılardan, kopyalardan ve Paris koleksiyonlarındaki birkaç tablodan tanıyordu. Velázquez'den figürün zeminle ilişkisini öğrendi: ayrıntısız, düz bir zemin üstünde duran bir beden, arkasında oda ya da manzara olmadan da yer kaplayabilirdi.

1864 Salonu'nda Manet bir boğa güreşi sahnesi gösterdi ve eleştirmenler figürlerin oranlarını alaya aldı. Ressam tuvali sonradan kesti ve ön plandaki ölü figürü ayrı bir resim olarak bıraktı.

Figürün duruşu, o yıllarda Velázquez'e atfedilen ve Paris'teki bir koleksiyonda bulunan bir ölü asker resmini hatırlatır. Anlatı çıkınca geriye bir beden ve bir boya yüzeyi kaldı.

Bir Salon skandalının ardından, 1865 yazında Manet Madrid'e gitti. Prado'da Barok kursunda gördüğümüz soytarı portresi ona en çok çarpan resimlerden biri oldu ve bir mektubunda Velázquez'i ressamların ressamı diye andı.

1866 Salonu jürisi resmi geri çevirdi. Yalnız ayağının altındaki küçük bir gölge figürü yere bağlıyordu, renk alanları geniş ve düzdü.

Mekanizma — 1863: reddedilenlerin salonu

1863'te Salon jürisi her zamankinden sert davrandı ve gönderilen eserlerin büyük bölümünü geri çevirdi. III. Napolyon sergi sarayını ziyaret etti ve beklenmedik bir karar verdi.

Kamu, jüri ile ressamlar arasında hakem olacaktı. Reddi halkın önünde onaylatmak bir kariyeri bitirebilirdi ve birçok ressam eserini geri çekti. Sergi Mayıs ortasında açıldı. Kalabalık akın etti, ama gelenlerin çoğu gülmeye geliyordu.

Aynı yıl resmî Salon'da Cabanel'in Venüs'ü imparator tarafından satın alınmıştı. Akademi ve Salon dersinde gördüğümüz bu çıplak, mitolojinin koruması altında dalgaların üstüne uzanıyordu. Reddedilenler arasında ise alayın merkezi tek bir tuvaldi.

Modeller tanıdık yüzlerdi. Çıplak kadın, Manet'nin sık çalıştığı model Victorine Meurent'di. Erkeklerden biri ressamın kardeşlerinden biri, öbürü ise kısa süre sonra evleneceği Suzanne Leenhoff'un kardeşiydi.

Kompozisyon Rönesans'tan geliyordu. Üç figürün oturuşu, Raphael'in bir tasarımından yapılmış bir gravürün köşesinden alınmıştı.

Louvre'daki, Giorgione'ye ya da Titian'a atfedilen Kır konseri de giyinik erkeklerle çıplak kadınları bir kır sahnesinde buluşturuyordu. Manet bu kaynakları tanıyan bir izleyici için boyadı, ama mitolojik çerçeveyi kaldırdı. Erkekler Paris'in öğrenci kıyafetlerini giyiyordu. Perilerin yerinde bir pazar gezisine çıkmış tanıdıklar oturuyordu.

Giyinik erkeklerin yanındaki çıplak kadın, bir mitten çok bir skandal sahnesine benziyordu. Teknik de bozuk bulundu. Işık önden ve sert düştüğü için bedenin hacmini kuran yumuşak gölgeler kaybolmuştu, arkadaki kadın fazla büyüktü. Akademik resim bedeni ışık ile gölgenin ince geçişleriyle şekillendirirdi. Manet ise açık ve koyu alanları sert bir sınırla birbirine bitiştirdi.

Mekanizma — Manet'nin Olympia'sı

Manet aynı yıl ikinci bir çıplak boyadı, ama onu iki yıl atölyesinde bekletti. Resim 1865 Salonu'na kabul edildi.

Resmin ilk kaynağı, Rönesans kursunun Venedik dersinde tanıdığımız Titian'ın Urbino Venüsü'ydü. Titian'ın kadını da bir yatakta uzanıyordu ve eli aynı yerdeydi. Onun ayakucunda küçük bir köpek uyuyor, arka planda hizmetçiler bir sandıktan giysi çıkarıyordu.

Manet her parçayı yerinden oynattı. Köpeğin yerine tüyleri kabarmış bir kedi geldi. Bu hayvan Paris argosunda cinselliğe gönderme yapıyordu. Hizmetçinin getirdiği buket, kapıda bekleyen bir müşterinin armağanı gibi okundu. Olympia adı da o yılların Paris'inde fahişelerin seçtiği takma adlar arasında sayılıyordu.

Ziyaretçiler resmin önünde toplanıp alay etti ve yönetim tuvalin başına bekçi koydu. Sergi sürerken resim bir kapının üstüne, gözden uzak bir yüksekliğe taşındı. Karikatürcü Cham onu alaya alan çizimler yayımladı. Courbet'nin bu bedeni banyodan çıkan bir maça kızına benzettiği aktarılır.

Öfkenin kaynağı yalnız çıplaklık olamazdı. Olympia'nın bakışı izleyiciyi süzüyordu ve izleyici kendini kapıdaki müşterinin yerinde buluyordu. Bedeni de bir tanrıçanın pürüzsüz tenine benzemiyordu: düz, sarımsı ve sert hatlı bir yüzeydi.

Sanat tarihçisi T. J. Clark 1984'te yayımlanan kitabında bu öfkeyi sınıf üstünden okudu. Ona göre eleştirmenler Olympia'yı yerleştirebilecekleri bir kalıp bulamıyordu. Kadın ne lüks bir metresin ne de bir sokak kadınının bilinen imgesine uyuyordu. Kendi bedenini ve bakışını yöneten biri gibi görünüyordu. Kamu bu belirsizliğe kahkahayla karşılık verdi.

Uzun süre bu tartışmada hizmetçi kadın görülmedi; yazarlar onu çoğu zaman beyaz bedeni öne çıkaran koyu bir leke gibi anlattı. Sanat tarihçisi Denise Murrell, 2018'de New York'ta açtığı sergide ve kitabında bu figüre geri döndü. Manet'nin defterlerinde modelin adı Laure olarak geçiyordu. Fransa'nın 1848'de köleliği kaldırmasından sonra Paris'in kuzey semtlerinde biçimlenen küçük bir siyah topluluğun parçasıydı. Manet onu başka bir resimde de boyamıştı. Sergi ertesi yıl Orsay'da genişletilerek gösterildi. Murrell'in sorusu yalındı: modern Paris'in bu tablosunda kim görünür sayılıyor, kim adsız bırakılıyor?

Olympia satılmadan kaldı. Ressamın ölümünden yıllar sonra Claude Monet bir bağış kampanyası düzenledi ve tuval dul eşinden satın alınıp devlete armağan edildi. Resim önce Lüksemburg müzesine, 1907'de de Louvre'a girdi.

Mekanizma — bir yazarın savunusu ve kendi pavyonu

1866'da genç gazeteci Émile Zola, Kavalcı çocuk'u geri çeviren jüriye saldırdı ve Manet'yi savundu. Okurların öfkesi yüzünden yazı dizisi yarıda kesildi. Ertesi yıl Manet üstüne bir broşür yayımladı. İzleyiciden konudan önce renk lekelerinin ve tonların düzenine bakmasını istiyordu.

1867 dünya fuarında Manet'nin eserleri resmî sanat bölümüne alınmadı. Manet, Courbet gibi, fuar alanının yakınında masrafı kendisine ait bir pavyon yaptırdı ve elli kadar resmini orada sergiledi. Kataloğun önsözü sanatçının kimseyle kavga aramadığını, yalnız eserlerini kamunun önüne koymak istediğini söylüyordu. Ziyaretçi azdı. Yine de Manet resimlerinin kamuyla nasıl buluşacağını bu kez kendisi belirlemişti.

Ertesi yıl Manet savunucusunun portresini boyadı.

Duvardaki imgeler bir program gibi okunabilir: skandalın kendisi, geçmişten seçilmiş bir usta ve Paris'te yeni dolaşmaya başlayan, düz renk alanlarıyla çalışan bir baskı geleneği. Broşürün kapağındaki ad resmin imzası yerine geçiyordu.

Mekanizma — bir imparatorun idamı

Meksika'da Fransa'nın desteğiyle tahta oturtulan Avusturyalı arşidük Maximilian, Fransız birlikleri çekilince yalnız kaldı. Haziran 1867'de cumhuriyetçi güçler onu iki generaliyle birlikte Querétaro'da kurşuna dizdi. Haber Paris'e fuarın en parlak günlerinde ulaştı ve III. Napolyon'un dış politikasının bir yenilgisi olarak okundu.

Manet olayı haberler geldikçe birkaç kez yeniden boyadı ve her sürümde mangaların üniforması Fransız ordusununkine biraz daha yaklaştı.

Kuruluş, Goya dersinde gördüğümüz 3 Mayıs 1808'den geliyordu. Manet ise Goya'nın tutkusunu sildi. Askerler bir iş yapar gibi soğuk duruyordu. Duygunun yerini bir gazete haberinin mesafesi almıştı.

Manet olaydan bir taşbaskı da hazırladı.

1869'un başında Manet'ye baskının basımına izin verilmediği, büyük tuvalin de Salon'a kabul edilmeyeceği bildirildi. Gerekçe açıkça yazılmadı, ama Fransız askerine benzeyen bir manganın imparatorun koruduğu bir hükümdarı vurması rejim için katlanılmaz bir görüntüydü. Londra'daki sürüm ressamın ölümünden sonra parçalara ayrıldı ve parçaları yıllar sonra Degas tek tek satın aldı.

Çağdaş bir olayı büyük tuvale taşımak tarih resminin işiydi. Manet bunu kendi zamanına çevirdiğinde, devlet resmin kamuyla buluşmasını engelledi.

Mekanizma — balkon, buhar ve parmaklık

1869 Salonu'nda Manet bir apartman balkonunu gösterdi.

Oturan kadın ressam Berthe Morisot'ydu. Kompozisyon Goya'nın balkondaki kadınlarını hatırlatıyordu, ama Manet'nin figürleri birbirine bakmıyor, her biri başka bir yöne dalıyordu. Eleştirmenler bu sessizliği anlamsız buldu. Bugün o sessizlik burjuva hayatının içindeki yalnızlık olarak da okunuyor.

Savaştan sonra, 1873 Salonu'nda bira içen yaşlı bir gravürcünün portresi Manet'ye büyük bir kamu başarısı getirdi. Ertesi yıl gönderdiği tuval ise yeni Paris'in ortasında geçiyordu.

Kadın yine Victorine Meurent'di ve sahne Saint-Lazare garının rayları yakınında geçiyordu. Tren görünmez, yalnız buharı görünür. Kadın okumasını kesip izleyiciye bakar, çocuk ise bizim göremediğimiz bir şeyi izler. Bir karikatür iki figürü parmaklığın arkasına kapatılmış tutsaklar gibi göstererek resmi alaya aldı.

Meurent kendisi de ressamdı ve sonraki yıllarda Salon'da kendi resimlerini sergiledi, ama uzun süre yalnız bir model olarak hatırlandı.

Mekanizma — atölye, şair ve vitrin

1876'da Salon jürisi Manet'nin iki resmini geri çevirdi. Manet atölyesini birkaç hafta boyunca kamuya açtı ve reddedilen tuvalleri orada gösterdi. Aynı yıl genç şair Stéphane Mallarmé, Manet ve onun genç dostları üstüne bir yazı yayımladı.

Şairin atölyeye hemen her gün uğradığı anlatılır ve Manet onun Poe'dan çevirdiği Kuzgun için resimler hazırladı.

1877'de jüri bir başka resmi geri çevirdi.

Ad, Zola'nın o yıl kitap olarak çıkan romanında beliren ve sonra kendi romanına ad olacak genç bir kadından geliyordu. Sabah makyajını yapan kadın ile kenarda bekleyen adam, ilişkiyi açıkça para ve bekleyiş üstüne kuruyordu.

Reddedilen resim Capucines bulvarındaki bir lüks eşya mağazasının vitrininde sergilendi ve geçenler camın önünde toplandı. Salon'un kapısı kapanmıştı, ama modern resmin yeni kamusu bir dükkân camının önünde birikiyordu.

Mekanizma — barın ardındaki ayna

1870'lerin sonunda Manet'nin sağlığı bozuldu ve yürüme güçlüğü onu giderek atölyesine bağladı.

1881'de Salon'da ikinci sınıf bir madalya kazandı ve böylece eserlerini jüri onayından geçirmeden gösterme hakkı elde etti. Aynı yılın sonunda çocukluk arkadaşı Antonin Proust güzel sanatlar bakanı olunca Manet'ye Onur Lejyonu nişanı verildi.

Model genç bir oyuncuydu ve resim, tamamlanamayan bir mevsimler dizisinin ilk parçasıydı. 1882 Salonu'nda, Manet'nin son büyük tuvalinin yanında beğeniyle karşılandı.

Model, Folies-Bergère'de gerçekten çalışan Suzon adında bir barmendi. Manet onu atölyesine kurulan bir tezgâhın arkasında poz verdirdi.

Resmin en çok tartışılan yeri aynadır. Barmenin yansıması sağa kaymış görünür. Önündeki adam ise ön planda durması gereken yerde yoktur. Bu tutarsızlık uzun süre bir hata, bir rüya ya da bilinçli bir bölünme olarak okundu: kadın bize dalgın bakarken aynadaki ikizi müşteriye eğiliyor.

Bazı araştırmacılar sahneyi fotoğrafla yeniden kurup bakış eğik bir açıdan gelirse yansımanın mümkün olduğunu ileri sürdü. Tartışma sürüyor ve resmin kendi sorusuna benziyor: bu kadın neyi satıyor, içkiyi mi, kendi görüntüsünü mü?

Manet 1883 baharında, kangren olan sol bacağı kesildikten kısa süre sonra öldü. Ertesi yıl akademik eğitimin kalesi sayılan Güzel Sanatlar Okulu'nda büyük bir anma sergisi açıldı ve kataloğun önsözünü Zola yazdı.

Mekanizma — kahkahanın sözlüğü

Manet'ye yöneltilen suçlamalar yirmi yıl boyunca birkaç sözcük çevresinde döndü. Düzlük bunların başındaydı: geniş, gölgesiz renk alanlarıyla verilen bedenler kâğıttan kesilmiş gibi görünüyordu. Manet giysilerde, kurdelelerde ve kedilerde saf, parlak bir siyah kullandı; genç dostlarının çoğu ise siyahı paletlerinden çıkarmaya çalışacaktı.

En sık tekrarlanan suçlama bitmemişlikti. Akademik tablodan fırça izlerini gizleyen cilalı bir yüzey beklenirdi. Manet'de ise eller ve arka planlar birkaç hızlı darbeyle bırakılıyordu ve eleştirmenler bunu beceriksizlik saydı.

Bu suçlamaların çoğu, sonradan Manet'yi önemli kılan özelliklerin listesine dönüştü. Yirminci yüzyılın ortasında Amerikalı eleştirmen Clement Greenberg, modernist resmin Manet'yle başladığını yazdı. Ona göre Manet'nin tuvalleri, resmin düz bir yüzey olduğunu açıkça kabul eden ilk resimlerdi. Bu okuma etkili oldu, ama Manet'yi bir biçim yenilikçisine indirgedi. Clark ve Murrell gibi tarihçiler resimlerdeki para, cinsellik, sınıf ve ırk sorularını yeniden açtı.

Kamunun kahkahası da bir tarih belgesidir. Salon'un ziyaretçileri bir resme gülerken neyin uygun, neyin gülünç sayıldığını birbirlerine gösteriyordu. Manet'nin tuvallerinin önündeki kalabalık onu sevmiyordu, ama gözünü de ondan alamıyordu.

Kalıcı araçlar

Bir Manet tablosunun önünde önce kaynağı ara: hangi eski ustanın kompozisyonu tuvalin altında duruyor? Sonra Manet'nin o kaynaktan neyi çıkardığını bul: mitolojik bir çerçeve, uyuyan bir köpek, giysi taşıyan hizmetçiler.

Bakışları izle. Figür sana mı bakıyor, başka bir şeye mi, hiçbir şeye mi? Bakışın yönü izleyiciyi hangi role yerleştiriyor: müşteri, yoldan geçen, tanık?

Işığı ve yüzeyi incele. Eleştirmenlerin bitmemiş dediği yeri bul ve orada neyin bilerek yapılmadığını sor.

Adsız bırakılan figürü ara. Bir hizmetçinin, bir modelin ya da bir çocuğun adı defterlerde, mektuplarda ya da poz kayıtlarında geçiyor mu?

Resmin hangi kapıdan kamuya çıktığını belirle. Salon, Reddedilenler Salonu, özel pavyon, atölye ve mağaza vitrini aynı tuvali başka bir kalabalıkla karşılaştırır.

Son olarak tepkiyi bir belge olarak oku. Karikatürler, eleştiriler ve sansür kararları bir resmin neyi rahatsız ettiğini gösterir. Kahkahanın hedefini bul.

Yaygın yanlışlar

Uygulama ve kilit özet

Kilit özet: Couture'ün atölyesinde yetişen Manet hayatı boyunca Salon'da tanınmak istedi. Tuileries'de müzik modern Paris'i, İspanyol konular Velázquez'in düz zeminini tuvale taşıdı. 1863'te III. Napolyon'un kararıyla açılan Reddedilenler Salonu'nda Çimenlerde kahvaltı, Rönesans kaynaklarını çağdaş giysilerle yeniden kurduğu için alay konusu oldu. Manet'nin Olympia'sı 1865 Salonu'nda Titian'ın Venüs'ünü bir Paris fahişesine çevirdi. Clark bu öfkeyi sınıf üstünden, Murrell de hizmetçi Laure üzerinden yeniden okudu. Zola Manet'yi savundu, Manet 1867'de kendi pavyonunu açtı. Maximilian'ın idamı sansüre takıldı. Balkon, Demiryolu, Nana ve Folies-Bergère'deki bar kentin yeni mekânlarını ve bakış ilişkilerini gösterdi. Düzlük, siyah ve bitmemişlik suçlamaları sonradan modern resmin tanımına dönüştü.

Sonraki derse köprü

1874 baharında Manet'nin çevresindeki ressamlardan bir grup, Salon jürisini beklememeye karar verdi. Bir anonim şirket kurdular, masrafları üyelik paylarıyla karşıladılar ve Capucines bulvarında bir fotoğrafçının boşalmış stüdyosunda yer buldular. Morisot ve Degas Manet'yi de aralarına çağırdı, ama o Salon'a sadık kaldı ve gelmedi. Duvarlara liman sabahları, kalabalık bulvarlar, sahne arkasındaki dansçılar ve kısa, hızlı fırça vuruşlarıyla boyanmış gökler asıldı. Salon'un duvarında yer bulamayacak resimler, bu kez ressamların kendi koyduğu kurallarla kamunun önüne çıkıyordu.