Goya

Açılış: kenardaki karanlıkta duran ressam

Resmin sol kenarında, büyük bir tuvalin arkasında, gölgeye çekilmiş bir adam durur. Fırçasını tutmuş, izleyene bakmaktadır. Önünde İspanya kraliyet ailesinin on üç üyesi bir sıra hâlinde dizilmiştir ve giysilerindeki ipek, nişan ve mücevher ışıl ışıl parlar. Kenardaki adam Francisco de Goya'dır, resim de 1800'de boyanan IV. Carlos ailesi portresidir.

Saray ressamı kendini tuvalin içine bu biçimde yerleştirirken bir yüz elli yıl önceki bir resme selam veriyordu. Velázquez de kraliyet ailesinin bir sahnesine kendini büyük bir tuvalin arkasında boyamıştı ve o resim, Barok kursunda gördüğümüz Las Meninas, aynı sarayın koleksiyonunda asılıydı. Goya bu geleneğin mirasçısı olduğunu açıkça söylüyordu.

Aynı ressam birkaç yıl önce satışa çıkardığı bir gravür dizisinde rahipleri, soyluları ve batıl inançları alaya almıştı. Birkaç yıl sonra kurşuna dizilen İspanyolları boyayacak, ömrünün sonuna doğru da evinin duvarlarını yalnız kendisinin göreceği karanlık sahnelerle kaplayacaktı. Bu ders aynı elin saray portresini, halka satılan baskıyı ve kimseye gösterilmeyen duvarı nasıl birlikte taşıdığını izliyor.

Dersin yolu

Önce çıraklık yıllarına ve halı kartonlarına bakacağız, ardından saray ressamlığına, sağırlığa ve baskı tekniklerine. Savaş yılları, son baskı dizileri, karanlık duvarlar ve Bordeaux sürgünü dersin ikinci yarısını oluşturuyor.

Sıfır noktası: taşradan gelen bir yaldızcının oğlu

Goya 1746'da Zaragoza yakınlarındaki küçük Fuendetodos köyünde doğdu. Babası Zaragoza'da yaldızcılık yapıyordu. Çocuk kentte José Luzán adlı bir ressamın atölyesinde çizim öğrendi. Gençliğinde Madrid'deki San Fernando Kraliyet Güzel Sanatlar Akademisi'nin yarışmalarına iki kez katıldı, ama ödül alamadı.

Ardından İtalya'ya gitti ve Parma akademisinin bir yarışmasına katıldı. Zaragoza'ya döndüğünde kentin büyük bazilikası El Pilar için bir tavan freski boyadı. 1773'te Josefa Bayeu ile evlendi. Gelinin ağabeyi Francisco Bayeu, Madrid'de saray için çalışan, sözü dinlenen bir ressamdı.

Bu akrabalık Goya'ya başkentin kapısını açtı. Bayeu'nun aracılığıyla Santa Barbara Kraliyet Halı Fabrikası için karton çizmeye çağrıldı. Karton, dokumacıların tezgâhta taklit edeceği tam boyutlu yağlıboya modeldi. Fabrikanın sanat işlerine o yıllarda Antikçağ dersinde andığımız Mengs yön veriyordu ve kraliyet saraylarının odaları için İspanyol gündelik hayatından sahneler istiyordu.

Sahne rokokonun bahçe eğlencelerini hatırlatır, ama figürler Madrid sokaklarının majoları ve majalarıdır. Kılık kıyafetiyle gösteriş yapan, dobra konuşan halk tipleri bu adla anılıyordu ve soylular bile onların giyimini taklit ediyordu.

Kartonlar yıllar içinde bu neşeli dünyanın kenarlarını göstermeye başladı.

Araştırmacılar bu kartonu III. Carlos döneminde inşaat iskelelerinin güvenliği ve kazaya uğrayan işçiler için çıkarılan düzenlemelerle ilişkilendirir. Halı, bir sarayın duvarında bu düzenlemelerin neden gerektiğini gösterecekti. Goya'nın son kartonlarından biri ise dört kadının oyununu gösterir.

Kartondaki oyun bir şenlik sahnesidir. Erkek kılığındaki cansız bir bedenin kadınların elinde savrulması, yıllar sonra Goya'nın baskılarında çok daha karanlık bir biçimde geri dönecek.

Mekanizma — saraya tırmanan bir portreci

Goya 1780'de San Fernando Akademisi'ne çarmıha gerilmiş İsa'yı gösteren bir resimle üye seçildi. Ertesi yıl El Pilar'ın kubbelerinden biri için yaptığı taslaklar eleştirilince kayınbiraderi Bayeu'nun denetimine karşı çıktı ve bunu bir onur meselesi olarak yaşadı.

Bu sırada başkentin güçlü adamları onun yüzlerini boyamasını istemeye başlamıştı.

Floridablanca III. Carlos'un en güçlü bakanıydı. Goya kendini resmin bir köşesine, hizmet eden bir ressam olarak yerleştirdi. On yedi yıl sonra kraliyet ailesinin yanında yine kendine bir köşe ayıracaktı.

Goya 1778'de Velázquez'in kraliyet koleksiyonundaki tablolarından gravürler yapmıştı. 1786'da kralın ressamı unvanını aldı. Yeni kral IV. Carlos 1789'da onu oda ressamı yaptı.

Mekanizma — sessizlik ve kendi isteğiyle yapılan resim

1792'nin sonunda Endülüs'te bulunduğu sırada Goya ağır bir hastalığa yakalandı. Hastalığın ne olduğu bugün de tartışılır: kurşunlu boyalardan zehirlenme, bir enfeksiyon ve başka nedenler öne sürülmüştür. Goya birkaç ay yatağa düştü, toparlandığında da sağırdı.

Aynı yılın Ekim ayında Akademi'ye bir rapor sunmuştu. Bu raporda resim öğretiminde katı kurallara ve zorunlu bir yönteme karşı çıkıyor, öğrencinin doğayı ve ustaların eserlerini özgürce incelemesini savunuyordu. Hastalıktan sonra bu düşünce kendi resminde biçim buldu.

1794'te Akademi'nin yöneticilerinden Bernardo de Iriarte'ye bir dizi küçük resim gönderdi. Mektubunda bu resimleri hastalığın verdiği sıkıntıdan kurtulmak için yaptığını yazdı. Sipariş üzerine yapılan işlerde buluşa ve kaprise yer kalmadığını, bu küçük tablolarda ise gözlemin özgür kaldığını anlattı.

Goya bu sahneyi Zaragoza'da gördüğünü yazmıştı. Halı kartonlarının açık havası burada kapanır. İnsanlar duvarların arasına kapatılmış, ışık ise yalnızca tepeden gelir.

Şapkadaki mumlar Goya'nın akşam ışığında da çalıştığını düşündürür. Pencereden giren ışık resmin konusudur ve ressamın yüzünü gölgede bırakır. Sağır bir adam kendini görmenin işçisi olarak boyamıştır.

Mekanizma — bir düşes ve iki maja

Hastalıktan sonraki yıllarda Goya'nın en yakın olduğu koruyuculardan biri Alba Düşesi María Cayetana'ydı. Düşes İspanya'nın en zengin soylularındandı ve maja kılığına girmesiyle tanınıyordu. Goya onu önce beyaz giysilerle boyadı. 1796–1797'de, düşesin kocasının ölümünden sonra, Endülüs'teki Sanlúcar malikânesinde bir süre onun yanında kaldı.

Düşesin işaret ettiği yerde, kumun üstünde «yalnız Goya» anlamına gelen sözcükler okunur. Bu yazı uzun süre bir boyanın altında kalmış ve onarımda ortaya çıkmıştır. Bazı yazarlar ondan bir aşk öyküsü çıkarır. Belgeler ise yakın bir dostluğu ve resmin uzun yıllar ressamın kendi evinde kaldığını gösterir.

Goya'nın en tartışılan iki resmi aynı yıllarda yapıldı.

İspanyol resminde kadın çıplaklığı neredeyse hiç yoktu. Velázquez'in aynalı Venüs'ü bu az sayıdaki örnekten biriydi ve Engizisyon çıplak resimlere sıkı bir denetim uyguluyordu. Çıplak Maja'nın ilk kaydı 1800'de, kraliçenin gözdesi ve başbakan Manuel Godoy'un koleksiyonundadır. Kadın burada bir tanrıça kılığına girmez, adsız bir çağdaştır ve gözünü izleyenden kaçırmaz.

Godoy 1808'de iktidardan düşünce mallarına el konuldu ve Engizisyon iki majayı müstehcen resimler arasında kaydetti. 1815'te Goya mahkemeye çağrılarak bu resimleri kimin için yaptığını açıklaması istendi. Soruşturmanın nasıl sonuçlandığı bilinmiyor. Modelin kim olduğu da bilinmiyor ve Alba Düşesi'ni gören yorumlar için bir kanıt yoktur.

Mekanizma — iğne, asit ve reçine tozu

Goya'nın en özgür işleri baskı levhalarında ortaya çıktı. Bunu anlamak için tekniğe bakmak gerekiyor. Aşındırma tekniğinde bakır levha aside dayanıklı ince bir vernikle kaplanır. Sanatçı bu verniği bir iğneyle kazıyarak çizer. Levha asit banyosuna yatırılınca açıkta kalan çizgiler bakırın içine yenir, mürekkep de bu oluklara dolar.

Akuatint ise çizgiye ton ekler. Levhanın üstüne ince bir reçine tozu serpilir ve ısıtılarak yapıştırılır. Asit tozun taneleri arasındaki boşlukları aşındırır ve baskıda bir yıkamayı andıran kumlu, düz bir gri alan oluşur. Sanatçı bazı yerleri vernikle örterek ve levhayı tekrar tekrar banyoya sokarak açık griden kadife bir siyaha kadar ton katmanları kurar.

Barok kursunda Rembrandt'ın baskılarında çizginin ışığı ve karanlığı nasıl kurduğunu görmüştük. Goya'nın oğlu Javier'in sonradan yazdığı kısa yaşam öyküsüne göre ressam ustaları arasında Velázquez ile Rembrandt'ı sayar, ama asıl ustasının doğa olduğunu söylerdi. Goya aşındırmanın sinirli çizgisini akuatintin geniş gölgeleriyle birleştirdi ve baskıya o güne kadar az görülmüş bir gece havası kattı.

Mekanizma — Kapriçyolar

1799 Şubatı'nda bir Madrid gazetesinde seksen levhalık bir baskı dizisinin satışa çıktığı duyuruldu. Satış yeri, Goya'nın oturduğu evin altındaki bir parfüm ve likör dükkânıydı. Duyuru dizinin insan toplumundaki kusurları ve budalalıkları eleştirdiğini, belirli bir kişiyi hedef almadığını söylüyordu. Dizinin adı Los Caprichos, yani Kapriçyolar'dı.

Levhalar kötü evlilikleri, fahişeleri, cahil rahipleri, kendini beğenmiş soyluları, cadıları ve hayaletleri gösteriyordu.

Levhanın adı iki türlü okunabilir. İspanyolcadaki sözcük hem uyku hem de düş anlamına gelir. Akıl uyuduğunda canavarlar uyanır: bu, Aydınlanma'nın bir uyarısıdır. Aklın düşü de canavarlar doğurabilir. Bu ikinci okuma, akla dayanan her kurgunun kendi karanlığını da üretebileceğini düşündürür. Goya'nın hazırlık çizimlerinden biri bu levhayı dizinin başına koymayı düşündüğünü gösteriyor.

Külah ve pelerin, Engizisyon'un suçladığı kişilere giydirdiği utanç giysileriydi. Goya Engizisyon'u doğrudan adlandırmadan onun kamusal törenini gösterdi. Dizi birkaç gün satıldı ve satıştan çekildi. 1803'te Goya levhaların bakır kalıplarını ve satılmamış nüshaları krala armağan etti, karşılığında oğluna bir maaş bağlandı. Bu armağanın kalıpları Engizisyon'un erişiminden uzaklaştırdığı da düşünülür.

Mekanizma — bir kubbenin altında kalabalık

Gravürlerin hazırlandığı yıllarda Goya'ya kilise siparişleri de geliyordu. 1798'de Madrid'in kıyısındaki küçük bir şapelin kubbesini boyadı.

Kubbenin göğü genellikle azizlere ve meleklere ayrılırdı. Goya meleği aşağıya indirdi, göğe de majaları, dilencileri ve çocukları yerleştirdi. Mucize bir sokak olayı gibi seyredilir. Ressamın kemikleri yirminci yüzyılın başında bu şapele taşındı ve kubbenin altına gömüldü.

Mekanizma — bir ailenin yüzleri

1799'da Goya baş saray ressamı oldu ve ertesi yıl kraliyet ailesinin büyük portresini boyadı. Önce her üyenin başını ayrı yağlıboya taslaklarda inceledi.

Resmin ortası kraliçeye aittir ve kral bir adım yanda durur. Yüzü görünmeyen genç kadın, veliahtın henüz seçilmemiş eşi olarak yorumlanır.

On dokuzuncu yüzyılın bazı yazarları resimde aileyle gizlice alay eden bir ressam gördü. Kraliyet ailesinin resimden hoşnutsuz kaldığını gösteren bir belge ise yoktur. Goya parlak kumaşları ve nişanları en ince ayrıntısına kadar boyadı, yüzleri de güzelleştirmeden bıraktı. Velázquez'den aldığı ders tam da buydu: saray portresinde yüz, giysinin ihtişamıyla yarışmadan yerinde durur.

Mekanizma — 1808 ve iki büyük tuval

1808'de İspanya'nın siyasi düzeni birkaç ay içinde çöktü. Mart'ta Aranjuez'deki bir ayaklanma Godoy'u düşürdü ve IV. Carlos tahtı oğlu Fernando'ya bıraktı. Napolyon baba ile oğlu Bayonne'a çağırıp tahttan vazgeçirdi ve İspanya tahtına kardeşi Joseph Bonaparte'ı oturttu. 2 Mayıs'ta Madrid halkı Fransız birliklerine karşı ayaklandı. Ertesi gün yakalananlar kentin kıyısında kurşuna dizildi.

Goya savaş yıllarında Madrid'de kaldı. Yeni krala bağlılık yemini etti ve onun dağıttığı nişanı kabul etti. 1812'de Madrid'e giren İngiliz komutanını da boyadı.

Goya nişanları sonradan, komutan yeni madalyalar aldıkça tuvale ekledi. Önce Fransız kralına, sonra İngiliz komutanına hizmet etmek, savaşta bir saray ressamının ayakta kalma biçimiydi.

1814'te Fernando tahta dönerken Goya geçici hükûmete başvurdu. Avrupa'nın zorbasına karşı ayaklanmanın en kahramanca anlarını fırçasıyla ölümsüzleştirmek istediğini yazdı ve iki büyük tuval için ödenek aldı.

Resimde kahramanca bir merkez yoktur. Kalabalık her yönden saldırır, yüzler öfkeyle ve korkuyla çarpılmıştır.

Askerlerin yüzleri görünmez, aynı duruşla tek bir makine gibi dizilmişlerdir. Kurbanlar ise tek tek yüzleriyle verilir. Beyaz gömlekli adamın açık kolları çarmıhı hatırlatır, bazı yorumcular avucunda bir yara izi görür. David'in Roma sahnelerinde ölüm antik bir erdemin anıtıydı. Goya'nın tuvalinde ölüm kahramanlık sunmaz, sırayla ve kalabalık hâlinde gelir.

Elli yılı aşkın bir süre sonra Manet, Meksika'da kurşuna dizilen İmparator Maximilian'ın idamını boyarken bu tuvalin kuruluşundan yararlandı.

Mekanizma — Savaşın Felaketleri

Tuvallerle aynı yıllarda Goya savaşı bakır levhalara da kazıyordu. 1810 dolayında başladığı ve 1820'ye doğru tamamladığı dizi seksenin üstünde levhadan oluşur. Levhaların bir bölümü çatışmanın vahşetini, bir bölümü 1811–1812'de Madrid'i kırıp geçiren kıtlığı gösterir. Son levhalar Fernando'nun dönüşünden sonraki baskı düzenini alegorilerle eleştirir.

Levhanın altındaki yazı acı bir alaydır, çünkü kahramanlık sözcüğü parçalanmış bedenlerin altına yazılmıştır. Hangi tarafın askerlerinin yaptığını söylemeyen levhalar da vardır. Fransız askeri İspanyol köylüyü öldürür, İspanyol köylüsü de Fransız askerini linç eder.

Bir levhanın altında yalnızca «bunu gördüm» yazar. Goya 1808'in sonunda Zaragoza'nın ilk kuşatmasından sonra kente gitmiş ve yıkıntıları görmüştü. Dizi ressamın sağlığında yayımlanmadı. Akademi levhaları ilk kez 1863'te, ölümünden otuz beş yıl sonra bastı.

Mekanizma — arena ve saçmalıklar

1816'da Goya boğa güreşinin tarihini anlatan bir dizi yayımladı. Tauromaquia adlı bu dizi arenadaki ünlü güreşçileri ve kazaları gösteriyordu.

Dizi alıcı bulmakta zorlandı. Aynı yıllarda Goya yalnızca kendisi için başka bir dizi üstünde çalışıyordu.

Disparates adı saçmalıklar anlamına gelir. Levhalardan birinde kadınlar bir battaniyede bir kuklayı havaya fırlatır ve halı kartonundaki şenlik burada tedirgin edici bir törene dönüşür. Dizi de ressamın sağlığında basılmadı. Akademi onu 1864'te Atasözleri adıyla yayımladı.

Mekanizma — sağırın evi

1819'da Goya Madrid'in batısında, Manzanares ırmağının karşı yakasında bir kır evi satın aldı. Halk arasında evin adı «sağırın evi» anlamına gelen Quinta del Sordo'ydu, ama bu ad Goya'dan önceki bir sahibe aitti. Aynı yılın sonunda Goya yine ağır biçimde hastalandı.

Resmin altındaki yazıda Goya, 1819'un sonundaki tehlikeli hastalığından onu kurtaran dostu Arrieta'ya bu resmi minnetle sunduğunu söyler. Bir ressamın kendi ölüme yakınlığını bu kadar açık gösterdiği az resim vardır.

İyileştikten sonra Goya evin iki odasının sıvalı duvarlarını yağlıboya resimlerle kapladı. Bu resimlere bugün Kara Resimler denir. Bir dev, Satürn, çocuklarından birini yer. Kumdan ya da çamurdan bir yamacın arkasından yalnızca bir köpeğin başı görünür. Dizlerine kadar toprağa gömülmüş iki adam sopalarla dövüşür. Bir cadılar toplantısında teke kılığındaki bir figürün çevresinde korkmuş yüzler toplanır ve iki yaşlı adam çorba içer.

Bu resimler satılmak ya da sergilenmek için yapılmadı. Hiçbir belgede Goya'nın onlara ad verdiği görülmüyor ve bugünkü adlar sonradan konmuştur. 1870'lerde evin yeni sahibi resimleri duvardan söktürüp tuvale aktardı, 1878'de Paris'te sergiledi ve ardından Prado'ya bağışladı. Aktarma sırasında yüzeyler zarar gördü. Az sayıda araştırmacı resimlerin Goya'ya ait olduğunu sorgulamıştır, ama bu görüş genel kabul görmez.

Mekanizma — Bordeaux'da yeni bir teknik

1820'de İspanya'da liberal bir anayasa yeniden yürürlüğe girdi. 1823'te bir Fransız ordusu mutlak monarşiyi geri getirince liberallere karşı kovuşturmalar başladı. Goya bir süre bir dostunun evinde saklandı. 1824'te kaplıcaya gitmek bahanesiyle izin aldı ve Fransa'ya geçti. Kısa bir Paris yolculuğundan sonra Bordeaux'ya yerleşti ve kendisine Leocadia Weiss ile onun çocukları eşlik etti.

Seksen yaşına yaklaşan ressam Bordeaux'da taşbaskısıyla çalıştı. Bu teknikte sanatçı yağlı bir kalemle doğrudan kireçtaşının üstüne çizer, taş ıslatılınca mürekkep yalnızca çizilen yerlere tutunur.

Goya'nın taşı şövaleye koyup bir resim gibi çalıştığı, açık alanları bir kazıyıcıyla açtığı aktarılır. Bu levhalar taşbaskısının bir sanatçının elinde neler yapabileceğini gösteren ilk büyük örnekler arasındadır.

Fırça darbeleri yakından ayrışır, uzaktan bir yüz kurar. Goya 1828'in Nisan ayında Bordeaux'da öldü.

Kalıcı araçlar

Bir sanatçının eserlerini kimin için yapıldıklarına göre ayır. Sipariş edilen saray portresi, satışa çıkan baskı ve yalnız sanatçının gördüğü resim farklı koşullarda doğar. Her birine onu kimin göreceğini sorarak bak.

Bir resimde sanatçının kendine ayırdığı yeri ara. Köşede mi, gölgede mi, bir tuvalin arkasında mı? Bu yerin bir ustaya gönderme yapıp yapmadığını sor.

Baskıda tekniği oku. Çizginin sertliği, akuatintin grisi ve siyahın derinliği levhanın havasını kurar. Aynı konunun yağlıboyada ve baskıda nasıl değiştiğini karşılaştır.

Levhanın altındaki yazıyı görüntüyle birlikte oku. Bir başlık betimleyebilir, alay edebilir ya da tanıklık iddia edebilir.

Bir eserin yayın tarihini yapılış tarihinden ayır. Sanatçının sağlığında basılmayan bir dizinin ünü sonradan kurulmuştur.

Bir yorumun kanıtını ara. Model kimdi, ressam aileyle alay etti mi? Belge yoksa yorumu olasılık olarak söyle.

Yaygın yanlışlar

Uygulama ve kilit özet

Kilit özet: Goya Zaragoza'da yetişti, Bayeu ile akrabalığı sayesinde Madrid'de halı kartonları çizdi ve saray ressamlığına yükseldi. 1792–1793'teki hastalık onu sağır bıraktı ve sipariş dışı resimlere yöneltti. Alba Düşesi'nin portreleri ve iki maja aynı yıllara aittir. Kapriçyolar 1799'da satıldı ve kısa sürede çekildi. 1800'deki IV. Carlos ailesi portresi Velázquez'e açık bir selamdır. 1814'te 2 ve 3 Mayıs tuvallerini boyadı. Savaşın Felaketleri ve Disparates ancak ölümünden sonra basıldı. Kara Resimler sağırın evinin duvarlarına yapıldı ve sonradan tuvale aktarıldı. Goya Bordeaux'da taşbaskısıyla çalıştı ve 1828'de orada öldü.

Sonraki derse köprü

Goya'nın savaş tuvallerini boyadığı 1814'ten bir yıl önce, Joseph Bonaparte Madrid'den çekilirken arabalarına kraliyet saraylarından alınmış resimleri de yükletmişti. Vitoria yakınlarındaki savaşta arabalar İngilizlerin eline geçti ve tuvallerin bir bölümü Londra'ya gitti. Paris'te ise devrimin halka açtığı Louvre, Fransız ordularının İtalya'dan ve Flandre'dan getirdiği tablolarla ve heykellerle dolmuştu. Bir kralın sarayında asılı duran resim, bir ulusun müzesinde herkese ait sayılan bir ganimete dönüşüyordu.