David

Açılış: Roma'da kapısı açılan bir atölye

Önceki derste kazı çukurlarından çıkan duvar resimlerini, gravür albümlerini ve Antikçağ'ı yeniden ölçü alan yazarları izledik. Bu dersin ressamı o ölçüyü bir sayfadan alıp büyük bir tuvalin üstüne, yüksek sesle konuşan bedenlere taşıdı. Hikâye 1785 yazında, Roma'da bir Fransız ressamın atölyesinde başlar.

Otuz altı yaşındaki Jacques-Louis David, Paris'te kraliyet için ısmarlanan bir resmi boyamak üzere ailesiyle birlikte Roma'ya dönmüştü. Resim bitince atölyesinin kapısını açtı ve onu birkaç hafta orada gösterdi. Anlatılana göre ressamlar, rahipler ve Grand Tour'daki yabancı gezginler kapının önünde sıraya girdi.

Gördükleri sahnede üç kardeş kollarını aynı anda uzatmış, babalarının havaya kaldırdığı kılıçlara yemin ediyordu. Sağda kadınlar birbirine yaslanmış ağlıyordu. Çizgi sertti, renkler sadeydi, arka plan çıplak bir taş avluydu. Rokokonun yumuşak pembeleri ve bulutları bu odada hiç görünmüyordu.

Dört yıl sonra Fransa'da devrim başladı. Sekiz yıl sonra ressam, kralın idamına oy veren bir milletvekiliydi. Bu ders o yolculuğun izini sürüyor: Antikçağ'dan alınmış erdem öyküleri nasıl bir siyasi dile dönüştü, ve bir ressam bu dili nasıl üç ayrı rejimin hizmetine verdi?

Dersin yolu

Önce David'in eğitimine ve Roma ödülüne bakacağız. Sonra 1780'lerin Salon'larında üç büyük tarih resmini izleyeceğiz. Ardından devrim yıllarında bir yemin sahnesini, Akademi'nin kaldırılışını, şehit resimlerini ve bir şenliği inceleyeceğiz. Son bölümler hapis yıllarına, Napolyon'un ressamlığına, atölyeye ve Brüksel sürgününe ayrıldı.

Sıfır noktası: Boucher'nin akrabası, Vien'in öğrencisi

David 1748'de Paris'te varlıklı bir tüccar ailesinde doğdu. Babası o dokuz yaşındayken bir düelloda öldü ve çocuğu mimar dayıları büyüttü. Annesinin ailesi rokokonun en ünlü ressamı François Boucher'yle akrabaydı. Genç David resim öğrenmek istediğinde ailesi onu önce Boucher'ye götürdü.

Sonraki anlatılara göre yaşlanan Boucher onu Joseph-Marie Vien'in atölyesine gönderdi. Vien, Antikçağ konularını daha sade bir çizgiyle işleyen ilk ressamlardandı. Boucher'nin akrabası böylece rokokonun karşısındaki bir eğitimden geçti.

Bir Fransız ressam için en büyük hedef Roma Ödülü'ydü. Akademi her yıl öğrencilerine aynı tarih konusunu verir, kazanan Roma'daki Fransız Akademisi'nde birkaç yıl burslu kalırdı. David bu yarışmada art arda başarısız oldu ve bir yenilgiden sonra kendini aç bırakmaya kalktığı anlatılır. 1774'te ödülü kazandı.

Hikâyeye göre hekim, prensin nabzının yalnızca üvey annesi Stratonike odaya girdiğinde hızlandığını fark eder ve hastalığın aşk olduğunu anlar. Kalabalık, renkli ve hareketli resim hâlâ Akademi'nin alışkanlıklarını taşır. David'in kendine özgü dili Roma yıllarında oluşacaktı.

Mekanizma — Roma'da yeniden öğrenmek

David 1775'te Roma'ya vardı ve aynı yıl Vien de oradaki Fransız Akademisi'nin yöneticisi oldu. Genç ressam defterlerini kabartmalardan, lahitlerden ve Rafael'den kopyalarla doldurdu. Antikçağ ona bir konu deposu kadar bir düzen dersi de verdi. Lahit kabartmalarında figürler sığ bir sahnede, bir frizdeki gibi yan yana dizilirdi. Hareket kollarla ve bacaklarla anlatılır, arka plan sade kalırdı.

Paris'e 1780'de dönen David bu düzeni güçlü bir ışık-gölgeyle birleştirdi. 1781 Salonu'nda gözleri kör edilmiş bir Bizans komutanının sadaka dilenişini gösterdi ve Diderot onu övdü. İki yıl sonra Akademi'ye tam üye olarak kabul edildi.

Kabul parçası kocasını yitirmiş bir kadının yasıydı ve David bu acıyı resmin merkezine aldı. Sonraki büyük tuvallerinde de acıyı kadınlara verecek, ama onları resmin kenarına yerleştirecekti.

Mekanizma — 1785: kılıçlara uzanan kollar

Açılıştaki resmin siparişi kralın yapılar müdürü Kont d'Angiviller'den gelmişti. D'Angiviller kraliyet koleksiyonu için yurtsever ve ahlaki konulu tarih resimleri ısmarlıyor, Akademi'yi saray zevkinden büyük konulara yöneltmek istiyordu.

Konu Roma'nın erken tarihinden gelir. Roma ile komşu Alba kenti, savaşı iki ailenin kardeşleri arasındaki bir dövüşle bitirmeye karar verir: Roma adına Horatiuslar, Alba adına Curiatiuslar çarpışacaktır. Kadınların arasında Curiatiuslardan birinin nişanlısı olan bir Horatius kızı ve Horatiuslardan birinin karısı olan bir Curiatius kızı vardır. Hangi taraf kazanırsa kazansın bu kadınlar birini yitirecektir.

Yemin sahnesi Livius'un anlatısında da, Corneille'in bu konudaki trajedisinde de yer almaz. David dövüşü ya da sonrasındaki cinayeti seçmedi. Eylemden önceki anı, bir kararın bedene dönüştüğü sessiz anı kendisi kurdu.

Resmin düzeni bu kararı biçimle söyler. Kemerler sahneyi kardeşlere, babaya ve kadınlara ayırır. Erkeklerin bacakları gergin, kolları düz bir çizgidir, kadınların bedenleri ise kıvrılır ve birbirine yaslanır. Işık soldan sert gelir, gölgeler keskin kenarlarla düşer. Yüzey o kadar pürüzsüzdür ki fırça izi neredeyse görünmez.

David tuvali ısmarlanan ölçünün ötesine taşıdı. Paris'e geç ulaşan resim Salon açıldıktan sonra yerine asıldı, ama kalabalık yine de önünde toplandı. Broşür yazarları onu yeni bir dönemin işareti olarak yazdı.

O sırada resmin bir devrim çağrısı olarak okunmadığını hatırlamak gerekir. Siparişi kral vermişti ve resim kraliyet koleksiyonuna girdi. Yurt için kendini feda etmek monarşinin de övdüğü bir erdemdi. Resmin sonraki ünü, yeminlerin birkaç yıl sonra gerçekten siyasi bir eylem hâline gelmesiyle büyüdü.

Mekanizma — ölüme hazırlanan bilge ve susan baba

Sonraki büyük resim bir koleksiyoncunun siparişiydi. Konusunu Platon'un anlattığı bir sahneden aldı: Atina mahkemesinin ölüme mahkûm ettiği Sokrates, zehri içmeden önce öğrencileriyle ruhun ölümsüzlüğünü konuşur.

Sokrates'in eli kâseye uzanır ama gözü ona bakmaz, çünkü bakışı konuşmanın içindedir. Yatağın ayakucunda sırtını dönmüş yaşlı adam Platon'dur. Platon'un kendi anlatısına göre o gün hasta olduğu için orada bulunmamıştı. David onu, hikâyeyi yıllar sonra hatırlayan anlatıcı gibi sahneye ekledi.

1789 Salonu, Bastille'in düşüşünden birkaç hafta sonra açıldı. David'in kral için yaptığı yeni resim de oradaydı.

Roma'nın son kralını kovan Brutus, oğullarının krallığı geri getirmek için kurulan bir komploya katıldığını öğrenmiş ve onların idamını kendisi emretmişti. David yine eylemden sonraki anı seçti. Baba karanlıkta, tek başına ve suskun oturur, ışık kadınların acısına düşer.

Kralın ısmarladığı bu tuvalde cumhuriyet için oğullarını feda eden bir adam vardı. 1789 sonbaharında bu çifte anlam bir anda yüksek sesle okunur oldu. Birkaç yıl içinde Brutus'un büstü meclislerin süsü oldu.

Mekanizma — bir yemini resmetmek

20 Haziran 1789'da Versailles'da toplanan Üçüncü Zümre temsilcileri, salonlarını kapalı bulunca yakındaki kapalı bir top oyunu salonuna geçti. Orada Fransa'ya bir anayasa verilene kadar dağılmayacaklarına yemin ettiler. Bir yıl sonra Jakoben Kulübü bu sahneyi David'e ısmarladı ve parasının halka açık bir abonelikle toplanmasına karar verdi.

Horatiusların ressamı şimdi gerçek bir yemini, aynı anda kollarını uzatan yüzlerce milletvekilini resmedecekti. Önce ayrıntılı bir çizim hazırladı.

Ön planda bir keşiş, bir köy papazı ve bir Protestan papaz kucaklaşır. David bir tarih olayını Horatiusların diliyle, ortak bir jestin çevresinde topladı. Kalabalığın tek bir beden gibi hareket ettiği bir ulus imgesiydi bu.

Büyük tuval hiç bitmedi. Abonelik beklenen parayı toplayamadı, devrim ilerledikçe de çizimdeki kahramanların bir kısmı gözden düştü. Kimi kaçtı, kimi idam edildi. Bir resmin sabitlediği birliği siyasetin kendisi dağıtıyordu.

David akademik yönteme uyarak figürleri önce çıplak çizmiş, giysileri sonra eklemeyi planlamıştı. Yarım tuvalde ressamın çalışma sırasını, hem de tarihin o sırayı kestiği yeri görürüz.

Mekanizma — Akademi'nin kaldırılışı

Devrimin ilk yıllarında David, kendisini yetiştiren Akademi'ye karşı çıkan ressamların başına geçti. Akademi üye olmayanları Salon'dan dışarıda tutuyor, profesörlükler ve ödüller küçük bir çevrenin elinde kalıyordu. 1791'de Salon ilk kez bütün sanatçılara açıldı.

Ertesi yıl David, Paris'ten Ulusal Konvansiyon'a milletvekili seçildi ve Ocak 1793'te XVI. Louis'nin idamına oy verdi. Ağustos 1793'te Konvansiyon bütün kraliyet akademilerini kaldırdı. David o gün kürsüde, kurumu genç yetenekleri boğan bir ayrıcalık düzeni olarak suçlayan sert bir konuşma yaptı. Akademi'nin işlevlerini ödülleri ve siparişleri dağıtan ulusal bir jüri devraldı, jürinin üyelerini de büyük ölçüde David önerdi.

Aynı günlerde, monarşinin devrilişinin yıldönümünde, Louvre'un büyük galerisi halka açık bir müze olarak kapılarını açtı.

Bu kurs boyunca izlediğimiz Akademi bir ölçü koyan ve o ölçüyü dağıtan bir güçtü. David bu gücü ortadan kaldırmadı, onu yeni bir siyasi düzenin eline verdi.

Mekanizma — şehitler galerisi

Devrimci hükümet yeni bir yurttaşlık dini kuruyordu ve bu dinin azizleri, düşmanlarınca öldürülmüş devrimcilerdi. David bu ölümleri resmetmeyi üstlendi.

Le Peletier, kralın idamına oy verdiği için bir kralcı tarafından öldürülmüştü. Resim Konvansiyon'un salonuna asıldı. Sonradan ölünün kızı tuvali satın aldı ve resim bir daha görünmedi.

13 Temmuz 1793'te gazeteci ve milletvekili Jean-Paul Marat, banyosunda Charlotte Corday adlı genç bir kadın tarafından bıçaklandı. Marat bir deri hastalığı yüzünden saatlerce ilaçlı suyun içinde oturur, işlerini küvetten görürdü. David onu bir gün önce ziyaret etmişti ve Konvansiyon ertesi gün ressamdan Marat'yı resmetmesini istedi.

Resmin üst yarısındaki karanlık boşluk ölünün sessizliğini büyütür. Sarkan kol, Barok kursunda gördüğümüz Caravaggio'nun Mezara Konuluş'undaki İsa kolunu hatırlatır. Sanat tarihçileri bu yüzden resmi sık sık laik bir pietà diye adlandırır: İsa'nın ölüsünün yerini yurt için ölen bir yurttaş almıştır.

David olayın birçok gerçeğini sildi. Hastalığın izleri tende görünmez, yara küçük ve temizdir, katil yalnızca mektupla anılır. Sandığın üstündeki ithaf resmi bir anıt taşına dönüştürür. Tuval Konvansiyon'da Le Peletier'ninkiyle birlikte asıldı, kopyaları atölyede yapıldı ve gravürleri dağıtıldı.

Üçüncü şehit, Vendée'deki kralcı ayaklanmaya karşı savaşan cumhuriyet ordusunda öldürülen on dört yaşına girmemiş bir tamburcuydu.

Burada artık ne düşman vardır, ne silah, ne de bir mekân. Çocuğun idealleştirilmiş bedeni antik bir heykele benzer. Resim onun anısına düzenlenecek bir tören için hazırlanıyordu, ama tören hiç yapılmadı.

Mekanizma — bir şenliğin yönetmeni

David devrimin büyük kamusal törenlerini de tasarladı. Voltaire'in kemiklerinin Sainte-Geneviève kilisesine, yani yeni Panthéon'a taşınışında ve monarşinin düşüşünün yıldönümündeki birlik şenliğinde kostümleri, arabaları, heykelleri ve alayın yolunu o belirledi. Robespierre ise Hristiyanlığın yerine akla dayalı bir yurttaşlık inancı kurmak istiyordu ve bu inancın tanrısına «Yüce Varlık» adı verildi.

Tören Tuileries bahçesinde başladı. Robespierre «Ateizm»i simgeleyen bir heykeli ateşe verdi ve külün içinden «Bilgelik» heykeli çıktı. Alay sonra Champ de Mars'a yürüdü, Konvansiyon üyeleri dağa çıktı ve korolar marşlar söyledi. David'in yönergeleri annelerin ve kızların hangi çiçekleri taşıyacağına kadar her şeyi belirliyordu.

Resim sanatı burada bir tuvalden taşıp bir kentin bütününe yayılır. Salon'da bir resmin önünde duran kalabalık, törenin kendisine katılır. Bu katılımın ne kadar gönüllü, ne kadar yönetilmiş olduğu tarihçilerin hâlâ tartıştığı bir sorudur.

Mekanizma — Thermidor, hapis ve bir pencere

Şenlikten yedi hafta sonra, devrim takviminin Thermidor ayında, Robespierre devrildi ve idam edildi. Onun en yakın destekçilerinden biri olarak bilinen David birkaç gün sonra tutuklandı. Önce eski bir vergi binasında, sonra Lüksemburg Sarayı'nda tutuldu ve hapishanede resim yapmasına izin verildi.

David'in yüzünde gençliğinde aldığı bir yaranın bıraktığı şişlik vardı. Portre onu hafifletir ama gizlemez. Elindeki palet, siyasetten çekilip ressamlığa dönen bir adamın beyanı gibi okunabilir.

Bilinen tek manzarasıdır. Kahramanların ve ölülerin ressamı burada küçük, sıradan bir gökyüzüne bakar. David 1795 sonbaharındaki genel afla tamamen serbest kaldı. Kraliyet yanlısı görüşleri yüzünden ondan boşanmış olan eşi bu süreçte onun için dilekçeler yazdı, çift sonradan yeniden evlendi.

Mekanizma — Sabinli kadınlar ve bir bilet

Serbest kalan David yine Roma'nın kuruluş efsanelerine döndü. Romalılar komşu Sabin halkının kadınlarını kaçırmış, Sabinler yıllar sonra onları geri almak için Roma'ya saldırmıştı. Artık Romalıların eşi ve çocuklarının annesi olan kadınlar, babalarıyla kocalarının arasına girdi.

Horatiuslarda kadınlar kenarda ağlıyordu. Burada savaşı durduran kadın resmin merkezindedir. Resim Terör yıllarından sonra yurttaşlar arasında bir uzlaşma çağrısı olarak okundu. Figürler daha düz, daha açık renkli ve daha heykelsidir, çünkü David artık Yunan vazolarına ve kabartmalarına yöneliyordu.

Sergileme biçimi de yeniydi. David resmi Louvre'da kendisine verilen bir salonda yıllarca biletli bir sergiyle gösterdi. Yanına koyduğu broşürde hem çıplaklığı hem de parayla resim göstermeyi savundu ve İngiltere'deki benzer sergileri örnek verdi. Ona göre sanatçı bir hamiye bağlı kalmadan halkın desteğiyle yaşayabilmeliydi. Eleştirmenler onu paraya düşkünlükle suçladı, sergi ise uzun süre kalabalık çekti.

Mekanizma — bitmeyen bir portre ve bir dağ geçidi

Yüzyılın son yılında General Bonaparte bir darbeyle iktidarı ele geçirdi. Aynı yıllarda Paris'in yeni sosyetesinden bir kadın David'in atölyesine geldi.

Bir bankacının eşi olan Juliette Récamier'nin salonu Paris'in en çok konuşulan salonlarındandı. Anlatılana göre ressamla model anlaşamadı ve Récamier portresini David'in öğrencisi François Gérard'a yaptırdı. Yarım tuval yine de dönemin antik mobilyasını ve yüksek belli beyaz elbisesini bir belge gibi gösterir.

1800'de Bonaparte orduyu Alpler'den geçirip İtalya'da Avusturyalıları yendi. İspanya kralı IV. Carlos sarayı için generalin bir portresini ısmarladı.

Bonaparte poz vermeyi reddetti ve anlatılana göre ressamdan, azgın bir atın üstünde sakin görünen bir komutan istedi. Oysa geçidi büyük olasılıkla bir katırın sırtında aşmıştı. Kayalardaki adlar efsanenin anahtarıdır: Alpler'i aşan iki eski komutan, yenisinin ataları olur. Antik erdem bu kez bir yurttaşın fedakârlığı yerine tek bir adamın yazgısını anlatır.

Mekanizma — taç giyme töreni ve imparatorun ressamı

Aralık 1804'te Bonaparte, Notre-Dame Katedrali'nde Papa VII. Pius'un önünde imparator olarak taç giydi. «Birinci ressam» unvanını alan David töreni izledi, notlar aldı ve sonraki üç yılı bu resme verdi.

İlk çizimler, törende gerçekten olduğu gibi imparatorun tacı kendi eliyle başına koyduğu anı gösteriyordu. David sonunda daha yumuşak bir anı seçti ve imparatoru tacı eşinin başına koyarken resmetti. Papanın kaldırdığı elin imparatorun isteğiyle sonradan eklendiği anlatılır. Törene katılmayan imparatorun annesi ise onurlu bir locada oturur.

Kimin nerede durduğu ve kimin kime baktığı, yeni bir sarayın sıralamasını kurar. Horatiusların sade avlusu burada altınla, kadifeyle ve kalabalıkla dolar.

Saat ve eriyen mumlar bütün gece çalışan bir yöneticiyi anlatır. Masadaki kâğıtlar imparatorluğun yasa derlemesine işaret ederken kılıç bir kenarda bekler. Komutan burada yorulmaz bir yasa koyucuya dönüşür, imge de gravürlerle milyonlarca insana ulaşır.

Mekanizma — atölye ve öğrenciler

David'in atölyesi Avrupa'nın en kalabalık resim okullarından biriydi. Antoine-Jean Gros imparatorun seferlerini büyük tuvallere taşıdı. Anne-Louis Girodet ve François Gérard şiirsel ve duygusal konulara yöneldi. 1790'ların sonunda atölyeye giren Jean-Auguste-Dominique Ingres ise sonradan çizginin en katı savunucusu oldu. Bir grup genç, ustalarını bile yeterince yalın bulmayıp en eski Yunan vazolarını ölçü aldı. Atölyede kadın öğrenciler de çalıştı, ama kadınların kurumlara erişimi ayrı bir mücadelenin konusuydu.

Mekanizma — Brüksel'de son yıllar

1815'te Napolyon'un son yenilgisinden sonra Bourbonlar tahta döndü. Ertesi yıl çıkan bir yasa, kralın idamına oy verip Napolyon'un kısa dönüşünü destekleyen eski milletvekillerini sürgüne gönderdi. David Brüksel'e yerleşti ve af için başvurmayı reddetti. Sürgünden önce son antik kahramanlık resmi Thermopylai'deki Leonidas'ı bitirmişti, Brüksel'de ise portrelere ve mitolojiye yöneldi.

Yemin eden kolların ve şehitlerin ressamı hayatının sonunda bir tanrının silahlarını bırakışını resmetti. Kimi tarihçi bunu bir yorgunluk olarak okur, kimisi sürgünün ve barışın ifadesi olarak. David Aralık 1825'te Brüksel'de öldü. Fransız hükümeti cenazesinin Fransa'ya getirilmesine izin vermedi ve yalnızca kalbi Paris'te gömüldü.

Kalıcı araçlar

Tarih resminde seçilen anı bul. Eylemden önceki, ortasındaki ya da sonraki an izleyenden farklı şeyler ister. Kaynak metinde o anın bulunup bulunmadığına bak.

Sahnenin cinsiyet düzenini oku. Kim karar veriyor, kim ağlıyor ve bu roller ışığın hangi tarafına yerleştirilmiş?

Siparişi vereni resmin sonraki sahiplerinden ayır. Aynı tuval bir kralın koleksiyonunda bir şey, bir meclis salonunda başka bir şey söyleyebilir.

Resmin sildiklerini ara. Marat'nın hastalıklı teni, generalin katırı ya da törene gelmeyen anne, imgenin hangi amaçla kurulduğunu gösterir.

Kopyaları ve gravürleri say. Birden çok versiyonla çoğaltılan bir imge çoğu zaman siyasi bir işlev taşır.

Sergileme biçimini eserin parçası say. Salon duvarı, meclis salonu, açık hava töreni ve biletli sergi aynı ressama farklı izleyiciler kazandırır.

Yaygın yanlışlar

Uygulama ve kilit özet

Kilit özet: David, Boucher'nin akrabasıydı ve Vien'in atölyesinde yetişti. 1774'te Roma Ödülü'nü kazandı ve Roma'da antik kabartmaların düzenini öğrendi. Horatiusların Yemini, Sokrates'in ölümü ve Brutus, Salon'da yurttaş erdeminin resimleri olarak görüldü. Tenis Kortu Yemini'ni çizdi ama tuvali bitiremedi. Konvansiyon üyesi olarak 1793'te Akademi'nin kaldırılmasında rol oynadı. Le Peletier, Marat ve Bara'yı şehit olarak resmetti, Yüce Varlık şenliğini tasarladı. Thermidor'dan sonra hapse girdi ve Sabinli kadınları biletli bir sergide gösterdi. Napolyon'un efsanesini Alpler'de ve taç giyme töreninde kurdu. 1825'te Brüksel'de sürgünde öldü.

Sonraki derse köprü

Sabinli kadınlarda savaşı bir kadın durduruyordu. O resmin ressamını yetiştiren Akademi ise kadın ressamlara kapısını ancak aralık tutmuştu. Kurum kadınları üye olarak kabul ediyor, ama sayılarını dört koltukla sınırlıyordu. Çıplak model dersleri onlara kapalıydı, bu yüzden tarih resminin basamağına çıkmaları neredeyse imkânsızdı. Bu dar kotaya sığdırılan ressamlar portrede, saray siparişlerinde ve Salon duvarlarında erkek meslektaşlarıyla yarıştı, basın da onları çoğu zaman birbirine karşı yarıştırdı. Londra'da ise Angelica Kauffman tarih konularını boyamayı başarmış ender kadınlardandı. David'in Konvansiyon kürsüsünde yıktığı kurum, bu kadınların kariyerini de biçimlendirmişti. Devrimin ilk sonbaharında aynı kotadan gelen iki portreciden biri kraliçeye yakınlığının yüküyle ülkeden kaçtı, öteki Paris'te kalıp milletvekillerinin yüzlerini boyadı.