Nakkaşhane, albüm, tarih yazımı ve minyatür

Açılış: Budin önündeki çadır

Sarayın avlularında sultanı görmek bir ayrıcalıktı. Elçi onu bir kez, uzaktan ve kısa bir tören boyunca görürdü. Aynı sarayın hazinesinde ise sultanı yüzlerce kez gösteren kitaplar duruyordu. Orada sultan tahtta oturuyor, ava çıkıyor, ordusunu bir ırmaktan geçiriyor, bir kalenin düşüşünü izliyordu.

1558 dolayında tamamlanan bir yazmanın sayfalarından biri, 1541 yazına, Budin önündeki Osmanlı ordugâhına götürür. Kanuni Sultan Süleyman otağının içinde oturur. Karşısına, ölen Macar kralının bebek oğlu getirilmiştir. Sultanın çevresinde vezirler ve ağalar rütbelerine göre dizilir, çadırın dışında atlar ve muhafızlar bekler.

Bu sayfayı kim gördü? Kitap sarayın hazinesinde ve kitaplığında saklanırdı. Sultan, yakın çevresi ve hazineye girebilen birkaç görevli onu açabiliyordu. Avlularda görünmeyen yüz, kitabın içinde de korunuyordu. Ama orada o yüz bir kez daha kuruluyordu: tarih yazıcısının cümleleriyle, ressamın düzeniyle, hattatın satırlarıyla.

Dersin yolu

Önce nakkaşhaneyi bir örgüt olarak, maaş defterleri ve bölükleriyle tanıyacağız. Sonra atölyede gelişen iki süsleme dilini, saz yolunu ve çiçekli üslubu göreceğiz. Ardından sarayın resmî tarih yazıcısı olan şehnamecinin makamına, Arifi'nin ve Seyyid Lokman'ın kitaplarına, Nakkaş Osman'ın atölyesine geleceğiz. Vezirlerin ve paşaların seferlerini anlatan kitaplardan sonra albümlere, hat ile resmin ilişkisine ve bir sayfanın nasıl okunacağına bakacağız. En sonda «minyatür» sözcüğünün kendisini kısaca tartacağız.

Sıfır noktası: ehl-i hiref ve nakkaşhane

Sarayın hizmetindeki zanaatkârlar «ehl-i hiref» diye anılan bir topluluk kurardı. Kelime, hüner sahipleri anlamına gelir. Bu topluluk bölüklere ayrılırdı. Kuyumcular, ciltçiler, kılıç ustaları, kumaş dokuyucuları ve nakkaşlar kendi bölüklerinde, kendi başlarının yönetiminde çalışırdı.

Nakkaşlar bölüğü, kitap resmini ve süslemesini yapan ustaları topluyordu. Aynı bölükte desen çizenler, sayfanın kenarını altınla süsleyen müzehhipler ve metnin çevresine cetvel çeken ustalar da vardı. Bölüğün başında bir nakkaşbaşı dururdu. Kitapların metnini ise hattatlar yazar, ciltçiler kapakları hazırlardı. Bir resimli yazma, bu yüzden pek çok elin aynı masada buluştuğu bir işti.

Bu defterler, atölyenin iç düzeni hakkında en sağlam bilgiyi verir. Her ustanın adı, gündeliği ve yanındaki çırakların sayısı yazılır. Bayramlarda ve tahta çıkışlarda sultana sunulan armağanlar da kaydedilir, karşılığında verilen ödüller de. Defterler, kimin ne zaman atölyeye girdiğini, kimin ücretinin arttığını, kimin öldüğünü gösterir.

En dikkat çekici ayrıntı, nakkaşların iki bölüğe bölünmesidir. Bir bölük «Rum nakkaşları», yani Osmanlı topraklarında yetişmiş ustalar diye anılırdı. Öbürü «Acem nakkaşları», yani İran'dan gelenlerdi. Çaldıran'dan sonra Tebriz'den getirilen sanatçılar bu ikinci bölüğün çekirdeğini oluşturdu. Rum bölüğünde ise devşirme yoluyla saraya alınmış gençler ve Anadolu'dan gelen ustalar çalışırdı. Kimi kayıtlarda adın yanına Bosna ya da Arnavutluk gibi bir köken yeri yazılır. Atölyenin dili, bu farklı ellerin uzun bir birlikte çalışmasından doğdu.

Defterlerde bir adın yıllar boyunca izini sürmek mümkündür. Bir çırak yıllar içinde usta olur, ücreti artar, kendi çıraklarını alırdı. Saray bu yüzden bir okul gibi de işliyordu. Bir kuşağın öğrendiği kalıplar bir sonraki kuşağa ustadan çırağa aktarılıyordu.

Mekanizma — saz yolu ve çiçekli üslup

Tebriz'den gelen ustalardan Şahkulu, Kanuni döneminde nakkaşhanenin başına geçti. Onun adıyla anılan çizim dili, Osmanlı kaynaklarında «saz» diye geçer. Kelimenin tam anlamı tartışmalıdır. Kimi araştırmacı onu sazlık bitkisine, kimi bir tür kamış kaleme bağlar. Üslup ise kolayca tanınır.

Bu çizimlerde yaprak hiçbir zaman durmaz. Bükülür, kendi üstüne katlanır, bir başka yaprağın içinden geçer. Ejder ya da kuş, yaprakların arasına gizlenmiş gibidir ve göz onu ancak bir süre bakınca ayırt eder. Çizimin asıl konusu çoğu kez kalemin kendisidir: ne kadar hızlı, ne kadar emin akabildiği.

Bu yaprakların kökü İran ve Orta Asya kitap süslemesindedir. İstanbul'da ise bağımsız bir çizim türüne dönüştüler. Saz yaprakları albüm sayfalarında tek başına durdu, kitap kapaklarının iç yüzüne geçti, çinilere ve kumaşlara dağıldı.

Şahkulu'nun öğrencisi Kara Memi, ondan sonra nakkaşbaşı oldu. Onunla birlikte süsleme dilinde ikinci bir yön belirdi. Kara Memi'nin sayfalarında yapraklar ve rozetlerin yanına bahçeden tanınan çiçekler girer. Lale, karanfil, sümbül, gül ve bahar dalları açmış meyve ağaçları, doğadakine benzer biçimlerle çizilir. Kimi bir rüzgârla eğilmiş gibidir, kimi yaprağının bir yerinden kurtlanmış, kimi tam açmıştır. Çizer bu çiçekleri bahçeden alır, ama sayfanın düzenine göre yerleştirir.

Kara Memi'nin imzasını taşıyan en ünlü iş, Kanuni'nin Muhibbi mahlasıyla yazdığı şiirlerin 1566'da tamamlanan divan nüshasıdır. Sayfaların kenarlarında ve başlık bölümlerinde altınla çevrilmiş bu çiçekler açar. Şiirleri sultan yazmış, kitabı onun adına hattatlar ve müzehhipler hazırlamıştı. Bu üslup kısa sürede kitabın dışına taştı.

İki üslup birbirini silmedi. Saz yaprağı ile bahçe çiçeği aynı sayfada, hatta aynı kenar süslemesinde birlikte durabildi. Nakkaşhanenin desen hazinesi, bu iki dilden kurulan bir kalıp dağarcığına dönüştü.

Mekanizma — şehnamecinin makamı

Kanuni'nin saltanatının ortasında saray, yeni bir görev yarattı. Şehnameci, sultanın ve hanedanın tarihini resimli kitaplar hâlinde yazmakla görevli bir saray tarihçisiydi. Adını Firdevsi'nin destanından alıyordu. O destan İran krallarının tarihini manzum biçimde anlatmıştı. Şehnameci de Osmanlı sultanlarının işlerini aynı ölçüyle, aynı yüce dille anlatacaktı.

Bu makamın ilk sahibi Fethullah Arifi Çelebi'ydi. Arifi, Osmanlı hanedanının tarihini beş ciltlik bir manzum eser olarak tasarladı. Kanuni'nin saltanatını anlatan cilt, açılışta gördüğümüz Süleymanname'dir. Metin Farsçadır. Osmanlı sarayı, kendi sultanını İran kitap kültürünün en saygın dilinde ve en saygın biçiminde anlattı.

Arifi'nin kitaplarında resimler metnin ritmine göre yerleşir. Bir savaşın anlatıldığı bölümde bir kuşatma sayfası, bir tahta çıkışın anlatıldığı bölümde bir kabul sahnesi gelir. Resimler çoğu kez metin sütunlarının arasına, sayfanın büyük bölümünü kaplayacak biçimde açılır. Bazı sahneler karşılıklı iki sayfaya yayılır.

Bu kitapta resim, bir yeri tanıtmaya yaklaşır. Kale ve çevresi yukarıdan bakılarak gösterilir. Surların biçimi, ırmağın kıvrımı ve köprüler belirgindir. İnsan figürleri ise küçüktür. Benzer bir dil, Matrakçı Nasuh'un sefer kitaplarında da görülür. Matrakçı'nın Irakeyn seferini konaklarıyla ve kentleriyle anlatan kitabı, harita okumayı konu alan bir derste ayrıca açılacak.

Arifi 1560'ların başında öldü. Ondan sonraki yıllarda makam kısa süreli sahipler arasında el değiştirdi. Asıl büyük dönem, 1569'da şehnameciliğe getirilen Seyyid Lokman'la başladı.

Mekanizma — Lokman ve Osman: III. Murad yılları

Seyyid Lokman, Urmiye kökenli bir şairdi ve Farsça ile Türkçe yazıyordu. Yirmi yılı aşkın bir süre şehnameci olarak kaldı. Bu süre boyunca yanında bir nakkaş, Nakkaş Osman, onun metinlerinin resimlerini düzenledi. Lokman metni yazıyor, Osman ve ekibi sayfaları kuruyordu. İkisinin ortak işleri, Osmanlı resimli tarih yazımının en verimli dönemini oluşturur.

Bu dönemin büyük bölümü III. Murad'ın saltanatına denk gelir. Murad, 1574'ten 1595'e kadar tahtta kaldı ve sarayın dışına seferlere neredeyse hiç çıkmadı. Kitap ise onun en sevdiği uğraşlardan biriydi. Onun yıllarında nakkaşhaneden önceki ve sonraki dönemlerin hepsinden daha çok resimli yazma çıktı. Tarih kitaplarının yanında şiir, dua, falname ve yıldız bilgisi kitapları da resimlendi.

Bu kitap, II. Selim'in saltanatını oğlunun döneminde anlatır. Sultan sarayda, ava giderken ya da bir elçiyi kabul ederken görülür. Seferlerin başında ise vezirleri ve komutanları görünür. Selim, Kıbrıs'ın alınışını ordunun başında izlemedi. Kitap bu boşluğu, saraydaki sultan ile sahradaki paşaları ayrı sayfalarda göstererek doldurur.

Şehinşahname'nin ilk cildi, Murad'ın saltanatının ilk yıllarını anlatır. Kitapta seferlerin yanında, sultanın saraydaki uğraşları, kurdurduğu yapılar ve kentteki olaylar da yer bulur. Bu sayfalarda tarih, bir savaş anlatısından çok bir saray yaşamının kaydına döner.

Hünername'nin adı, kitabın iddiasını söyler. Kitap sultanları tek tek ve sırayla, gösterdikleri yeteneklerle sunar. Bir sultan yayını gererek, bir başkası kılıcıyla, bir üçüncüsü hükümdarlık bilgeliğiyle anılır. İkinci cilt yalnız Kanuni'ye ayrılmıştır. Kitap Türkçedir. Bu tercih, şehnamecinin Farsça dilden çıkıp daha geniş bir saray okuruna seslendiğini düşündürür.

Hünername'nin kimi sayfaları sarayın kendisini resmeder. Avlular, kapılar, Divan yapısı ve Arz Odası, bir planın titizliğiyle olmasa da tanınır biçimde çizilir. Bu sayfalar, sarayın on altıncı yüzyıldaki görünüşüne dair değerli bir tanıklık olarak kullanılır. Ama tanıklığın sınırı da vardır. Ressam yapıları birbirine göre yer değiştirebilir, gözün göremeyeceği iç mekânları açabilir, bir töreni bir avluda toplamak için mekânı sıkıştırabilir.

Zübdetü't-tevarih, Osmanlı hanedanını dünyanın başlangıcından gelen bir zincirin son halkası olarak sunar. Sayfalarda peygamberler ve hükümdarlar yuvarlak çerçeveler içinde gösterilir ve çizgilerle birbirine bağlanır. Kitabın birden çok resimli nüshası yapıldı. Bazıları sultana, bazıları yüksek görevlilere sunuldu. Aynı soy zinciri, farklı okurlar için yeniden kopyalandı.

Kitapların resimlerini düzenleyen Nakkaş Osman hakkında bildiklerimiz sınırlıdır. Adı Lokman'ın metinlerinde ve saray kayıtlarında geçer. Yüzleri belirgin, bedenleri tıknaz, kalabalıkları düzenli sıralara dizilmiş figürleri kolayca tanınır. Sayfalar çoğu kez Osman'ın tasarımıyla, ama başka ustaların eliyle boyandı. Bir sayfanın kenarında görünmeyen bu ekip, yazmanın asıl yapımcısıydı.

Mekanizma — seferler, vezirler ve kitabın hamisi

Şehnameciler yalnız sultanların saltanatını yazmadı. Aynı yıllarda vezirlerin ve paşaların seferlerini anlatan resimli kitaplar da yapıldı. Bu kitapların bir kısmı saray atölyesinde, bir kısmı paşaların kendi çevresinde hazırlandı.

Kanuni 1566'da Zigetvar önünde öldü. Sokullu, ordunun dağılmaması için ölümü bir süre gizledi ve yeni sultanın tahta geçmesini bekledi. Feridun Bey Sokullu'nun yanında çalışan bir kâtipti. Kitabında olayların merkezinde sadrazam durur. Emine Fetvacı'nın çalışması, bu dönemin resimli tarihlerinin sultanın yanında onları ısmarlayan ve destekleyen vezirleri, ağaları da öne çıkardığını gösterir. Bir kitabın kimin için yapıldığını sormak, sayfada kimin ne kadar yer kapladığını açıklar.

Aynı sefer, on yıl kadar sonra Lokman'ın kaleminden yeniden yazıldı. İki kitap, aynı ölümün iki ayrı dönemde ve iki ayrı dilde nasıl anlatıldığını gösterir.

Bu iki kitap aynı uzun savaşın farklı komutanlarını anlatır. Yazarları paşaların yanında bulunmuş tanıklardı ve metinlerinde kendi gördüklerini aktarırlar. Resimlerde Kafkasya'nın dağları, ormanları ve ırmakları İstanbul'daki ressamların bildiği kalıplarla kurulur. Kayalar renkli, sünger gibi kümeler hâlinde yükselir, ağaçlar sıralı durur. Yer hakkında bir bilgi verilir, ama o bilgi atölyenin dağarcığından seçilmiş biçimlerle söylenir.

Mekanizma — tarihin dışındaki kitaplar

III. Murad'ın atölyesi, tarih kitaplarının yanında dinî ve bilimsel metinleri de resimledi.

Kitabı III. Murad ısmarladı, resimleri ise oğlu III. Mehmed'in saltanatının başında tamamlandı. Ciltler sonradan dağıldı ve bugün farklı kentlerde korunuyor. Ressamlar Peygamberi saygıyla, yüzünü göstermeden resmetti. Kutsal bir hayat, sayfada görünür ama yüzü örtülü kaldı.

Bu kitapta gezegenler insan biçiminde ve kendi simgeleriyle gösterilir. Sayfalar okura doğum zamanını ve geleceği yorumlamak için bir rehber sunar. Aynı atölye, aynı yıllarda hem bir seferi, hem bir peygamber hayatını, hem bir burç takvimini resimleyebiliyordu.

Mekanizma — albüm: sayfaları yeniden düzenlemek

Kitap, bir metni baştan sona izler. Albüm ise farklı kaynaklardan gelen sayfaları bir araya toplar. Osmanlı sarayında «murakka» denen albümler, hat örneklerini, resimleri, çizimleri ve süsleme sayfalarını tek bir ciltte birleştirdi. Bir albümde yan yana duran iki yaprak arasında yüzyıl, hatta bir kıta farkı olabilirdi.

İran'da on beşinci yüzyıldan beri derlenen albümler, İstanbul'da da sevildi. III. Murad için derlenen bir albüm bugün Viyana'da korunuyor. Ondan bir kuşak sonra I. Ahmed için bir başka albüm hazırlandı.

Albümün derleyicisi Kalender Paşa, sarayın üst düzey görevlilerinden biriydi. Önsözünde albümü sultana nasıl hazırladığını anlatır. Sayfalarda Osmanlı ressamlarının işleri ile Avrupa baskıları aynı düzenin içine yerleşir. Kenarlar yeniden süslenir, parçalar yeni çerçevelerle birleştirilir. Albümü yapan, eski yaprakları yeni bir okuma sırasına sokan derleyicinin kendisidir.

Falname de Kalender Paşa'nın yönetiminde hazırlandı. Okur, kitabı rastgele bir yerinden açar ve karşısına çıkan resme göre yorumu okurdu. Burada resim, okurun kendi geleceğine bakmasının aracıdır.

Mekanizma — hat ile resim

Albümlerde ve kitaplarda resim tek başına durmadı. Sayfanın sahibi çoğu kez yazıydı. Osmanlı saray kültüründe hat, kitap sanatları arasında en yüksek yerde sayılırdı. Bir resimli yazmada metni yazan hattatın adı, resmi yapan nakkaşın adından daha sık kaydedildi.

Ahmed Karahisari, Kanuni döneminin en ünlü hattatlarından biriydi. Bu büyük mushafı sultan için yazmaya başladı. Bitiremeden öldü ve işi öğrencisi Hasan Çelebi tamamladı. Mushafta figür yoktur. Süsleme, metnin okunmasını yöneten çerçevelerde ve duraklarda toplanır. Aynı nakkaşhane, bir yanda sefer sahneleri boyarken öbür yanda Kur'an'ın sayfalarını altın çiçeklerle çevreliyordu.

Mustafa Âli, Nusretname'nin de yazarıydı. Bu kitabında sanatçıları bir sıraya dizer ve sıra, değerlerin düzenini taşır. Hattatlar uzun uzun anlatılır, nakkaşlar daha kısa bölümlerde kalır. Albüm sayfalarında da hat kıtası çoğu kez resmin yanında, eş değer bir yaprak olarak yer aldı. Bir resim, kenarına yazılan bir beyit ya da yanına yapıştırılan bir kıtayla anlam kazanırdı.

Yöntem — bir saray resmi nasıl okunur?

Bir Osmanlı tarih yazmasının sayfası, gerçek bir olayı anlatma iddiası taşır. Olayın tarihi, yeri ve katılanları metinde yazılıdır. Ressam da kimi ayrıntıları bilerek çizer. Kalenin burçları, çadırın rengi, vezirin sarığı ve sancakların düzeni tanınabilir olmalıdır. Bu yüzden bu sayfalar belgesel bir değer taşır.

Aynı sayfa ideal bir düzeni de gösterir. Sultan çoğu kez sayfanın merkezinde ya da en yüksek yerinde oturur. Ondan uzaklaştıkça figürler rütbelerine göre dizilir. Kalabalıklar düzenli sıralar hâlinde durur, karmaşa nadiren görünür. Tahta çıkış, kabul, kuşatma ve av sahneleri belli kalıplarla, kitaptan kitaba tekrarlanan bir düzende kurulur. Okur sahneyi bu kalıptan tanır, sonra ayrıntıya bakarak hangi olayın anlatıldığını anlar.

Kalıbın içinde değişen şey, çoğu kez anlamın taşıyıcısıdır. Bir kabul sahnesinde vezirin sultana ne kadar yakın durduğu, bir kuşatmada hangi paşanın öne çıktığı, aynı olayın farklı nüshalarda nasıl yeniden düzenlendiği dikkatle izlenmelidir. Zübdetü't-tevarih ya da Siyer-i Nebi gibi birden çok nüshası olan kitaplarda aynı sahne farklı ellerden çıkar. Karşılaştırma, hangi ayrıntının ısmarlayanın isteğine göre değiştiğini gösterebilir.

Sayfanın dili de okunmalıdır. Mekân yukarıya doğru yükselir. Uzaktaki şey sayfanın üst kısmına konur. Figürler kimi zaman çerçeveden taşar, metin sütunlarının arasına girer. Bu düzen, gözün sayfada dolaşmasına ve sahneyi parça parça okumasına izin verir.

«Minyatür» sözcüğü üstüne kısa bir not

Bu derste «minyatür» kelimesini başlıkta kullandık. Kelime Avrupa kökenlidir. Latincede kırmızı boya için kullanılan bir sözcükten türeyen ve el yazmalarındaki küçük resimleri anlatan bir terimdi. Osmanlı kaynakları ise bu resimler için «tasvir» ya da «nakış» der, ressama «musavvir» ya da «nakkaş» adını verir. «Minyatür», bu resimleri küçük ve süsleyici bir tür gibi gösterme eğilimi taşır. Sayfanın kitabın içindeki yerini, metinle ve hatla ilişkisini görünmez kılabilir. Terimin bugünkü müzelerde nasıl kullanıldığı, kursun ilerideki bir dersinde ayrıca tartışılacak.

Kalıcı araçlar

Bir saray kitabının önüne geldiğinde önce ekibi ara. Metni yazanı, hattatı, nakkaşı, müzehhibi ve ciltçiyi ayrı ayrı sor. Maaş defterleri ve kitabın kendi kayıtları bu adları verebilir.

Kitabın hamisini bul. Kitabı kim ısmarladı, kime sunuldu, kim yönetti? Sayfada en çok yer kaplayan kişi, çoğu kez bu soruların cevabıyla ilgilidir.

Dili ve okuru tart. Farsça manzum bir şehname ile Türkçe düzyazı bir tarih farklı okurlara seslenir. Dilin seçimi, kitabın kime ve hangi saygınlıkla konuştuğunu söyler.

Kalıbı tanı, sonra sapmayı ara. Tahta çıkışı, kabulü, kuşatmayı ve avı ilk bakışta kalıbından tanı. Ardından o sahneye özgü olanı, sultanla vezirin arasındaki mesafeyi ve rütbelerin sırasını işaretle.

Belge ile ideali ayır. Bir sayfanın tanınabilir ayrıntılarını tanıklık olarak kullan. Sultanın merkezdeki yerini ve kalabalığın düzenini ise sarayın kendini görmek istediği biçim olarak oku.

Albümü bir derleme olarak oku. Bir albüm yaprağının nereden geldiğini, kenarlarının ne zaman eklendiğini ve yanındaki kıtayla nasıl eşleştirildiğini sor.

Yaygın yanlışlar

Uygulama ve kilit özet

Kilit özet: Osmanlı sarayının kitapları, ehl-i hiref denen saray zanaatkârları topluluğunun nakkaşlar bölüğünde yapıldı. Maaş defterleri Rum ve Acem diye ayrılan bu bölükte ustaların adlarını ve ücretlerini kaydetti. Şahkulu saz yolunu, Kara Memi bahçe çiçeklerine dayanan süslemeyi geliştirdi. Kanuni döneminde kurulan şehnamecilik makamı Arifi ile başladı, Seyyid Lokman ve Nakkaş Osman ile III. Murad yıllarında en verimli dönemine ulaştı. Süleymanname, Hünername, Şehinşahname ve Zübdetü't-tevarih hanedanın tarihini resimli kitaplar hâlinde yazdı. Vezirlerin seferleri de resimlendi ve hamiler sayfada kendilerine yer açtı. Albümler eski yaprakları yeni bir düzende topladı, hat ise kitap sanatlarının başında sayıldı. Bir saray resmi belgesel ayrıntıyı ideal bir düzenle birlikte taşır.

Sonraki derse köprü

Nakkaşhanede çizilen desen yalnız kitapta kalmadı. Kara Memi'nin divan sayfalarına çizdiği laleler ve Şahkulu'nun kıvrık saz yaprakları, kâğıttan kalıplar hâlinde atölyeden atölyeye taşındı. İznik'in fırınlarında sırın altına, Bursa'nın tezgâhlarında ipeğin içine, ciltçinin elinde deri kapağın yüzüne geçti. Aynı lale, bir caminin duvarında da bir kaftanın eteğinde de açtı. Kitabın kenarındaki çiçeğe imparatorluğun her malzemesinde rastlanabildi, çünkü onu çizen el sarayın bütün atölyelerine desen veriyordu.