Üç imparatorluğu benzerlik ve farklarıyla karşılaştırmak

Açılış: bir kumaşta yeniden boyanan yüzler

Londra'da, pamuklu bir kumaşın üstüne boyanmış geniş bir resim var. Çiçekli bir bahçenin ortasındaki köşkte hükümdar soyundan erkekler oturuyor. Resim Hindistan'ın kuzeyini yöneten hanedanın erken yıllarında yapıldı, ama asıl ilginç olan sonradan başına gelenler.

Hümayun'un ardından gelen kuşaklar kumaşı saklamakla yetinmedi. Bazı figürlerin yüzleri yeniden boyandı, köşkün içine Akbar, Cihangir ve Şah Cihan da yerleştirildi. Hanedan böylece kuşaklarını aynı köşkte buluşturdu. Resmin adı da bu iddiayı taşıyor: bu prensler kendilerini Timur'un evinin üyeleri sayıyordu.

Önceki dersin sonunda bu hanedanların ortak bir mirastan yola çıktığını görmüştük. Kumaş, o mirasın nasıl harcandığını gösteriyor. Timur'un adı, Herat'ın kitap sanatı ve Fars şiiri, rakip saraylar arasında ortak bir sermayeydi. Her saray onu kendi hükümdarını göstermek için başka türlü kullandı. Kimi yüzü gösterdi, kimi yalnız adı yazdı, kimi soyun en eski halkasını öne çıkardı.

Bu dersle başlayan kurs, on altıncı ve on yedinci yüzyılda İstanbul'dan Agra'ya uzanan kuşağı ele alıyor. Bu ilk ders, sonraki derslerdeki yapıları ve kitapları yan yana okumak için bir çerçeve kuruyor.

Dersin yolu

Ortak kitaplıkla başlıyor, soy ağaçlarına, mühürlere ve hanedan türbelerine geçiyoruz. Mezhep dili, sikkeler, yapı malzemeleri, savaş ganimeti ve elçilikler onları izliyor. Sonunda ortak bir etiketi tartışıp bir karşılaştırmanın nasıl kurulduğunu göreceğiz.

Sıfır noktası: aynı kitaplıktan çıkan saraylar

On altıncı yüzyılın başında Osmanlı Devleti iki yüz yıllık bir hanedandı ve İstanbul elli yıldır başkentiydi. Kökü Erdebil'deki bir tarikatın şeyhlerine dayanan Safevi hanedanı 1501'de Tebriz'de taç giydi. Fergana vadisinden gelen Babür ise 1526'da Delhi sultanını yenerek kuzey Hindistan'a girdi.

Bu hanedanlar çok farklı yerlerde doğdu, ama sarayları aynı kitaplıktan besleniyordu. On beşinci yüzyılda Timur'un torunları Herat'ta ünlü bir kitap atölyesi kurmuştu. Hattatlar, ressamlar, müzehhipler ve ciltçiler orada birlikte çalışıyordu. İlhanlı ve Timurlu kitap sanatlarını işleyen derste Baysungur'un Şehnamesini görmüştük. O kitap, bir hükümdar için hazırlanan resimli yazmanın sonraki iki yüzyıla örnek olan biçimini kurdu.

Herat'ın atölyesi 1507'de Özbeklerin kenti almasıyla dağıldı. Ustaların bir bölümü Tebriz'e gitti, oradan bir kısmı ileride İstanbul'a, bir kısmı Hindistan'a ulaştı.

Ortak kitaplığın baş metni Firdevsi'nin Şehnamesiydi. İran'ın eski krallarını anlatan destan, iyi hükümdarlığın aynası gibi okunuyordu. Onu resimletmek, bir sultan ya da şah için o hükümdarlık dilini sahiplenmenin yoluydu.

Mekanizma — ortak bir destanın el değiştirmesi

Şehname yalnız Farsça okunmadı. On altıncı yüzyılın başında Kahire'deki Memlük sarayında destanın Türkçe manzum bir çevirisi hazırlandı.

Kansu Gavri 1516'da Osmanlılarla yaptığı savaşta öldü, ertesi yıl Kahire Osmanlıların eline geçti. Kitabın Osmanlı hazinesine bu fetihten sonra girdiği düşünülüyor. Bir Memlük hükümdarı için Türkçeye aktarılan Fars destanı, bir Osmanlı sarayının kitaplığında son buldu.

Osmanlı sarayı Kanuni döneminde bu geleneği kendi tarihine de uyguladı. Saraya şehnameci denen bir görevli atandı ve ilk şehnameciler sultanların işlerini Farsça, Firdevsi'nin ölçüsüyle yazdı. Hanedanın kendi tarihi eski İran krallarının destanının biçimine giydirildi.

Yazı da ortaktı ama aynı biçimde kullanılmadı. Osmanlı sarayında Kur'an için nesih yazısı öne çıktı. On beşinci yüzyılın sonunda Amasyalı Şeyh Hamdullah bu yazıya Osmanlı hattatlarına özgü bir biçim verdi. İran'da ve Hindistan'da ise Fars şiiri için geliştirilmiş, harfleri sağdan sola eğik akan bir yazı egemendi. İranlıların nestalik dediği bu yazıyı Osmanlılar talik diye andı.

Mir İmad, Şah Abbas'ın İsfahan'ında çalışan bir hattattı ve 1615'te öldü. Yazısı İran'ın dışında da, özellikle Babür sarayında aranıyordu. Bir Safevi hattatının yaprağı, bir Babür albümünde o sarayın kendi ressamlarının işlerinin yanında durabiliyordu.

Mekanizma — soyu çizmek

Ortak bir miras paylaşan hanedanlar kendilerini önce soylarıyla ayırdı. Bir hükümdarın tahta hangi hakla oturduğu, soy ağacında hangi isme bağlandığıyla gösteriliyordu.

Babürlüler için bu ad Timur'du. Babür baba tarafından Timur'un, anne tarafından Cengiz Han'ın soyundan geliyordu. Anılarını Çağatay Türkçesiyle, Timurlu bir prensin gözünden yazdı. Açılıştaki kumaş bu bağın resmiydi, bir başka belge onu her fermanın üstüne bastı.

Mühür, okuyanın gözünü önce ortadaki ada, sonra halkalar boyunca geçmişe götürür. Bir emri onaylayan işaret aynı zamanda bir soy ağacıdır.

Osmanlı sarayının soy anlatısı başka bir yöne uzandı. Hanedanın Oğuz boylarına bağlandığı anlatılar on beşinci yüzyılda yazılmıştı. On altıncı yüzyılda ise soy ağacı daha da geriye, peygamberlere ve dünyanın başlangıcına kadar götürüldü.

Silsilenameler Osmanlı hanedanını kutsal tarihin ve İslam tarihinin uzun çizgisinin son halkası olarak gösteriyordu. Babür mührünün Timur'da durduğu soy, burada insanlığın başlangıcına uzanır.

Safevi soy anlatısı ise on dördüncü yüzyılın başında Erdebil'de yaşamış bir sufi şeyhinden, Şeyh Safiyüddin'den başlıyordu. Ölümünden sonra mezarı bir ziyaret yerine dönüştü.

Safevi şahları atalarının türbesini genişletti, ona vakıflar bağladı ve armağanlar gönderdi. Ming porselenleriyle dolu salonu Çin sanatları kursunda görmüştük. Türbe, hanedanın meşruiyetini dayandırdığı tarikat geçmişini sergiliyordu.

Şeyhin hayatını anlatan bir metin de hanedanın elinde değişti.

Kitabı İbn Bezzaz, şeyhin ölümünden birkaç on yıl sonra yazdı. Safevi döneminde yapılan düzenlemelerde şeyhe Hz. Ali'ye bağlanan bir seyyid soyu verildi. Araştırmacıların çoğu bu bağın sonradan eklendiğini düşünüyor.

Mekanizma — mezhep ve inanç dili

Bu hanedanların hepsi Müslümandı, ama hükümdarlıklarını farklı inanç dilleriyle anlattılar.

Osmanlı sultanları Sünni İslam'ın Hanefi mezhebine bağlıydı. 1517'de Mısır'ın ve Hicaz'ın alınmasıyla Mekke ile Medine'nin koruyuculuğu onlara geçti. Kutsal emanetler İstanbul'a getirildi. On altıncı yüzyılda Osmanlı yazarları sultanı halife diye anmaya başladı. Hilafetin Kahire'deki son Abbasi halifesinden törenle devredildiği öyküsü ise çok sonra, on sekizinci yüzyılda yazıya geçti. Tarihçiler bu öykünün belgeyle desteklenmediğini söylüyor.

Safevi hanedanının kurucusu Şah İsmail, 1501'de Tebriz'de On İki İmam Şiiliğini devletin mezhebi ilan etti. İsmail'in çevresindeki Türkmen savaşçılar, on iki dilimli kırmızı başlıkları yüzünden Kızılbaş diye anılıyordu. İsmail Hatayi mahlasıyla yazdığı Türkçe şiirlerde kendini kutsal bir önder olarak sundu. Sonraki şahlar kendilerini Hz. Ali'nin kulu olarak tanıttı.

Şah kendini bir imamın kulu diye adlandırıyor. Bu alçakgönüllü dil, mührünü taşıyan her buyruğu bir inanç beyanına dönüştürüyordu.

Erdebil'deki türbeden çıktığı söylenen ünlü bir halı da bu dili taşıyor.

Beyitte şair, dünyada eşikten başka sığınağı olmadığını söyler. Ardından halıyı yapanın adı, «eşiğin kulu» diye anılarak gelir. Halının gerçekten Erdebil türbesi için dokunup dokunmadığı tartışmalıdır. Los Angeles'ta onunla eşleşen ikinci bir halı var, iki halı on dokuzuncu yüzyılda birbirinin parçalarıyla onarıldı. Yazıtın dili, Safevi sarayının türbe çevresinde kurduğu bağlılık düşüncesine uyar.

Hindistan'da durum yine başkaydı. Babürlüler Sünni bir hanedandı, ama tebaalarının büyük çoğunluğu Hindu'ydu, Caynalar, Sihler ve Şiiler de yaşıyordu. Akbar 1564'te gayrimüslimlerden alınan cizye vergisini kaldırdı. Rajput beyleriyle evlilik yoluyla ittifak kurdu, sarayına farklı dinlerin bilginlerini çağırdı. Bu politikaya sulh-i kül, yani herkesle barış dendi. Akbar'ın kurduğu söylenen Din-i İlahi ise tartışmalıdır. Kimi tarihçiler onu bir din, kimi saraya bağlı küçük bir müritler çevresi sayar.

Akbar'ın sarayında Sanskrit destanları da Farsçaya çevrilip resimletildi. Aynı resimli yazma geleneği, böylece birbirinden çok ayrı inanç dillerini taşıyabildi.

Mekanizma — avuçtaki iddia

Sarayın iddiasını her gün binlerce kişinin avucuna koyan nesne, pazarda elden ele dolaşan sikkeydi. Bu hanedanların sikkeleri, yüzüne yazı yerleştiren ortak bir İslam geleneğinden çıktı. Ama her hanedan bu yazıya farklı şeyler söyletti.

II. Mehmed'in bastırdığı ilk Osmanlı altını, Akdeniz'in ortak parası olan Venedik dukasıyla aynı ağırlıktaydı. Osmanlı sikkelerinin yazıları sultanı karaların ve denizlerin hükümdarı gibi unvanlarla anar. Sultanın adı burada bir yüzün yerini tutar.

Safevi sikkesi mezhep değişikliğini pazara taşıdı. Onu eline alan herkes ülkenin yeni resmî inancının en kısa özetini okuyabiliyordu.

Hindistan'daki sikkeler zamanla daha da şaşırtıcı biçimler aldı.

Akbar saltanatının ortasında, yılları kendi tahta çıkışından sayılan yeni bir takvim başlattı. Sikkedeki Arapça ibare iki anlama açıktı. «Tanrı büyüktür» diye okunabiliyordu, ama «Ekber», hükümdarın adıydı. Bazı çağdaş eleştirmenler bu belirsizliği bir küstahlık saydı. Akbar'ın taraftarları ise onu yalnız bir dua olarak okudu.

Akbar'ın oğlu Cihangir sikkenin resimsiz geleneğini açıkça bozdu. Her ay için o ayın burcunu taşıyan sikkeler bastırdı. Bazı altın sikkelerde kendi portresi, elinde bir kadehle görünüyordu. Osmanlı sultanisinde ad, Safevi sikkesinde mezhep, Cihangir'in sikkesinde ise hükümdarın kendi yüzü ön plandaydı.

Osmanlı sarayının bir başka imzası fermanlarda en görkemli hâline ulaştı.

Tuğra, sultanın ve babasının adını «her zaman muzaffer» anlamına gelen bir duayla tek bir işarette toplar. Fermanı sultanın buyruğu yapan odur. Çiçekli zemin, saray nakkaşlarının o yıllarda geliştirdiği süsleme dilinden gelir. Babürlülerin mührü ataları sayıyor, Safevi mührü bir imama bağlılığı söylüyordu. Osmanlı tuğrası ise sultanın adını bir resim gibi büyüterek kâğıdın başına yerleştiriyordu.

Mekanizma — taş, tuğla ve kumtaşı

Yapıları kursun ilerleyen derslerinde ayrıntıyla göreceğiz. Burada yalnız malzemeye bakalım.

Osmanlı başkentinin büyük camileri kesme taştan örüldü. Kurşunla kaplanan kubbeleri kentin siluetine gri bir tekrar kattı. Mimar Sinan'ın İstanbul'daki Süleymaniye'si ve Edirne'deki Selimiye'si bu dilin en ünlü örnekleridir. İç mekânda çini çoğu kez belli yüzeylere, mihrap duvarına ya da pencere aralarına yerleşti.

Safevi İran'ında yapılar tuğladan örüldü ve yüzeyler sırlı çiniyle kaplandı. İsfahan'daki büyük camilerin kubbeleri ve eyvanları baştan sona mavi, sarı ve beyaz çiniyle örtülüdür. Yapının taşıyıcı gövdesi bir renk ve yazı yüzeyinin altında gizlenir.

Babür Hindistan'ında kırmızı kumtaşı ve beyaz mermer kullanıldı. Akbar'ın yapılarında kırmızı kumtaşı egemendi, beyaz mermer onu çerçeveleyen bir çizgi gibiydi. Şah Cihan döneminde oran tersine döndü. Agra'daki Taç Mahal'de mermer bütün yapıyı örter ve yüzeyine renkli taşlar kakılır.

Malzeme yerel kaynaktan, ustanın bilgisinden ve hükümdarın zevkinden aynı anda doğar. Bir malzeme farkını kimlik farkı saymadan önce, o bölgede hangi taşın ya da kilin bulunduğunu sor.

Mekanizma — savaş, ganimet ve göç eden ustalar

Savaş, ustaları ve kitapları bir saraydan ötekine taşıyan en hızlı yoldu.

1514 yazında Osmanlı sultanı I. Selim, Şah İsmail'in ordusunu Doğu Anadolu'da Çaldıran'da yendi. Topçular ve tüfekli yeniçeriler savaşın sonucunu belirledi. Selim kısa bir süre Tebriz'de kaldı. Kentten ayrılırken yanına bir grup sanatçı ile saray hazinesinden kitaplar ve değerli nesneler aldı.

Kitap Türkçe, ama manzum anlatının biçimi ve sayfa düzeni Fars kitap geleneğinden gelir. Osmanlı sarayı zaferini, yendiği hanedanla paylaştığı bir kitap diliyle kutladı.

Safevi tarafı aynı savaşı kendi dilinde hatırladı. İsfahan'daki Çehel Sütun köşkünde, Şah İsmail'i at üstünde bir Osmanlı askerini kılıçla vururken gösteren bir Çaldıran duvar resmi var. Yenilgiyle biten savaş, kahramanlığın sergilendiği bir sahneye dönüştü.

Topkapı'daki bazı albümlerde Akkoyunlu döneminden kalan resimler ve Siyah Kalem diye anılan çizimler korunuyor. Bu yaprakların Çaldıran'dan sonra İstanbul'a geldiği düşünülüyor. Saray sanatçılarının, yani ehl-i hirefin maaş defterlerinde de İranlı ressamlar ayrı bir bölük olarak görünür. Tebriz'den gelen Şahkulu, Kanuni döneminde saray nakkaşhanesinin başına geçti.

Hindistan'a giden yol ise bir sürgünden geçti. Babür'ün oğlu Hümayun tahtını kaybedince 1544'te Şah Tahmasb'a sığındı. Şahın yardımıyla geri dönerken Tahmasb'ın atölyesinden iki ressam, Mir Seyyid Ali ve Abdüssamed, onun hizmetine girdi.

Safevi atölyesinde yetişmiş bir ressam, bir Babür prensinin babasına resim sunuşunu boyuyor. Saray tarihçileri, Akbar'ın gençliğinde Abdüssamed'den resim dersi aldığını anlatır. Tebriz'in resim dili Hindistan'daki yeni atölyenin temeline yerleşti, sonra oraya katılan Hint ressamların elinde yeniden değişti.

Mekanizma — elçiler ve armağanlar

Savaşın yanında sürekli bir diplomasi vardı. Elçiler mektuplar, atlar, kumaşlar ve kitaplar taşıdı.

Hümayun'un Safevi sarayına sığınması, yüz yıl sonra İsfahan'da bir duvara resmedildi.

Resim II. Abbas döneminde yapıldı. Aynı salonda Safevi şahlarının Orta Asya'dan gelen hükümdarları kabul ettiği sahneler de var. Hümayun burada şahın cömertliğinin tanığı olan bir konuk gibi görünür.

Bu saraylar arasındaki en uzun yolculuklardan birini bir Osmanlı denizcisi yaptı.

Seydi Ali Reis, Portekizlilere karşı gönderilen bir Osmanlı filosunun komutanıydı. Filosu dağılınca karadan döndü, Delhi'de Hümayun'un sarayında kaldı ve hükümdarın 1556'daki ölümüne tanık oldu. Anlatısı, bu sarayları aynı yolculukta gören bir gözün ender kaydıdır.

Armağanların en ünlüsü bir kitaptı. Şah Tahmasb 1568'de II. Selim'in tahta çıkışı için İstanbul'a gönderdiği elçilikle, kendi atölyesinde yıllarca resimlenmiş büyük bir Şehname yolladı. Kendi sarayının en değerli yazmasını rakibine göndermek, Fars destanının bu saraylar arasında ortak bir değer ölçüsü olduğunu gösterir.

Babür ile Safevi sarayı arasında da elçiler gidip geldi. Cihangir'in ressamları onu Şah Abbas'la kucaklaşırken gösteren hayalî sahneler resmetti. Bu sahnelerde Babür hükümdarı daha büyük ve daha parlaktır, oysa iki hükümdar hiç karşılaşmadı.

Mekanizma — «barut imparatorlukları» ve raf sorusu

Bu hanedanlar için yirminci yüzyılda bazı tarihçilerin kullandığı ortak bir ad var: barut imparatorlukları. Etiket, bu devletlerin top ve tüfeği orduya erkenden kattığını öne çıkarır. Bu gücün merkezî bir yönetimi mümkün kıldığını savunur. Çaldıran'da Osmanlı topçusu, Panipat'ta Babür'ün yanındaki Osmanlı usulü topçular bu öykünün sık anılan anlarıdır.

Etiket aynı yüzyılın büyük devletlerini birlikte düşünmeye zorlar, ama ağır biçimde eleştirildi. Barut, aynı yüzyılda Avrupa'nın, Çin'in ve Japonya'nın da silahıydı. Safevi ordusu ateşli silaha görece geç ve sınırlı ölçüde geçti. Eleştirmenlere göre ad, bu devletlerin toprak, vergi, din ve saray kültürüyle kurduğu düzeni tek bir teknolojiye indirger. Sanat tarihçisini de bir camiyi ya da bir yazmayı top dökümüyle açıklamaya yöneltir.

Bir başka etiket daha geniştir ve sanat tarihinde çok daha yaygındır: İslam sanatı. Bu hanedanların eserleri çoğu kitapta ve müzede bu adın altında toplanır. Ortak yazı, süsleme dili ve yapı türleri bunu haklı gösterir gibidir. Ama Akbar'ın sarayında Hindu ressamların Sanskrit destanlarını resimlediği yazmalar da bu rafa konur. Rum ve Ermeni ustaların çalıştığı Osmanlı yapıları, Gürcü ve Ermeni tebaanın yaşadığı Safevi kentleri de öyle. Aynı rafa koymak ortak mirası görünür kılar, ayrı rafa koymak yerel koşulları. Bu soruya kurs boyunca, her eserde yeniden döneceğiz.

Yöntem — bir karşılaştırma nasıl kurulur

Bu ders boyunca karşılaştırmayı hep aynı yoldan kurduk. Kursun geri kalanında işine yarayacak bu yolu toparlayalım.

İlk adım, karşılaştırılacak nesneleri işlevine göre seçmektir. Bir Osmanlı tuğrasının karşısına bir Babür mührünü, bir sikkenin karşısına bir sikkeyi koy. İşlev aynı olunca fark daha net konuşur.

Sonra ortak kaynağı ayır. Bir benzerlik gördüğünde önce bu ortak kökten gelip gelmediğini sor. Ortak bir kökten gelen benzerlik, iki sarayın birbirini taklit ettiğini göstermez.

Üçüncü adımda farkı adlandır. Fark yazıda mı, malzemede mi, ölçekte mi, yoksa nesnenin kime hitap ettiğinde mi? Safevi ve Osmanlı sikkeleri biçimce benzer, fark yazıda yatıyordu. Taç Mahal'le Süleymaniye'nin farkı ise malzemede başlar.

Ardından farkın nedenini yerel koşulda ara. Taş mı bol, tuğla mı? Tebaa hangi dinlere bağlı? Hükümdarın meşruiyeti bir soydan mı, bir mezhepten mi, bir zaferden mi geliyor? Bir farkı hemen bir kimlik ya da bir zevk farkı saymadan önce bu soruları sor.

Son olarak bakanı hesaba kat. Bir ferman valiye, bir sikke tüccara, bir silsilename sarayın kitaplığına gidiyordu. Aynı hükümdar farklı izleyicilere farklı yüzler gösterebilir.

Yaygın yanlışlar

Uygulama ve kilit özet

Kilit özet: Osmanlı, Safevi ve Babür sarayları Timurlu kitap sanatını, Fars şiirini ve Şehname'yi ortak bir miras olarak devraldı. Ustalar ve kitaplar savaşla, sürgünle ve armağanla bu saraylar arasında dolaştı. Ama her hanedan hükümdarlığını başka bir dille anlattı. Babürlüler Timur'a uzanan soylarını öne çıkardı. Safeviler bir şeyhe ve imamlara bağlılığı, Osmanlılar sultanın adını ve hilafet iddiasını vurguladı. Bu fark mühürlerde, sikkelerde ve türbelerde görülür. «Barut imparatorlukları» ve «İslam sanatı» etiketleri bu saraylar arasında köprü kurar, ama farkları gölgeleyebilir. İyi bir karşılaştırma işlevi aynı nesneleri seçer, ortak kökü ayırır, farkı adlandırır ve nedenini yerel koşulda arar.

Sonraki derse köprü

Bu dersin belgelerinin çoğu, hanedanların kendini en görkemli biçimde anlattığı yüzyıllardan geliyordu. Osmanlı tarafında o anlatının ilk taşları çok daha önce, bir sınır beyliğinin henüz bir devlet olmadığı yıllarda konmuştu. Orhan Bey 1326'da Bursa'yı aldığında beyliğin ne bir saray nakkaşhanesi ne de bir şehnamecisi vardı. Kentin ilk camileri, kubbeli bir salonun iki yanına dervişlerin ve yolcuların konakladığı odalar eklenerek kuruldu. Camiyi imaret, medrese, hamam ve türbeyle bir mahallenin çekirdeğine dönüştüren külliye düzeni de bu kentte biçimlendi. Beylikten devlete uzanan yolun mimari dili, Bursa yapılarının taşla tuğlayı sıra sıra dizen duvarlarında okunur.