Leonardo

Açılış: bir yaz gününün tarihi

Botticelli'nin duvara fırlatılan süngerine itiraz eden ressam, manzarayı lekeden çıkarmadı. Onu bir tepenin üstünde oturup bakarak çizdi. Bu alışkanlığın bilinen en eski kanıtı, Uffizi'nin çizim kabinesinde saklanan küçük bir kâğıt yaprağıdır.

Not, ağustosun beşini ve o günün kutlanan azizini kaydediyor. Avrupa'da tarihi yazılmış bilinen en eski saf manzara çizimlerinden biri olarak anılır. Çizgiler hızlı, kısa ve titrektir. Ağaçların yaprakları tek tek çizilmemiş, birkaç dokunuşla titreşen bir yüzeye dönüşmüştür. Uzak ovada çizgi neredeyse kaybolur. Yirmi bir yaşındaki çizer, gözün uzaklığı nasıl gördüğünü kâğıda geçirmeye çalışıyordu.

Yazının yönü de dikkat çeker. Leonardo solaktı ve notlarının büyük bölümünü sağdan sola, harfleri ayna görüntüsü gibi ters çevirerek yazdı.

Bu dersin sorusu şu: Bitirdiği resimlerin sayısı bu kadar az olan bir ressam, binlerce sayfalık defterleri, yarım bıraktığı panoları ve kaybolmuş duvarlarıyla nasıl Rönesans'ın simgesi oldu, ve bu ünün ne kadarı kendi çalışmasından, ne kadarı sonraki yüzyılların kurduğu bir mitten geliyor?

Dersin yolu

Önce Verrocchio'nun atölyesinde genç ressamın ilk resimlerini arayacağız, sonra Floransa'da yarım kalan siparişlere bakacağız. Ardından Milano'da saray gösterilerini, bir bronz at projesini ve bir yemekhane duvarını izleyeceğiz. Defterlere ayrı bir bölüm ayıracağız, çünkü Leonardo'nun asıl üretiminin büyük bölümü kâğıttadır. Floransa'ya dönüşünü, kayıp bir savaş resmini ve en ünlü portrenin hikâyesini izleyeceğiz. Son bölümlerde Fransa'daki son yılları ve "Rönesans insanı" kalıbının ne kadarının tarihe, ne kadarının efsaneye ait olduğunu tartacağız.

Sıfır noktası: noterin oğlu

Leonardo 1452'de, Floransa'nın batısındaki Vinci kasabasının yakınında doğdu. Babası Ser Piero, Floransa'da çalışan bir noterdi. Annesi Caterina adlı genç bir kadındı ve ikisi evli değildi. Çocuk babasının ailesinin yanında büyüdü. Latince öğrenimi görmedi. Sonraki yıllarda kendini "harf bilmeyen adam" diye anacak, okumuşların kitaplarına karşı deneyimi savunacaktı.

Babası onu bir noktada Floransa'ya, Andrea del Verrocchio'nun atölyesine verdi. Önceki derslerde gördüğümüz gibi bu atölye heykel, resim, kuyumculuk ve döküm işlerini aynı çatı altında yürütüyordu. Bir çırak orada boya ezmeyi, pano hazırlamayı ve perde kıvrımlarını kil modeller üstünde çizmeyi öğrenirdi. 1472'de Leonardo'nun adı ressamların kardeşliğinin defterine yazıldı. Ama sonraki yıllarda da Verrocchio'nun yanında çalışmayı sürdürdü.

Atölyeden çıkan resimler tek bir elin işi sayılmazdı. Usta tasarımı yapar, sözleşmeyi imzalar, işin farklı bölümlerini yardımcılarına dağıtırdı. Leonardo'nun ilk izleri de böyle ortak bir panoda aranır.

Panonun büyük bölümü Verrocchio'nun sert, heykelsi çizgisini taşır. Soldaki meleklerden biri ise farklıdır. Yüzü yumuşak bir ışıkla modellenmiştir, saçları ince kıvrımlarla akar, başı omzunun üstünden geriye dönmüştür. Teknik incelemeler bu meleğin ve arkadaki manzaranın bir bölümünün yağlıboyayla, sonradan eklenen katmanlarla işlendiğini gösterdi. Bu bölümler Leonardo'ya bağlanır.

Vasari, Verrocchio'nun bu meleği görünce bir çocuğun kendisini geçtiğini anladığını ve bir daha fırça tutmadığını yazar. Oysa atölyeden sonraki yıllarda da resimler çıktı. Vasari bir dahinin doğuşunu anlatıyordu; belgenin söylediği, genç bir yardımcının ustanın panosunda yeni bir teknikle çalıştığından ibaret.

Aynı yıllarda yapılan bir Müjde sahnesi de uzun süre bir atölye işi sayıldı.

On dokuzuncu yüzyılda Ghirlandaio'ya bağlanan bu pano, bugün çoğunlukla Leonardo'nun erken işi kabul ediliyor. Meryem'in önündeki kürsü, Verrocchio'nun Medici ailesi için yaptığı bir mezar lahdinin süslemesini izliyor. Resimde küçük tutarsızlıklar da var: Meryem'in sağ kolu kürsüye uzanmak için fazla uzun görünür. Kimi araştırmacılar bunu resmin aşağıdan, belli bir açıdan bakılmak üzere tasarlanmasına bağlıyor. Uzaktaki dağlar ise mavimsi bir sise gömülüdür. Bu sis, Leonardo'nun ileride defterlerinde kurallarını yazacağı bir görme biçiminin ilk denemelerinden biri.

Mekanizma — bir yüz, bir ardıç dalı

Atölye yıllarının sonuna doğru Leonardo Floransalı bir bankacı ailesinin kızının portresini yaptı.

Ardıç İtalyancada "ginepro" diye anılır ve kadının adını çağrıştırır. Arka yüzdeki yazı, güzelliğin erdemi süslediğini söyler. Panonun alt kenarı bir noktada kesilmiştir ve kadının ellerinin o kesilen bölümde kaldığı düşünülüyor. Ressam bazı yerlerde boyayı parmaklarıyla yaymıştı ve yüzeyde parmak izleri seçilebiliyor. Portre, Amerika kıtasındaki tek Leonardo resmi olarak anılır.

Kadın neredeyse önden görünür. Floransa'da o yıllarda kadın portreleri çoğunlukla yandan, madalya gibi yapılıyordu. Leonardo'nun portrelerinde figür izleyiciye doğru döner.

Mekanizma — yarım kalan iki pano

1481'de Floransa'nın dışındaki San Donato a Scopeto manastırının keşişleri Leonardo'ya bir sunak resmi ısmarladı. Sözleşmenin koşulları alışılmadıktı: ressam bir mülkün gelirinin bir kısmıyla ödenecek, belli bir süre içinde işi teslim edecekti.

Pano hiçbir zaman boyanmadı. Yüzeyde gördüğümüz, figürleri kuran koyu bir alt boya ve çizgilerdir. Bu yarım hâl, Leonardo'nun bir kompozisyonu nasıl kurduğunu açıkça gösteriyor. Figürler önce hareketleriyle düşünülmüş, sonra ışık ve gölgeyle birbirine bağlanmıştır. Çevredeki yüzler hayret, korku ve dua arasında gidip gelir.

Önceki derste Botticelli'nin aynı konuyu bir simsarın şapeli için nasıl düzenli bir maiyet hâlinde dizdiğini görmüştük. Leonardo'nun kalabalığı ise bir girdap gibi döner. Pano 2010'larda uzun bir onarımdan geçti.

Leonardo bir yıl kadar sonra Milano'ya gitti ve pano yarım kaldı. Keşişler on beş yıl sonra aynı konuyu Filippino Lippi'ye yeniden ısmarladı.

Aynı yıllardan kalan bir başka pano da yarımdır.

Azizin boynundaki kaslar ve gerilmiş omuzları, bir bedenin içini bilen birinin elinden çıkmış gibidir. Panonun sonraki tarihi bir efsaneye dönüştü. On dokuzuncu yüzyılın başında parçalara ayrılmış olarak bulunduğu, bir parçasının bir dükkânda sandık kapağı olarak kullanıldığı anlatılır. Bugün iki ana parçanın birleşme izi görülebiliyor.

Kompozisyonu çözmek Leonardo'yu bitirmekten daha çok ilgilendiriyordu. Bir sorun çözülünce dikkati bir başkasına kayıyordu.

Mekanizma — dük için bir mektup, saray için gösteriler

Milano'yu o yıllarda Ludovico Sforza yönetiyordu. "Il Moro" lakabıyla anılıyordu ve lakabın kökeni tartışmalı. Resmî olarak yeğeninin vasisiydi, ama gerçek güç ondaydı. Leonardo'nun Ludovico'ya yazdığı bir tanıtım mektubunun taslağı, sonradan derlenen büyük bir defterde korunur. Mektupta kendini önce bir askerî mühendis olarak tanıtır: taşınabilir köprüler, kuşatma makineleri, toplar ve zırhlı araçlar yapabileceğini söyler. Heykel ve resim, listenin en sonunda gelir. Aynı yerde bir bronz at heykeli yapmayı da önerir.

Bir saray, ressamdan yalnız resim beklemiyordu. Leonardo Milano'da düğünler ve törenler için sahne düzenekleri, kostümler ve gösteriler tasarladı. 1490'da dükün yeğeninin düğünü için hazırlanan bir gösteride, sarayın şairi Bernardo Bellincioni'nin dizeleri eşliğinde, gezegenleri temsil eden oyuncuların döndüğü bir gök kubbe kuruldu. Bu gösterilerden geriye yalnız betimlemeler ve birkaç çizim kaldı.

Leonardo'nun Milano'da tamamladığı ilk büyük resim, bir kilise kardeşliğinin sunağı içindi.

Sipariş 1483'te Milano'daki Lekesiz Gebelik kardeşliğinden geldi. Leonardo'nun yanında Milanolu iki ressam kardeş, Ambrogio ve Evangelista de Predis de sözleşmedeydi. Ödeme yüzünden yıllarca süren bir anlaşmazlık çıktı. En yaygın açıklamaya göre ilk sürüm başka bir alıcıya gitti ve kardeşlik için ikincisi yapıldı. Londra sürümünde atölyenin payının ne kadar olduğu da uzun süre tartışıldı. 2010'da tamamlanan bir temizlik, bu payın sanılandan küçük olabileceğini düşündürdü.

Louvre'daki melek parmağıyla Yahya'yı gösterir, Londra'dakinde bu jest yoktur ve ışık daha soğuktur. Kayaların ve bitkilerin doğruluğu ise iki sürümde de dikkat çeker. Jeologlar ve botanikçiler bu resimde tanınabilir kaya katmanlarını ve bitki türlerini teşhis etmeye çalıştı.

Mekanizma — sarayın yüzleri ve dökülmeyen at

Ludovico'nun sarayında Leonardo portreler de yaptı.

Kadın, büyük olasılıkla Ludovico'nun sevgilisi Cecilia Gallerani'dir. Kakım hayvanı Yunancada "galê" diye anılabiliyordu ve bu sözcük kadının soyadını çağrıştırıyordu. Ludovico'nun kendisi de bir şövalye nişanıyla kakım simgesine bağlanıyordu. Kadın ile hayvan aynı yöne döner. İkisinin de dikkatini resmin dışındaki bir şey çekmiş gibidir. Bugünkü koyu arka plan sonradan boyandı ve ilk hâlinin daha açık olduğu düşünülüyor.

Ludovico'nun en büyük isteği ise babası Francesco Sforza için atlı bir anıttı. Leonardo bu proje üzerinde on yıldan fazla çalıştı.

Leonardo önce şahlanmış bir at düşündü, sonra adım atan bir ata yöneldi. Kil model 1493'te bir saray düğünü vesilesiyle kentte sergilendi ve görenler onu övdü. Döküm için ayrılan bronz ise 1494'te savaş hazırlıkları sırasında top yapımına gönderildi. 1499'da Fransız ordusu Milano'ya girdi. Anlatıya göre Fransız okçuları kil modeli nişan tahtası olarak kullandı ve model sonra yok oldu. Bugün Milano'da bu at için yirminci yüzyılın sonunda yapılmış modern bir bronz duruyor. Leonardo'nun kendi atından ise yalnız kâğıt kaldı.

Mekanizma — yemekhanedeki duvar

1490'ların ortasında Ludovico, ailesinin mezar kilisesi olarak gördüğü Santa Maria delle Grazie'nin manastırına yatırım yapıyordu. Leonardo'ya keşişlerin yemekhanesinin kuzey duvarı verildi.

Floransa yemekhanelerinde bu konu yerleşik bir gelenekti. Andrea del Castagno, Sant'Apollonia'da Yahuda'yı masanın öbür yanına, tek başına oturtmuştu. Leonardo onu öbür havarilerle aynı tarafa, gölgeye çekilmiş bir yüzle yerleştirdi. Seçtiği an, İsa'nın aralarından birinin kendisine ihanet edeceğini söylediği andır. Havarilerin elleri ve yüzleri bu cümlenin dalgası gibi masanın iki ucuna yayılır.

Leonardo yaş sıva üstünde hızla çalışmayı gerektiren fresk tekniğini seçmedi. Kuru duvara, yavaş ve katman katman çalışmasına izin veren bir karışımla boyadı. Bu seçim resmi kısa sürede yıpranmaya açık bıraktı. On altıncı yüzyılın ortasında resmin ağır biçimde bozulduğu yazılıyordu. 1652'de duvara açılan bir kapı İsa'nın ayaklarının bulunduğu bölümü yok etti. 1943'te bir hava saldırısında yemekhanenin bir bölümü yıkıldı, ama kum torbalarıyla korunan duvar ayakta kaldı. Yirmi yıldan uzun süren bir restorasyon 1999'da tamamlandı. Bugün gördüğümüz yüzey, kalan özgün boya parçalarıyla onları birbirine bağlayan dikkatli dolguların toplamıdır.

Mekanizma — defterler

Leonardo'nun bitmiş resimleri genellikle yirmiyi pek aşmayan bir listede toplanır. Defter sayfaları ise binlerle sayılır. Bu sayfalarda su girdapları, kuş kanatları, makineler, kent planları, şakalar, alışveriş listeleri ve resim üzerine kurallar yan yana durur.

Notlar, Vitruvius'un insan bedeninin oranları üzerine yazdıklarını izliyor. Başka ressamlar da bu oranları çizmeyi denemişti. Leonardo'nun çözümü, daireyle kareye farklı merkezler vermekti. Çizim ışığa duyarlıdır ve ancak seyrek olarak sergilenir.

Leonardo öldüğünde defterler öğrencisi Francesco Melzi'ye kaldı. Melzi'nin ölümünden sonra sayfalar dağıldı. Heykeltıraş Pompeo Leoni bir bölümünü kesip yeniden düzenleyerek büyük ciltler hâlinde topladı.

1796'da Napolyon'un ordusu cildi ve Ambrosiana'daki öbür Leonardo defterlerini Paris'e götürdü. 1815'ten sonra yalnız bu cilt Milano'ya döndü. Öbür defterler bugün hâlâ Paris'te, Institut de France'ta harflerle anılıyor. Başka defterler Londra'da British Library'de ve Victoria and Albert Müzesi'nde, iki cilt de Madrid'deki Ulusal Kütüphane'de duruyor. Madrid ciltleri 1960'larda kütüphanede yeniden bulundu.

Melzi defterlerden resimle ilgili notları seçip bir el yazmasında topladı. Vatikan Kütüphanesi'ndeki bu derleme, kısaltılmış biçimde ilk kez 1651'de Paris'te basıldı. Önceki derste anılan Botticelli notu da bu derlemede yer alıyor. Leonardo burada resmi şiire, müziğe ve heykele karşı savunur. Ona göre resim gözün bilimidir.

Leonardo burada dağların tepesinde bulunan kabukların Nuh tufanıyla oraya taşınamayacağını tartışır ve uzun zaman süreçleri önerir. Ay'ın karanlık yüzündeki soluk ışığı, Dünya'dan yansıyan ışıkla açıklar. Defter bugün bir teknoloji girişimcisinin koleksiyonunda.

Bu sayfalar resmin dışında mı duruyor? Leonardo öyle düşünmedi. Suyun kıvrımlarını izleyen göz, saç buklelerini de aynı sarmallarla çizdi. Uzak dağların neden mavi göründüğünü açıklayan not, resimdeki atmosferik perspektifin kuralı oldu: uzaklaştıkça renkler soluklaşır ve maviye kayar, kenarlar silinir. Gölgeden ışığa keskin çizgi olmadan, dumanın dağılması gibi geçen yumuşak modelleme de sonradan sfumato diye anıldı.

Leonardo Floransa'daki Santa Maria Nuova hastanesinde, ölmeden önce kendisine yüz yaşını geçtiğini söyleyen yaşlı bir adamın bedenini açtı. Pavia'da hekim Marcantonio della Torre ile çalıştığı da düşünülüyor. Çizimler basılmadı ve yüzyıllarca bir koleksiyonda kaldı. Bu yüzden anatomi biliminin gelişimine dönemin içinde katılmadılar.

Mekanizma — Floransa'ya dönüş

1499'da Fransızlar Milano'yu alınca Leonardo kenti terk etti. Mantova ve Venedik'ten geçerek Floransa'ya döndü. Bir süre Cesare Borgia'nın hizmetinde askerî mühendis olarak çalıştı ve kent haritaları çizdi.

Vasari, Leonardo'nun Floransa'da bir Azize Anna kartonu sergilediğini ve halkın onu görmek için iki gün boyunca kiliseye aktığını yazar. Bu Londra kartonu o karton olmayabilir. Kompozisyonu da Louvre'daki resimden farklıdır. Karton 1962'de bir kamu bağış kampanyasıyla müzeye alındı. 1987'de bir saldırgan onu tüfekle vurdu ve uzun bir onarım gerekti.

Aynı yıllarda Leonardo Floransalı bir ipek tüccarının karısının portresine başladı.

Vasari kadının Lisa Gherardini, Francesco del Giocondo'nun karısı olduğunu yazdı. 2005'te Heidelberg'deki bir kitabın kenarında bulunan 1503 tarihli bir not, Leonardo'nun o yıl bu kadının portresi üzerinde çalıştığını doğruladı. Portre hiçbir zaman sahibine teslim edilmedi. Leonardo onu yanında taşıdı ve Fransa'ya götürdü. Resmin bugünkü ünü ise yavaş kuruldu. Walter Pater'in on dokuzuncu yüzyılda yazdığı uzun betimleme, kadını gizemli bir figüre dönüştürdü. 1911'de bir İtalyan işçi tabloyu Louvre'dan çaldı. Tablo 1913'te Floransa'da bulundu ve geri döndüğünde dünyanın en tanınmış resmi olma yolundaydı.

1503'te kent yönetimi Leonardo'ya Signoria Sarayı'ndaki büyük meclis salonu için bir savaş sahnesi ısmarladı. Karşı duvar genç Michelangelo'ya verildi.

Leonardo duvarda yine deneysel bir teknik denedi. Boya kurumadı ya da aktı ve iş 1506'da yarım bırakıldı. Sonraki yıllarda salon yeniden düzenlendi ve duvarlar Vasari'nin resimleriyle kaplandı. Rubens de duvarı hiç görmedi; çizimi daha eski bir kopyayı izliyordu.

Mekanizma — son yıllar

Leonardo 1506'dan sonra yeniden Milano'da, bu kez Fransız yönetimi için çalıştı. 1513'te Roma'ya gitti, ama büyük bir sipariş almadı. 1516'da Fransa kralı I. François'nın çağrısıyla Loire'daki Amboise'a yerleşti. Yanında üç resim götürdü.

Bu resim de bitmedi. Bazı bölümler ayrıntılı, bazıları taslak düzeyinde kaldı. 1517'de Amboise'da ressamı ziyaret eden bir din adamının sekreteri, onun eli felç olduğu için artık resim yapamadığını ama çizmeyi ve öğretmeyi sürdürdüğünü yazdı. Leonardo 1519 Mayısında öldü. Vasari onun kralın kollarında can verdiğini anlatır, ama kralın o gün başka bir kentte olduğu düşünülüyor.

Karşılaştırma: evrensel deha mı, meraklı bir atölye ustası mı?

On dokuzuncu yüzyılda Jacob Burckhardt, Rönesans'ı her alanda usta olan "evrensel insan" tipiyle tanımladı ve Leonardo bu tipin en parlak örneği oldu. Uçan makine çizimleri, tanklar ve dalgıç giysileri popüler kitaplarda modern icatların habercisi olarak sunuldu.

Bu tabloyu düzeltmek gerekiyor. Leonardo'nun makine çizimlerinin bir bölümü, Sienalı mühendisler Taccola ve Francesco di Giorgio gibi öncüllerin defterlerinde zaten bulunan düzenekleri izliyor. Uçuş düzeneklerinin çoğu hiç yapılmadı. Leonardo'nun özgünlüğü, tek tek icatlarda daha az, bakışın kendisinde aranmalı: aynı sabırla bir kalbi, bir girdabı ve bir gülümsemeyi gözlemek. Bu bakışın bedeli de vardı. Siparişler yarım kaldı, duvarlar bozuldu, notlar yayımlanmadı. Salvator Mundi gibi atfı tartışmalı resimlerin bugünkü fiyatları da bu mitin piyasadaki gücünü gösteriyor.

Kalıcı araçlar

Atölyenin ellerini ayır. Erken bir panoda ustanın ve yardımcıların payını teknik inceleme ve üslup karşılaştırmasıyla ara. Vasari'nin dahi öyküsünü belgenin yerine koyma.

Yarım resmi bir belge olarak oku. Alt boya, çizgi ve bırakılmış alanlar, bitmiş yüzeyin sakladığı çalışma sırasını gösterir.

Tekniğin bedelini sor. Bir duvarın bugünkü hâli, ressamın seçtiği malzemeden ve sonraki yüzyılların onarımlarından birlikte doğar.

Defteri resmin yanına koy. Bir sayfadaki gözlem notunu, bir resimdeki kayaya, suya ya da uzak dağa bağla.

İcadı öncülleriyle karşılaştır. Bir çizimin yeni olup olmadığını, aynı dönemin mühendis defterlerine bakmadan söyleme.

Ünün tarihini yaz. Bir resmin şöhretinin hangi metinle, hangi olayla, hangi yüzyılda büyüdüğünü izle.

Yaygın yanlışlar

Uygulama ve kilit özet

Kilit özet: Leonardo, Verrocchio'nun atölyesinde ortak panolar içinde yetişti ve İsa'nın Vaftizi'ndeki melekle, Uffizi Müjdesi'yle, Ginevra de' Benci portresiyle kendi dilini kurdu. Floransa'da büyük siparişleri yarım bıraktı. Milano'da Sforza sarayı için gösteriler düzenledi, Kayalıklar Meryemi'ni ve Kakımlı Kadın'ı yaptı, dökülmeyen bir at için on yıl çalıştı ve Son Akşam Yemeği'ni kuru duvara boyadı. Defterleri suyu, bedeni ve ışığı gözlemledi. Sfumato ve atmosferik perspektif, bu gözlemin resme dönüşmüş biçimleridir. Floransa'ya dönüşünde Mona Lisa'ya başladı, Anghiari duvarını yarım bıraktı ve 1519'da Fransa'da öldü. Evrensel deha imgesi ise büyük ölçüde sonraki yüzyılların kurduğu bir okuma.

Sonraki derse köprü

1504'ün başında Floransa'nın önde gelen ressam ve ustalarından bir kurul toplandı. Konu, katedralin atölyesinde yıllarca bekleyen bir mermer bloktan oyulmuş dev bir çıplak gencin kentte nereye konacağıydı. Kurulun üyeleri arasında Leonardo da vardı ve heykelin daha korunaklı bir yere, bir sundurmanın altına konmasını önerenlerden biriydi. Heykeli yapan, yirmili yaşlarının sonundaki yontucu, kısa süre sonra meclis salonunda Leonardo'nun karşı duvarına atandı. Leonardo gözlemle, notla ve yarım bırakılan denemelerle çalışıyordu; o ise mermerin içinden bir bedeni çıkarıyor, sonra bir tavanı ve bir sunak duvarını insan bedenleriyle dolduruyordu. Yaşarken "ilahi" diye anılan bu sanatçının efsanesi, daha hayattayken yayımlanan yaşam öyküleriyle büyüdü ve bu öykülerden birini kendisi yönlendirdi.