Medici patronajı, hümanizm ve Antikçağ

Açılış: bir keşiş hücresinde üç kral

Önceki derste Fra Angelico'nun San Marco manastırının hücrelerine boyadığı sade sahneleri gördük. Koridorun bir ucunda ise öbürlerinden büyük, iki odalı bir hücre duruyordu. Orada dua eden kişi bir keşiş değildi. Kentin en zengin bankacısı Cosimo de' Medici, manastırı yeniden yaptırmanın karşılığında bu hücreyi kendine ayırtmıştı.

Keşişlerin odalarında çarmıha gerilme ya da müjde sahneleri vardı. Cosimo'nun odasında ise Doğu'dan armağanlarla gelen Müneccimler, yani üç bilge kral, bebek İsa'nın önünde diz çöküyordu. Kalabalık bir maiyet sahneyi dolduruyordu.

Bir bankacı neden dua odasına armağan sunan kralları seçer? Bu seçim bir dindarlık mıydı, bir gösteriş mi, yoksa ikisi aynı anda mı?

Bu dersin sorusu şu: Bir aile parayı nasıl itibara, itibarı nasıl siyasi güce çevirdi ve bu dönüşümde antik kitaplar, taşlar ve imgeler ne iş gördü?

Dersin yolu

Önce Medici bankasına ve faiz yasağının bağışla ilişkisine bakacağız. Sonra Cosimo'yu, oğlu Piero'yu ve torunu Lorenzo'yu yaptırdıkları saray, şapel ve mezarlarla izleyeceğiz. Ardından hümanistlerin kitap avına ve Ficino'nun Platon çevirilerine geleceğiz. Lorenzo'nun antik taşlarını, bir suikastın madalyasını ve 1494 sürgününü açıp patronajı okumanın yollarını karşılaştıracağız.

Sıfır noktası: hamilik ve hümanizm

Patronaj, bir eseri isteyen, parasını veren ve çoğu zaman konusunu belirleyen kişinin ya da kurumun rolüdür. Türkçede hamilik de denir. Önceki derslerde loncaların ve kilise kurullarının bu rolü nasıl üstlendiğini gördük. Bu ders bir ailenin aynı rolü kentin tamamına yayışını izliyor.

Hümanizm ise bu bağlamda bir eğitim programının adıdır. Latince dilbilgisi, retorik, tarih, şiir ve ahlak felsefesinden oluşan bu programa "studia humanitatis" deniyordu. Hümanistler antik metinleri arıyor, bozulmuş kopyaları düzeltiyor ve Yunanca öğreniyordu. Sözcüğün bugünkü "insan merkezli dünya görüşü" anlamı bu programdan çok sonra yüklendi.

Medici ailesi hümanistlere iş, kitap ve ev verdi. Hümanistler de aileye antik Roma'dan alınmış bir dil sundu: vatanın babası, bilgelerin koruyucusu, sanatların hamisi.

Mekanizma — faiz, defter ve bağış

Medici bankasını Giovanni di Bicci de' Medici on dördüncü yüzyılın sonunda kurdu. Bankanın en kârlı müşterisi papalıktı. Roma, Venedik, Cenevre, Brugge, Londra ve Milano'da şubeler açıldı.

Banka işinin dinî bir sorunu vardı. Kilise, ödünç verilen paradan faiz almayı tefecilik sayıp yasaklıyordu. Bankacılar bunu kambiyo senetleriyle aşıyordu. Bir kentte florinle alınan para, başka bir kentte başka bir parayla geri ödeniyor, kazanç iki kur arasındaki farka gizleniyordu. İşlem yasal sayılıyordu, ama vicdanı rahatlatmıyordu.

Ekonomi tarihçisi Raymond de Roover'in bu defterlere dayanan 1963 tarihli kitabına göre bankanın doruğu Cosimo'nun dönemine düşüyordu. Lorenzo'nun yıllarında şubeler zarar ediyor, bazıları kapanıyordu. Ailenin en görkemli harcamaları, bankanın gerilediği yıllara rastlıyordu.

Şubeler kendi kentlerinde de ailenin yüzü oldu.

Milano dükü Francesco Sforza, şube için Cosimo'ya bir saray bağışlamıştı. Kapının tasarımı Michelozzo'ya da Filarete'ye de bağlandı ve atıf bugün de tartışmalı. Bina yıkıldı, kapı müzeye taşındı. Bir banka şubesinin girişi, bir kilise kapısı kadar özenle süslenmişti.

Vespasiano da Bisticci, Cosimo'nun hayatını yazan kitapçı ve kâtipti. Onun aktardığına göre Cosimo, kazancının bir bölümünün temiz olmadığından kaygılanıyordu. Papa IV. Eugenius ona bir manastırı yeniden yaptırmasını öğütledi. Vespasiano Cosimo'ya hayran bir yazardı. Anlatının ayrıntısını değil, yönünü ciddiye alabiliriz: bağış, bir bankacının ruhunu ve adını aynı anda temizliyordu.

Mekanizma — vatanın babası

Cosimo kentin hiçbir zaman resmî yöneticisi olmadı. Floransa bir cumhuriyetti ve görevler kısa süreli, kurayla dağıtılıyordu. Cosimo 1433'te rakip bir aile tarafından kentten sürüldü. Bir yıl sonra yandaşlarının kurulda çoğunluğu almasıyla geri döndü. O günden sonra seçim keselerine kimin adının gireceğini dostları belirledi. Görünürde cumhuriyet sürüyor, kararlar Medici evinde alınıyordu.

Bu yüzden ailenin harcaması bir kral sarayınınkinden farklı bir dil konuşmak zorundaydı. Gösteriş kıskançlık uyandırabilirdi, dindarlık ise eleştiriyi yumuşatıyordu. Yaptırdığı yapıların çoğu manastırlar ve kiliselerdi: San Marco, San Lorenzo, Fiesole'deki Badia.

Cosimo 1464'te öldüğünde, Signoria ona ölümünden sonra bir unvan verdi.

Unvan antik Roma'dan geliyordu. Senato onu Cicero'ya ve Augustus'a vermişti. San Lorenzo'da yüksek sunağın önündeki zemin taşına da aynı unvan kazındı. Bir bankacı, mezarında bir Roma devlet adamı gibi anılıyordu.

Mekanizma — Via Larga'daki saray

Cosimo kendi evi için önce Brunelleschi'den bir tasarım istedi. Vasari'nin anlattığına göre model o kadar görkemliydi ki Cosimo kıskançlık uyandırmaktan çekinip onu geri çevirdi. Öykü yüz yıl sonra yazıldı, ama bir gerçeği yansıtıyor: sarayın ölçüsü siyasi bir karardı. İş Michelozzo di Bartolomeo'ya verildi.

Cephe yukarı çıktıkça hafifliyor: zemindeki kaba taşlar bir kaleyi, üstteki pürüzsüz yüzey bir konağın inceliğini hatırlatıyor. Köşede başlangıçta sokağa açık bir revak vardı. Revak sonradan kapatıldı; saray adını on yedinci yüzyılda onu satın alan Riccardi ailesinden aldı.

İçeride kemerli bir avlu açılıyordu. Avlunun ortasında bir süre Donatello'nun bronz Davut'u durdu. Bahçede ise aynı heykeltıraşın Judith ile Holofernes grubu vardı.

Bu madalyonların bir kısmı, ailenin ya da çevresinin sahip olduğu küçük antik taşları büyütüyor. Ustası kesin bilinmiyor; Bertoldo di Giovanni ve Donatello'nun çevresi önerildi. Koleksiyon böylece sandıktan çıkıp mimariye dönüşüyordu.

Cosimo'nun oğlu Piero, sarayın içinde kendine küçük bir çalışma odası düzenledi. Mimar Filarete, gut hastası Piero'nun bu odaya taşınıp kitaplarına ve taşlarına baktığını anlatır.

Luca della Robbia'nın atölyesinden çıkan levhalar, bu odanın tonozunu kaplıyordu. Orta Çağ takvimlerinin bildik ay döngüsü, bir banka varisinin özel tavanına taşınmıştı.

Mekanizma — alay ve şapel

Piero, sarayın birinci katındaki küçük aile şapelinin duvarlarını Benozzo Gozzoli'ye boyattı. Gozzoli gençliğinde Fra Angelico'nun yardımcısı olarak San Marco'da çalışmıştı. Cosimo'nun hücresindeki sahnede de onun eli olduğu düşünülüyor.

Konu yine Müneccimlerdi ve bu bir rastlantı değildi. Floransa'da Müneccimlere adanmış bir dinî kardeşlik vardı ve Medici'ler onun önde gelen üyeleriydi. Kardeşlik Epifani bayramında sokaklarda görkemli alaylar düzenliyordu. Şapel bu töreni kalıcı bir resme dönüştürdü.

Alayın en genç kralının yanında, atlılar ve yaya yürüyenler arasında birçok yüz bir portre gibi duruyor. Ressam kendini de kalabalığın içine koydu. Başlığının üstüne adını yazdı. Kimi araştırmacılar genç kralda Lorenzo'yu, yaşlı kralda Bizans imparatorunu görüyor. İmparator VIII. Yuannis, 1439'da kilise birliği için toplanan konsil sırasında Floransa'daydı ve konsilin kente gelmesinde Cosimo'nun payı büyüktü. Ama bu kimlik okumalarının çoğu yalnız yüz benzerliğine ve sonraki geleneğe dayanıyor.

Piero ile ressam arasındaki mektuplardan biri, Piero'nun bir köşedeki melek figürlerinden hoşlanmadığını ve ressamın onları bulutların arasına gizlemeyi önerdiğini gösteriyor. Mihrabın üstüne ise Filippo Lippi'nin bir panosu kondu. Özgün pano bugün Berlin'de, şapeldeki ise bir kopyası.

Mekanizma — bir ailenin kilisesi

Saraya birkaç adım uzaklıktaki San Lorenzo Kilisesi'nde Giovanni di Bicci, kilisenin yenilenmesine yan taraftaki kutsal eşya odasıyla başladı. Brunelleschi'nin tasarladığı bu küçük, kubbeli oda, sonradan yapılacak ikinci bir odadan ayırt edilmek için bugün Eski Kutsal Eşya Odası diye anılıyor. Giovanni ve karısı, odanın ortasındaki mermer masanın altına gömüldü.

Lahdi Lorenzo ve kardeşi Giuliano, babaları Piero ve amcaları Giovanni için Andrea del Verrocchio'ya yaptırdı. Dinî figürü olmayan lahit, bir mezardan çok bir hazine kutusunu andırıyor. Porfir, antik Roma'da imparatorlara ayrılmış bir taştı. Bir bankacı ailesi kendi ölülerini o taşla örtüyordu.

Mekanizma — kitap avcıları

Medici'lerden önce de kentin resmî yazışmalarını yürüten şansölyeler çoğu zaman hümanistlerdi ve Leonardo Bruni bunların en ünlüsüydü. On beşinci yüzyılın başında yazdığı kent övgüsü, Floransa'yı antik Atina'ya ve cumhuriyetçi Roma'ya benzetti. Floransalıların tarihini de antik tarihçilerin üslubuyla yazdı.

Tarihçi Hans Baron 1955'te bu kuşağa "yurttaş hümanizmi" adını verdi; tarihlendirmeleri eleştirilse de kavram hâlâ kullanılıyor.

Anıtı Bernardo Rossellino yaptı. Ölü, elinde dua kitabı yerine kendi tarih kitabını tutuyor. Başındaki defne, antik şairlerin tacıydı. Yazıt, onun ölümüyle tarihin yas tuttuğunu ve Musaların ağladığını söylüyor. Bu biçim, sonraki hümanist mezarlarına örnek oldu.

Bruni'nin kuşağında Poggio Bracciolini antik metinlerin en ünlü avcısıydı. Bir kilise konsili sırasında Alp ötesi manastırları dolaştı. İsviçre'deki St. Gallen manastırında Quintilianus'un retorik kitabının tam bir nüshasını buldu. Bir yıl sonra Lucretius'un evren üzerine şiirini bulup kopyalattı. Poggio ve Niccolò Niccoli'nin antik sanıp taklit ettiği yazı, aslında Karolenj el yazmalarının yuvarlak harfleriydi. Bugünkü düz Latin harflerinin kökü bu yanılgıya uzanıyor.

Niccoli kitap ve antik eser toplayan, yazdığından çok topladığıyla tanınan bir hümanistti. Öldüğünde kitapları borçlarının arasında kaldı. Cosimo borçları üstlendi ve kitapları San Marco'ya yerleştirdi.

Michelozzo'nun tasarladığı salon, bir bazilikanın planını kitaplara uyguluyordu. Keşişlerin dışındaki okurlara da açılan kütüphane, sık sık Avrupa'nın ilk kamuya açık kütüphanelerinden biri diye anılır. "İlk" sözcüğü tartışmalı, kamusal jest ise açık.

Mekanizma — Ficino ve bir adın sorunu

1439 konsiliyle Floransa'ya Bizanslı bilginler de geldi. Bunlardan biri, Platon'u Aristoteles'in üstünde tutan yaşlı filozof Gemistos Plethon'du. Marsilio Ficino yıllar sonra yazdığı bir önsözde, Cosimo'nun Plethon'u dinlerken bir Platon akademisi kurmayı düşlediğini anlatır. Bu önsöz olaydan yarım yüzyıl sonra, Cosimo'nun torununa sunulan bir kitapta yazıldı.

Cosimo, bir hekimin oğlu olan Ficino'yu genç yaşta korumasına aldı. Ona Careggi'deki villasının yakınında küçük bir ev ve Yunanca Platon el yazmaları verdi.

Ficino'nun anlattığına göre Cosimo, Platon çevirisine ara verilmesini ve önce bu metnin Latinceye aktarılmasını istedi. Dönemin okurları onu Musa çağından kalma bir bilgelik sanıyordu. Sonraki yüzyılda filologlar metinlerin İsa'dan sonraki ilk yüzyıllarda yazıldığını gösterdi. Hümanizmin bir çelişkisi burada görünüyor: kaynağa dönme tutkusu, kaynağı yanlış tarihlendirmekle birlikte yürüyebiliyordu.

Çeviri, Platon'un eserlerini ilk kez tek bir dizi olarak Latince okuyuculara açtı. Ficino'nun Platon'u Hıristiyanlıkla uzlaştırılmıştı. Aşkı, ruhu bedenin güzelliğinden Tanrı'nın güzelliğine yükselten bir merdiven olarak yorumladı. Bu yorum şairler ve ressamlar arasında yayıldı.

Ficino'nun çevresine sonraki yüzyıllar "Floransa Platon Akademisi" dedi. Ad, üyeleri ve binası olan bir kurumu düşündürüyor.

James Hankins, Ficino'nun "akademi" sözcüğünü çoğu zaman mecazî olarak, Platon'un eserleri ya da öğrencileriyle sürdürdüğü dersler için kullandığını savundu. Cosimo'nun kurduğu resmî bir kurum olduğuna dair kanıt bulamadı. Kimi araştırmacılar onu fazla kesin buldu, ama ad artık bir kurumdan çok bir çevreyi anlatıyor. "Platoncu akademide felsefe tartışan sanatçılar" sahnesi bu belirsizlikle okunmalı.

Mekanizma — Lorenzo'nun taşları

Piero 1469'da öldü ve evin başına yirmi yaşındaki oğlu Lorenzo geçti. Sonraki yüzyıllar ona "il Magnifico", yani Muhteşem dedi. Dönemde bu söz önemli kişilere yöneltilen bir hitaptı. Lorenzo'nun yaptırdığı büyük bir kilise ya da saray yok, çünkü bankanın kasası daralıyordu. Şiir yazdı, şairleri ve bilginleri evinde ağırladı ve en çok küçük, taşınabilir ve son derece değerli antik nesneler topladı.

1471'de yeni papa IV. Sixtus'u kutlamak için Roma'ya gitti. Bir önceki papanın dağılan koleksiyonundan antik oymalı taşlar ve kâseler satın aldı.

Oymacı figürleri taşın açık ve koyu katmanlarına göre yerleştirmişti. Medici'lerden sonra Farnese ailesinin eline geçti ve bugünkü adını oradan aldı. Lorenzo'nun ölümünden sonra yazılan envanter, onu evdeki en değerli nesnelerden biri olarak kaydetti. Aynı envanterde resimlere biçilen değerler, taşlarınkinin çok altında kaldı.

Kısaltma Lorenzo'nun Latince adını taşıyor. Antik bir taşın üstüne kendi adını kazıtmak, bugün bir müze küratörünü dehşete düşürür. Lorenzo için bu bir sahiplik jestiydi: antik bir hazinenin taşı, artık bir Floransalının adıyla tanınıyordu.

Lorenzo antik heykelin ruhunu yeni bir sanata aktarmak da istedi. Evinde Donatello'nun yaşlı öğrencisi Bertoldo di Giovanni yaşıyordu.

Kabartma, Pisa'daki Camposanto'da duran hasarlı bir Roma lahdini temel alıyor ve kırık parçaları ustanın buluşuyla tamamlıyor. Envanter onu sarayda, bir şöminenin üstünde kaydediyor. Kopya, onarım ve buluş arasındaki çizgi burada belirsizleşiyor.

Mekanizma — katedraldeki bıçaklar

Medici'lerin gücü kentte herkesi memnun etmiyordu. Rakip bankacı ailesi Pazzi'ler, papa IV. Sixtus'un yeğenleri ve Pisa başpiskoposu bir komplo kurdu. 26 Nisan 1478 pazar günü, katedraldeki ayin sırasında saldırganlar iki kardeşe bıçakla saldırdı. Giuliano öldürüldü. Lorenzo yaralı olarak katedralin kutsal eşya odasına kaçtı ve kurtuldu. Komploculardan birçoğu yakalanıp idam edildi.

Bertoldo'nun madalyası saldırıyı iki yüzde anlatıyor. Giuliano'nun yüzünde "kamusal yas", Lorenzo'nun yüzünde "kamusal kurtuluş" anlamına gelen Latince sözler yazılı. Ailenin acısı, kentin acısı olarak sunuluyordu. Kolay çoğaltılan madalya, olayın Medici yorumunu kentin dışına da taşıyordu.

Vasari, kurtuluşun ardından Verrocchio'nun balmumu işçisi Orsino Benintendi ile Lorenzo'nun gerçek boyutlu adak heykellerini yaptığını anlatır. Büstün böyle bir modele dayandığı öne sürülüyor, ama atfı ve tarihi tartışmalı. Lorenzo burada bir prens gibi değil, Floransalı bir yurttaşın sade giysisiyle duruyor. Gösterişten kaçınan bu sert, kişisel yüz, Cosimo'dan beri sürdürülen aile siyasetinin devamı gibi okunabilir.

Mekanizma — bahçe ve villa

Michelangelo'nun hayatını yazan Vasari, Lorenzo'nun San Marco yakınındaki bir bahçeyi antik heykellerle doldurduğunu anlatır. Ona göre Lorenzo, bahçenin bekçisi yaptığı yaşlı Bertoldo'nun gözetiminde genç yetenekleri yetiştiriyordu. Genç Michelangelo da bu "heykel okulu"nun öğrencisiydi. Belge araştırmaları bahçenin gerçekten var olduğunu ve içinde antik parçalar bulunduğunu gösterdi. Ama düzenli eğitim veren bir okulun izine rastlanmadı. Vasari Medici düklerinin himayesinde yazıyordu ve öykü hem aileyi hem Michelangelo'yu yüceltiyordu. Bahçeyi bir anlatı olarak okumak gerekiyor.

Lorenzo'nun mimari tutkusu ise kentin dışında bir villada somutlaştı.

Mimar Giuliano da Sangallo'ydu. Konut cephesine eklenen antik tapınak girişi, sonraki yüzyılların Avrupa villalarında yaygınlaşacak bir fikirdi.

Karşılaştırma: dindarlık, ün ve meşruiyet

Lorenzo 1492 baharında öldü. İki yıl sonra Fransa kralı VIII. Charles İtalya'ya yürüdü. Lorenzo'nun oğlu Piero kralla yaptığı anlaşma yüzünden kentin öfkesini topladı ve aile Kasım 1494'te Floransa'dan kaçtı. Saray yağmalandı, koleksiyonun bir bölümüne cumhuriyet el koydu. Donatello'nun Davut'u ve Judith'i Signoria sarayına taşındı. Judith'in kaidesine, onu bir tiranlığa karşı uyarı olarak sunan yeni bir yazıt eklendi. Sonraki yıllarda Dominiken vaiz Girolamo Savonarola'nın sözü kentte ağırlık kazandı.

Sanat tarihçileri bu patronajı üç farklı yoldan okudu. Ernst Gombrich, 1960'ta yayımlanan bir denemesinde Medici'leri tek tek ele aldı. Cosimo'yu dindar bir kurucu, Piero'yu ince zevkli bir koleksiyoncu, Lorenzo'yu şiire ve antik taşa düşkün bir hami olarak ayırdı.

Dale Kent ise 2000'de yayımlanan kitabında Cosimo'nun bağışlarını bir bütün olarak, onun "eseri" olarak okudu. Kent'e göre bu yapılar dindarlığı, ailenin onurunu ve yurttaşlık görevini birbirinden ayırmayan bir dünya görüşünü ifade ediyordu.

Üçüncü yol, patronajı siyasi bir araç olarak okur. Bu okumada şapeldeki alay, avludaki madalyonlar ve mezardaki porfir, resmî bir unvanı olmayan bir ailenin yönetme hakkını görünür kılıyordu. 1494'teki el koyma ve yeni yazıt, cumhuriyetin bu dili çok iyi anladığını gösteriyor.

Üç okuma birbirini dışlamıyor. Aynı San Marco hücresi bir vicdanı, bir adı ve bir siyasetçinin görünürlüğünü birlikte taşıyordu. Her eserde hangisinin ağır bastığını kanıtla tartmak gerekiyor.

Kalıcı araçlar

Parayı izle. Bir eserin arkasındaki ödemeyi, banka kaydını ya da sözleşmeyi ara; en görkemli harcama, kasanın en dolu yılına düşmeyebilir.

Unvanı kaynağına götür. "Vatanın babası" gibi bir sıfatı kim, ne zaman ve hangi dille verdi?

Koleksiyonun değer ölçüsünü dönemin kendi kayıtlarından oku. Bugünkü müze sıralamasını geçmişe taşıma.

Kurumun adını kanıtla sına. "Platon Akademisi" ya da "San Marco heykel okulu" gibi bir ad, düzenli toplantıları ve üyeleri olan bir kurumu mu, yoksa bir çevreyi mi anlatıyor?

Anlatıcının hamisini sor. Vespasiano, Ficino ve Vasari'nin her biri bir Medici'ye yakındı; öyküleri ölçülü okunmalı.

Nesnenin sonraki hayatını izle. Judith'in kaidesine eklenen yazıt, bir eserin anlamının sahibi değiştikçe değiştiğini gösterir.

Yaygın yanlışlar

Uygulama ve kilit özet

Kilit özet: Medici bankası papalıkla kurduğu bağ ve kambiyo işlemleriyle servet topladı. Faiz yasağının vicdan sorunu San Marco gibi bağışlarla dengelendi. Unvansız bir hâkim olan Cosimo sarayının ölçüsünü bile siyasi bir karar olarak tarttı ve öldüğünde "vatanın babası" oldu. Piero, Magi Şapeli'nde ailenin kardeşlikteki yerini duvara taşıdı. San Lorenzo bir aile kilisesine dönüştü. Bruni, Poggio ve Niccoli antik metinleri aradı. Ficino'nun çevirileri yeni bir felsefe dili yaydı, ama "Platon Akademisi" bir çevrenin adıdır. Lorenzo antik taşları adıyla mühürledi ve Pazzi komplosunu kentin acısına çevirdi. 1494 sürgünü aynı nesnelerin anlamını tersine çevirdi.

Sonraki derse köprü

1478'de katedralde öldürülen Giuliano, birkaç yıl önce bir mızrak turnuvasında kentin gözü önünde at sürmüştü. Lorenzo'nun evinde yaşayan şair Angelo Poliziano, o turnuva için uzun bir şiir yazmaya başladı. Şiirde aşk tanrıçası Venüs'ün bahçesi, çiçeklerle örülü bir sonsuz bahar olarak anlatılıyordu. Suikastın ardından şiir yarım kaldı, ama dizeleri Medici çevresinin evlerinde okunmaya devam etti. Aynı çevrenin duvarlarında, bu şiirlerden ve antik şairlerden beslenen, çıplak tanrıçalarla ve rüzgâr tanrılarıyla dolu büyük panolar belirmeye başladı. Bu resimlerin ne kadarını Ficino'nun felsefesiyle, ne kadarını bir şairin dizeleri ya da bir evin süsü olarak okumak gerektiği ise bugün de açık bir tartışma.