Kaya ve kabuk resmi; topluluk izinleri

Okura not

Avustralya'nın Aborjin ve Torres Boğazı Adalısı halklarından okurlar için bir uyarı: Bu ders hayatını kaybetmiş kişilerin adlarını ve yaptıkları resimleri anıyor. Pek çok topluluk, ölen birinin adının ve imgesinin bir süre kullanılmamasını ister. Ders hiçbir görüntü taşımıyor. Yalnız toplulukların, parkların ve ailelerin kamuya açtığı bilgileri aktarıyor. Kısıtlı törenlere ve gizli sayılan tasarımlara girmiyor.

Açılış: yeni boyanmış bir duvar

Kakadu'daki Burrungkuy kayalığının dibinde, Anbangbang adlı bir kaya sığınağı var. Duvarında büyük figürler yan yana dizilir: kollarını açmış bir adam, onun yanında kadınlar ve çocuklar, dirseklerinden ve dizlerinden taş baltalar uzanan bir varlık. Renkler canlıdır, beyaz zemin parlak durur. Bu canlılığın bir açıklaması var. Duvar 1960'ların ortasında, Najombolmi adlı yaşlı bir ressam tarafından yeniden boyandı.

O yıllarda sığınağa gelen kimi dışarıdan ziyaretçiler, eski resmin üstüne yenisinin sürülmesini bir kayıp gibi karşıladı. Onlara göre en değerli tabaka en alttaki, en eski olandı. Najombolmi'nin ait olduğu Bininj toplulukları için soru başka yerden sorulur. Bir figürü yeniden boyamak, o figürün anlattığı öyküyü ve onu taşıyan yeri canlı tutmaktır.

Önceki derste Yolŋu yaşlılarının kendi tasarımlarını bir kilise panosuna ve bir dilekçenin kenarına taşıdığını gördük. Bu derste o tasarımların daha eski iki yüzeyine, kayaya ve ağaç kabuğuna dönüyoruz. Sorumuz şu: Kaya duvarı bir arşivse, o arşivi kim yazar, kim okur ve kim fotoğraflayabilir?

Dersin yolu

Önce kaya duvarının nasıl biriktiğine ve neden zor tarihlendiğine bakacağız. En eski izler, el şablonları ve X-ray üslubu onu izleyecek. Yenileme geleneği bizi Anbangbang'dan Kimberley'e, oyulmuş kaya da Murujuga'ya götürecek. Kabuk resminin tekniği, erken koleksiyonları ve bir çağdaş ustası ikinci yarıyı açacak. Son bölümler izin kurallarını ve 2020'de patlatılan iki sığınağın ardından başlayan yasa tartışmasını ele alacak.

Sıfır noktası: duvar bir arşivdir

Kuzey Avustralya'nın kumtaşı kayalıklarında binlerce sığınak var. Çoğu yağmurdan korunan, alçak tavanlı oyuklardır. İnsanlar bu oyuklarda yağmur mevsimini geçirdi, ateş yaktı, alet yaptı ve duvarlara resim çizdi. Bir duvara kuşaklar boyunca yeni figürler eklendi. Eski figürler kimi zaman soldu, kimi zaman üstüne yenisi bindi.

Arkeolog George Chaloupka, Kakadu ve batı Arnhem Land duvarlarını on yıllar boyunca inceledi. Üst üste binen figürlerin sırasına bakarak bir üslup dizisi önerdi. En alttaki tabakalarda hareket hâlinde, ince çizgili, koşan ve mızrak atan insanlar görünür. Bu figürlere çoğunlukla "dinamik figürler" deniyor. Daha üst tabakalarda deniz seviyesinin yükselmesiyle kıyıya yaklaşan balıklar, kaplumbağalar ve iç organları çizilmiş hayvanlar belirir. En üstte ise yelkenli gemiler, tüfekler ve atlar yer alır. Bunlar Avrupalıların ve Makassar'dan gelen deniz salatalığı toplayıcılarının izleridir.

Bir tabakanın kaç yıllık olduğunu söylemek kolay değil. Toprak boyası çoğunlukla içinde karbon taşımaz ve radyokarbonla doğrudan tarihlenemez. Araştırmacılar başka ipuçlarına başvurur. Bir resmin üstüne yapılmış eşek arısı yuvası tarihlenebilir ve resmin ondan eski olduğunu söyler. Balmumuyla yapılmış figürler, kömürle çizilmiş çizgiler ya da resmin içindeki soyu tükenmiş bir hayvan da birer ipucudur. Tarih çoğunlukla bir aralık olarak verilir ve yeni bulgularla değişir.

Arşiv benzetmesinin bir sınırı var. Bir kütüphanede eski belge rafta kalır, yenisi yanına eklenir. Kaya duvarında ise yeni figür eskisinin üstüne yazılabilir ve bu da arşivin işleyişinin bir parçasıdır. Duvarın sahipleri için önemli olan, duvarın bugün hâlâ konuşmasıdır.

Mekanizma — en eski izler

Arnhem Land'in güneybatısında, Jawoyn ülkesinde Nawarla Gabarnmang adlı bir sığınak var. Jawoyn yaşlıları sığınağı arkeologlara gösterdi ve kazıyı birlikte yürüttü.

Sığınağın tavanı, kayanın içinden oyulmuş gibi duran sütunların üstünde yükselir. Kazı ekibi, sığınağın iç düzeninin de insanlar tarafından zaman içinde değiştirildiğini öne sürdü. Bu doğruysa sığınak, resimlerin yanında bir mimari düzenlemeyi de taşıyor. Kazı katmanlarının en derindekileri, buranın on binlerce yıl önce kullanılmaya başlandığını gösterdi.

Parça, bir zamanlar duvardan kopup yere düşmüştü. Üstündeki çizgi kömür olduğu için tarihlenebildi. Avustralya'da güvenle tarihlenmiş en eski kaya resimleri arasında sayılıyor. Çizgilerin bir figürün parçası mı, yoksa bir işaret mi olduğu bilinmiyor. Ama parça, tavandaki resim geleneğinin de çok eskiye uzandığını gösteriyor.

Daha kuzeyde, Mirarr ülkesinde Madjedbebe adlı bir sığınak, kıtadaki insan varlığının ne zaman başladığı tartışmasının merkezine yerleşti.

2017'de bir araştırma ekibi, sığınağın en alt katmanlarının yaklaşık altmış beş bin yıl öncesine uzandığını öne sürdü. Bu katmanlarda öğütme taşları, kenarı sürtülmüş balta parçaları ve kullanılmış aşı boyası vardı. Başka araştırmacılar tarihlerin bu kadar eskiye gitmediğini, buluntuların toprakta aşağı kaymış olabileceğini savundu. Tartışma sürüyor. Kesin olan, boyanın bu kıyıda çok erken bir dönemden beri kullanıldığıdır.

Kazının nasıl yapıldığı da önemli. Mirarr toplulukları, araştırma ekibiyle yaptıkları bir anlaşmayla kazının sürüp sürmeyeceğine kendileri karar verdi. Buluntuların nerede saklanacağını ve nasıl anlatılacağını da onlar belirledi. Bu, sonraki bölümlerde göreceğimiz izin ilkesinin bir kazı alanındaki karşılığıdır.

En yaygın ve en kolay tanınan kaya izi ise bir insan elinin kendisidir.

Şablon, kayaya dayanan bir elin çevresine boya püskürtülerek yapılır. Ressam ıslatılmış toprak boyasını ağzına alır ve elinin üstüne üfler. El çekildiğinde kayanın üstünde boyanın çevrelediği boş bir biçim kalır. Bir elin izi, birinin orada bulunduğunu ve o yerle bir bağı olduğunu söyler. Kimi araştırmacılar, aynı duvara kuşaklar boyunca dönülüp yeni şablonlar eklendiğini düşünüyor. Carnarvon'daki duvarın geleneksel sahipleri bugün de bölgenin bakımında söz sahibidir.

Mekanizma — katmanlar ve X-ray üslubu

Kakadu'nun kuzeydoğu ucunda, Doğu Alligator Irmağı'na bakan kayalık Ubirr'dir. Burası parkın en çok ziyaret edilen resimli yerlerinden biridir. Ziyaretçiler rampalarla ve korkuluklarla belirlenmiş bir yoldan geçer.

Bu resimlerde hayvanın dış çizgisi ile iç yapısı aynı anda görünür. Avrupalı araştırmacılar bu üsluba, bir röntgen filmine benzediği için "X-ray" adını verdi. Ad bir benzetmedir ve resmin amacını anlatmaz. Ressamlar hayvanın içini, avlayan ve paylaşan birinin bildiği biçimde çizer. Yağın nerede biriktiği, hangi parçanın kime düşeceği ve hangi organın yenmeyeceği, akrabalık ve yemek kurallarıyla bağlıdır. Resim, bir balığın bir topluluğun içinde nasıl bölüşüldüğünü de taşır.

Ubirr'deki X-ray figürleri ince çizgilerle, kimi zaman birbirine paralel tarama çizgileriyle doldurulur. Aynı doldurma tekniği, birazdan göreceğimiz kabuk resimlerinde de karşımıza çıkacak. Kaya ve kabuk, aynı ressamların aynı tasarımları taşıdığı iki yüzeydir.

Tilasin, bugün Tazmanya kaplanı diye de bilinen etçil keseli bir hayvandı. Anakaradan birkaç bin yıl önce çekildi ve son temsilcileri yirminci yüzyılda Tazmanya'da öldü. Ubirr'deki resim, hayvanın bu kıyıda hâlâ yaşadığı bir dönemde yapılmış olmalı. Bir resim böylece kendi tarihine dair de bir ipucu verir.

Bininj anlatılarına göre Mimi, kayaların çatlaklarında yaşayan ince ve kırılgan ruhlardır. Rüzgârda kırılabilecek kadar zayıf oldukları için kayaların içine saklanırlar. İnsanlara avlanmayı, yemek pişirmeyi ve resim yapmayı onların öğrettiği anlatılır. Kimi yüksek ve ulaşılması güç figürlerin Mimi'ler tarafından çizildiği söylenir. Bir resim böylece insan ile ruh arasında bölüşülen bir zanaatın ürünü olarak da okunur.

Ubirr'de kamuya açık anlatılar, park tabelalarında ve rehberli yürüyüşlerde paylaşılır. Gökkuşağı Yılanı'na dair kimi öyküler de bu açık katmana aittir. Daha derin katmanlar ziyaretçiye anlatılmaz ve anlatılmaması da öykünün kendisine dahildir.

Mekanizma — yenilemek

Anbangbang'a dönelim. Burrungkuy, Kakadu'nun güneyinde, ovanın ortasından yükselen bir kumtaşı kütlesidir. Sığınak, binlerce yıl boyunca bir yağmur mevsimi barınağı olarak kullanıldı.

Parkın paylaştığı anlatıya göre Namarrkon, Şimşek Adamı'dır. Fırtına mevsiminde gökyüzünde dolaşır ve taş baltalarını bulutlara vurarak şimşek çaktırır. Başından ayağına uzanan halka, şimşeğin kendisini, onu birbirine bağlayan bir kuşağı gösterir. Figürün yanında karısı da boyanmıştır. Şimşek mevsiminin gelişi, Bininj takviminde bir dönemin başladığını haber verir.

Najombolmi bu figürleri, eskiden orada olan figürlerin üstüne, onların öykülerini sürdürerek boyadı. Aile figürlerinin bir bölümü atalara, bir bölümü bir törene hazırlanan insanlara bağlanıyor. Najombolmi o yıllarda bölgedeki başka sığınaklara da boyadı. Batı Arnhem Land'de kaya sığınaklarına gençliğinde boyamış son kuşaktan biri olarak Bardayal Nadjamerrek de anılıyor. Bu ressamlar sonraki yıllarda kabuk ve kâğıt üstüne resim yaptı ve duvarın bilgisini yeni yüzeylere taşıdı.

Bininj için bir figürü yenilemek, onunla ilgili yükümlülüğü yerine getirmektir. Bu hak, o yerin ve o öykünün sahibi sayılan kişiye ya da onun izin verdiği bir akrabaya aittir. Doğru kişinin elinden çıkan yeni boya, figürün gücünü tazeler. Yanlış kişinin elinden çıkan boya ise, ne kadar özenli olursa olsun, bir saygısızlık sayılabilir.

Bu yaklaşımın en güçlü örneği, kıtanın kuzeybatısındaki Kimberley'dedir.

Worrorra, Ngarinyin ve Wunambal halkları için Wandjina, yağmuru ve bulutu getiren atalar varlıklardır. Yolculuklarının sonunda kendilerini kayalara boyayıp oraya yerleştikleri anlatılır. Figürlerin ağzı yoktur. Kimi anlatılara göre ağız olsaydı yağmur durmadan yağardı. Başın çevresindeki ışınlar bulutları, şimşeği ya da saçı gösterir.

Wandjina'ların yağmur mevsiminden önce yenilenmesi, yağmurun zamanında gelmesi ve ülkenin bereketli kalması için gerekli sayılır. Yenilenmeyen bir Wandjina'nın güçten düştüğü düşünülür. Kimi yeniden boyamalar, dışarıdan gelen gazeteciler ve araştırmacılar tarafından tahribat diye eleştirildi. Kimberley toplulukları ise bunun yerin bakımı olduğunu, yeni boyanın eskisini silmediğini, onu sürdürdüğünü savundu.

Kimberley'in daha eski katmanındaki ince figürler, yıllarca bir Avrupalı kâşifin adıyla anıldı. Topluluklar bugün kendi verdikleri adın, Gwion Gwion'un kullanılmasını istiyor. Adlandırmak da söz hakkına dair bir tercihtir.

Mekanizma — oyulmuş kaya

Kıtanın batı kıyısında, Pilbara bölgesinde, Murujuga ya da öteki adıyla Burrup Yarımadası uzanır. Burada resim boyayla yapılmaz, kayaya oyulur.

Murujuga'nın kayaları, yüzeyde demir ve mangan zengini koyu bir kabukla kaplıdır. Oymacı bu kabuğu sert bir taşla dövdüğünde altındaki açık renkli kaya ortaya çıkar. Figür böylece koyu bir zeminde açık bir iz olarak belirir. Yarımadada bu türden oymaların sayısının bir milyonu aştığı tahmin ediliyor. Ngajarli, bunların bir bölümünün ziyaretçilere bir yürüyüş yolu boyunca açıldığı yerdir.

Bu kayaların hemen yanında yirminci yüzyılın ikinci yarısında büyük bir sanayi bölgesi kuruldu. Gaz işleme tesisleri, bir gübre fabrikası ve bir liman inşa edildi. Yapım sırasında oymalı kayaların bir bölümü yerinden kaldırılıp başka yerlere taşındı. Bugün tartışmanın merkezinde fabrikaların bacalarından çıkan gazların kayaların koyu kabuğunu aşındırıp aşındırmadığı sorusu var. Kimi araştırmacılar bu etkinin ölçülebilir olduğunu savunuyor, kimi devlet raporları ise bunu kesin bulmuyor.

Murujuga'nın geleneksel sahiplerini temsil eden kuruluş, yarımadanın Dünya Mirası Listesi'ne alınması için yıllarca çalıştı. UNESCO 2025'te Murujuga kültür peyzajını listeye aldı. Kararla birlikte sanayinin bölgede nasıl süreceği sorusu da uluslararası bir gözetimin konusu oldu.

Mekanizma — kabuk

Arnhem Land'de yağmur mevsiminin başında, okaliptüs ağaçlarının kabuğu gövdeden en kolay ayrıldığı dönemdedir. Ressam, lifli kabuklu bir okaliptüsün düz gövdesine iki çentik açar ve kabuğu uzun bir tabaka hâlinde soyar. Dış yüzü kazınıp temizlenir. Kabuk ateşin üstünde ısıtılır, üstüne taşlar konarak düzleştirilir.

Boyalar kırmızı ve sarı aşı boyası, beyaz kil ve kömürdür. Ressam boyaları taş üstünde suyla ezer. Eskiden boyaların tutması için kimi orkidelerin özsuyu kullanılırdı, bugün çoğunlukla sentetik bir yapıştırıcı katılıyor. Kalın çizgiler için çiğnenmiş bir dal ucu, ince çizgiler için birkaç tel insan saçından yapılmış uzun bir fırça kullanılır.

Kuzeyin pek çok ressamı figürlerin ve alanların içini birbirine paralel ve birbirini kesen ince çizgilerle doldurur. Batı Arnhem Land'de bu doldurmaya rarrk deniyor. Tarama, yüzeye bir parıltı verir ve tören sırasında bedene boyanan tasarımlarla aynı ışıltıyı taşır. Kimi ressamlar bu parıltıyı ataların gücünün görünür olması diye anlatır. Taramanın düzeni ise ressamın klanına ve ait olduğu öykünün tasarımına bağlıdır.

Kabuk resminin kökü, yağmur mevsimi barınaklarının kabuktan iç duvarlarındadır. Kaya duvarına çizilen figürler, aynı mevsimde kabuktan barınağın içine de çizildi. Kabuk sonradan barınaktan ayrılıp taşınabilir bir yüzeye dönüştü.

Biyolog Baldwin Spencer, Kuzey Toprakları'nda yönetim adına çalıştığı yıllarda Oenpelli'deki ressamlardan kabuk resimleri ısmarladı. Resimleri Melbourne'e gönderdi ve onlar kıtanın en erken kabuk resmi koleksiyonlarından birinin çekirdeği oldu. Ressamların adlarının çoğu kayda geçmedi. Koleksiyon bugün hem bir tarih kaynağı hem de bir eksiklik olarak okunuyor: resimler kaydedildi, onları yapan insanlar kaydedilmedi.

Kabuk resmini geniş bir ilgiye taşıyan olay otuz yılı aşkın bir süre sonra geldi.

Amerikan-Avustralya Arnhem Land Bilimsel Seferi, Charles Mountford önderliğinde aylarca bölgede çalıştı. Sefer bitki, hayvan ve nesne toplamanın yanında ressamlardan çok sayıda kabuk resmi ısmarladı. Bu resimler Avustralya'nın galerilerine girdi ve kabuk resminin müzede sanat olarak görülmesinin önünü açtı. Sefer üyeleri mezarlardan insan kemikleri de aldı. Bu kemiklerin bir bölümü ancak yıllar sonra, uzun bir talep sürecinin ardından topluluklara geri verildi.

Bugün kabuk resminin en tanınmış ustalarından biri, Maningrida çevresinden Kuninjku ressam John Mawurndjul'dür.

Mardayin, Kuninjku'nun önemli bir törenidir ve bilgisinin bir bölümü yalnız kabul edilmiş kişilere açıktır. Mawurndjul, törenin kamuya gösterilebilecek tasarımlarını ve ülkesindeki kutsal su birikintilerini resmeder. Kısıtlı katman resme girmez, taramanın parıltısı ise ataların gücünü görünür kılar.

Paris'teki müze açılırken Avustralya'dan sekiz Yerli sanatçı, binanın yüzeylerine yerleştirilecek eserler tasarladı. Mawurndjul'ün tasarımı, kabuktan kopup bir binanın tavanına geçti. Tasarımın büyütülmesine ve yeni bir yüzeye aktarılmasına, ressam ve topluluğu izin verdi. Yüzey değişti, tasarımın kime ait olduğu ise değişmedi.

Mekanizma — izin

Kaya ve kabuk resmi, kimin neyi görebileceğine dair kurallarla birlikte yaşar. Kimi duvarlar ve tasarımlar herkese açıktır. Kimisi yalnız erkeklere ya da yalnız kadınlara, kimisi yalnız törenle kabul edilmiş kişilere aittir. Bir resmin önüne gelebilmek, onu görme izniyle aynı anlama gelmez.

Bu kuralların bugünkü karşılığı, park yönetimlerinin ve toplulukların koyduğu ziyaret düzenleridir. Kakadu'yu devlet ile geleneksel sahipleri birlikte yönetiyor. Parkta kimi sığınaklar ziyaretçiye açık, kimisinin yeri bile duyurulmuyor. Açık yerlerde de fotoğrafı yasaklanan bölümler, tören dönemlerinde kapatılan yollar var.

Injalak Tepesi, Doğu Alligator Irmağı'nın öbür yakasında, Arnhem Land'in içindedir. Bölgeye girmek için toprak konseyinden izin almak gerekir. Tepeye yalnız yerel bir rehberle çıkılır ve rehberler topluluğun sanat merkezine bağlıdır. Rehber, neyin anlatılabileceğine ve nerede fotoğraf çekilebileceğine yürüyüş sırasında kendisi karar verir. Ziyaretin geliri de sanat merkezine ve topluluğa döner.

Fotoğraf ve yayın kuralları kitaplara ve müzelere de uzanıyor. Kimi müzeler, kutsal sayılan kabukları ve nesneleri vitrinden çekip yalnız topluluk temsilcilerinin girebildiği depolara aldı. Avustralya'daki araştırma kuruluşları, Yerli topluluklarla çalışmayı topluluğun bilgilendirilmiş onayına bağlayan etik ilkeler yayımlıyor. Bir duvarın fotoğrafını çekmek kolaydır. O fotoğrafı bir kitapta ya da bir sitede yayımlamak ise, duvarın sahiplerinin onayını gerektirir.

Mekanizma — bir patlamanın ardından

Mayıs 2020'de, Pilbara'daki Juukan Gorge'da iki kaya sığınağı bir demir madeni genişletmesi için patlatıldı.

Madencilik şirketi Rio Tinto, patlatma için gereken izni yıllar önce eyaletin miras yasasına göre almıştı. O izinden sonra yapılan kazılar, sığınakların düşünülenden çok daha eski ve zengin olduğunu gösterdi. Geleneksel sahipler, Puutu Kunti Kurrama ve Pinikura halkları, yasanın eski izni geri almaya olanak tanımadığını gördü.

Kemerin DNA'sı, onu takan kişiyi bugünkü geleneksel sahiplerin atalarına bağladı. Sığınaklar yok edildiğinde topluluk, böyle bir bağı kanıtlayan bir yeri kaybetti. Patlatma ülke içinde ve dışında tepki topladı. Şirketin üst yöneticileri görevlerinden ayrıldı. Bir meclis komisyonu soruşturma açtı ve ara raporuna "Bir daha asla" başlığını verdi.

Batı Avustralya 2021'de yeni bir miras yasası çıkardı. Yasa, çiftçilerin ve toprak sahiplerinin tepkisi üzerine 2023'te yürürlükten kaldırıldı ve eski yasa değiştirilerek geri geldi. Ulusal düzeyde bir reform tartışması da sürüyor. Tartışmanın özü aynı soruya dayanıyor: bir yerin geleceğine son sözü kim söyler?

Kalıcı araçlar

Katmanı oku. Bir kaya duvarının önünde figürlerin hangisinin hangisinin üstüne bindiğine bak; üslup sırası, tek tek tarihlerden önce bir zaman çizelgesi verir.

Tarihin dayanağını sor. Bir resme verilen yaşın neyle ölçüldüğünü öğren: kömür mü, eşek arısı yuvası mı, kazı katmanı mı? Aralığı ve tartışmayı da not et.

Yenilemeyi ehliyetle tart. Yeni boyanmış bir figür gördüğünde, boyayanın o yerle ve o öyküyle bağını sor; tazeliği yargının ölçüsü yapma.

Adı soruştur. Bir üslubun ya da bir resim grubunun hangi adla anıldığına, o adı kimin koyduğuna ve topluluğun kendi adına bak.

Yüzeyin yolculuğunu izle. Bir tasarım kayadan barınak duvarına, kabuğa, müze deposuna ve bir binanın tavanına geçerken her adımda kimin izin verdiğini kaydet.

Görüntüyü yayımlamadan önce dur. Bir fotoğrafı paylaşmadan önce yerin açık mı kısıtlı mı olduğunu, topluluğun bu konuda ne istediğini öğren.

Yaygın yanlışlar

Uygulama ve kilit özet

Kilit özet: Kuzey Avustralya'nın kaya duvarları, kuşaklar boyunca üst üste eklenen figürlerin arşividir. Tarihleri çoğunlukla bir aralık olarak verilir. Nawarla Gabarnmang ve Madjedbebe bu geleneğin çok eskiye uzandığını gösterir, Madjedbebe'nin tarihleri ise tartışmalıdır. Ubirr'deki X-ray balıklar bir hayvanın içini paylaşım bilgisiyle çizer. Anbangbang'da ve Wandjina sığınaklarında yenileme, doğru kişinin üstlendiği bir yükümlülüktür. Murujuga'nın oymaları sanayinin yanında durur ve 2025'te Dünya Mirası Listesi'ne girdi. Kabuk resmi okaliptüs kabuğu, toprak boyaları ve rarrk taramasıyla yapılır. Spencer'in ve 1948 seferinin koleksiyonları onu müzeye taşıdı. Kimin bakabileceğini ve neyin yayımlanabileceğini topluluk belirler. Juukan Gorge'un 2020'de patlatılması, bu söz hakkının yasada eksik kaldığını gösterdi.

Sonraki derse köprü

Bir müze salonunda kabuk resmi sessizce asılı durur. Arnhem Land'de ise kabuktaki tasarımların benzerleri törende bedenlere boyanır, bir şarkının dizeleriyle birlikte söylenir ve dansın adımlarıyla yürünür. Tasarımı öğrenen kişi şarkısını, adımını ve elde taşınacak nesneyi de onunla birlikte öğrenir. Kabuk bu bütünden sökülüp taşınabilen parçadır. Söz, ses ve hareket ise ülkede kalır ve resmin anlamının önemli bir bölümünü kendi içinde tutar.