Misyonerlik, sömürge toplama ve müze depoları

Okura not

Avustralya'nın Aborjin ve Torres Boğazı Adalısı halklarından, Māori ve Kanak okurlardan önce izin isteyerek söze başlıyoruz. Bu ders atalardan kalan bedenlerin ve gizli-kutsal nesnelerin müzelere nasıl girdiğini anlatıyor. Hiçbir kalıntıyı ve hiçbir gizli-kutsal nesneyi betimlemiyor, kartlamıyor. Hayatını kaybetmiş Aborjin ve Torres Boğazı Adalısı kişilerin adlarını da kullanmıyor. Kamuya açık olan yalnız kurumların ve toplulukların duyurduğu kararlardır, ders de onlarla sınırlı kalıyor.

Açılış: çekmecedeki numara

Önceki derste bir maskenin ancak şarkısıyla, dansıyla ve onu taşıyan bedenle birlikte tamamlandığını gördük. Dans bittiğinde maske ya saklanır, ya yakılır, ya da bir sonraki törene kadar bekler. Peki şarkısı susmuş, dansçısı hiç gelmeyecek bir maske nerede durur?

Avrupa'da büyük bir etnoloji müzesinin bodrumunu düşünelim. Uzun bir koridor boyunca tekerlekli raf dolapları dizilir. Bir kolu çevirdiğinizde dolaplar ray üstünde kayar ve aralarında dar bir geçit açılır. Çekmecelerde asitsiz kâğıda sarılmış nesneler yatar. Her birinin üstünde, bir iple bağlı küçük bir etikette bir envanter numarası okunur. Kimi etikette bir ada adı, kimi etikette yalnız "Güney Denizi" yazar. Kimi etikette de bir toplayıcının adı ve bir yıl bulunur, ama nesneyi yapan kişinin adı hiç geçmez.

Ziyaretçinin gördüğü salonlar bu depoların küçük bir yüzüdür. Büyük müzelerin Okyanusya koleksiyonlarında nesnelerin çok büyük bir bölümü hiçbir zaman vitrine çıkmaz. Bu dersin sorusu bu çekmecelerden doğuyor: Bir nesne adasından bu rafa hangi yollardan geldi ve bugün kimin kararıyla nerede durmalı?

Dersin yolu

Önce bir nesnenin koleksiyona girdiği yolları ayırmayı öğreneceğiz. Ardından Londra Misyoner Cemiyeti'nin "putlar" diye sergilediği tanrı figürlerine ve misyoner koleksiyonlarının sonraki yolculuğuna bakacağız. Hamburg ve Berlin'de bir tüccar müzesi, bir cezalandırma seferinden kalan bir tekne ve büyük bir bilim seferi, sömürge toplamanın öbür yüzlerini gösterecek. Avustralya'da gizli-kutsal nesnelerin toplanışı ve geri dönüşü, iadenin bir eşya tesliminden fazlasını neden kapsadığını anlatacak. Son bölümde görünmeyen depoya, dijital dönüşe ve ortak küratörlüğe geleceğiz.

Sıfır noktası: koleksiyona giden yollar

Müze etiketinde çoğu zaman tek bir sözcük durur: "toplandı". Bu sözcük birbirinden çok farklı karşılaşmaları aynı kalıba döker. Bir önder, ilişkisini güçlendirmek için bir armağan verebilirdi. Bir kıyı köyü taze yiyecek, demir ya da kumaş karşılığında bir sopayı takas edebilirdi. Hristiyanlığa geçen bir topluluk tanrı figürlerini misyonerlere teslim edebilirdi. Bir sömürge askeri, yaktığı bir köyden bir tekneyi alıp götürebilirdi. Bir tüccar, satış için yapılmış bir oymayı satın alabilirdi.

Bu yolların her biri nesneye başka bir öykü yükler. Armağan bir bağ kurar ve karşılığını bekler. Takasta iki taraf da bir şey ister. Teslim, bir inancın bırakılışını sahneler. Yağma ise rızanın tamamen yokluğudur. Bir nesnenin bugün kime ait olduğunu tartışırken ilk iş, etiketteki o tek sözcüğün altında hangi yolun yattığını bulmaktır.

Bu araştırmaya köken araştırması deniyor, İngilizcede "provenance research". Araştırmacı envanter defterlerini, satış belgelerini, gemi kayıtlarını, mektupları ve fotoğrafları okur. Çoğu zaman zincirin bir halkası eksik kalır. Bir nesnenin yalnız hangi yıl hangi satıcıdan alındığı bilinir. Eksik halka da bir bilgidir, çünkü toplayıcının neyi kaydetmeye değer bulmadığını gösterir.

Mekanizma — teslim edilen tanrılar

Polinezya'da soy ve tapu dersinde (KRO-316.3), Tahiti'de Pōmare II'nin Hristiyanlığa geçişini ve tanrı figürlerinin bir kısmının yakılıp bir kısmının misyonerlere verildiğini görmüştük. Londra Misyoner Cemiyeti bu teslimi Britanya'daki bağışçılarına bir kanıt olarak duyurdu.

Gravür bağış toplayan bir bültende basıldı. Okur, sayfada bir tanrılar topluluğunun yenilgisini görüyordu. Figürlerin sarılı oluşu, yani tanrının gücünü taşıyan kumaş katları, gravürde yalnızca tuhaf bir görünüş olarak kalıyordu. Görüntü bir inanç değişimini Londra'daki kiliselerin başarısı olarak anlatıyordu. Tahiti'deki siyasi hesaplar, Pōmare'nin rakiplerine karşı ittifak arayışı ve adalardaki tartışmalar sayfada görünmüyordu.

Teslim edilen figürlerin bir bölümü Londra'ya gitti ve Cemiyet'in kendi müzesine yerleşti.

Müze, Cemiyet'in dünya çapındaki işini görünür kılmak için kuruldu. Ziyaretçi tanrı figürlerini "terk edilmiş putlar" olarak görüyor, onları misyonun başarısının kanıtı sayıyordu. Vitrinin düzeni, eskiyle yeninin yer değiştirdiğini söylüyordu. Koleksiyonun önemli bir bölümü on dokuzuncu yüzyılın sonunda ve yirminci yüzyılın başında British Museum'a geçti. Rurutu'nun Aʻa heykeli de bu yolu izledi.

Misyonerlerin kendi kitapları da bu anlatıyı yaydı.

Williams, Cemiyet adına Toplum Adaları'ndan Cook Adaları'na ve Samoa'ya uzanan bir ağ kurdu. Kitap Britanya'da çok okundu ve misyon için bağış topladı. Williams kitabın yayımlanmasından kısa süre sonra Vanuatu'da, Erromango adasında öldürüldü. Britanya'da bir şehit olarak anıldı. Kitabın sayfalarında adalıların sesi yalnız din değiştirenlerin tanıklığı olarak duyulur. Bugün kitap, nesnelerin hangi adadan ve hangi yıllarda geldiğini izlemek için okunuyor. Aynı zamanda o nesnelere bakışı kalıba döken bir metin olarak da eleştiriliyor.

Misyonerlerin tamamı nesneleri yalnız "put" olarak görmedi. Kimileri dilleri, soy anlatılarını ve el işlerini dikkatle kaydetti. Kimileri de topladığı nesneleri satarak misyonun giderlerini karşıladı. Melanezya'da çalışan bir Metodist misyoner bu iki yönün birlikte nasıl yürüyebildiğini gösteriyor.

George Brown önce Samoa'da çalıştı, sonra Yeni Britanya'nın kıyısında yeni bir misyon kurdu. Topladığı nesneler, doğa örnekleri ve fotoğraflar onu dönemin tanınmış bir derleyicisi yaptı. Aynı misyon yıllarında Brown, birkaç misyoner öğretmenin öldürülmesinin ardından silahlı bir cezalandırma baskınına öncülük etti ve bu yüzden sert eleştirildi. Koleksiyonu ölümünden sonra İngiltere'de bir müzeye geçti. Yirminci yüzyılın ikinci yarısında ise büyük ölçüde Japonya'ya satıldı. Bir misyonerin kişisel koleksiyonu böylece iki kıta değiştirdi ve topluluklardan her seferinde biraz daha uzaklaştı.

Misyon toplamanın en büyük sahnesi yirminci yüzyılda Roma'da kuruldu.

Papa XI. Pius, Kutsal Yıl için misyonlardan nesne istedi. Okyanusya'dan da çok sayıda parça geldi. Sergi kapanınca nesnelerin çoğu bir misyon etnoloji müzesinin çekirdeği oldu. Bu müze bugün Vatikan Müzeleri içinde, Anima Mundi adıyla sürüyor. Bir sergi için istenen nesne, bir yıl sonra kalıcı bir koleksiyonun parçasıydı.

Mekanizma — tüccar müzesi ve bilim seferi

Misyonerler adalara inançla, tüccarlar ise kâr peşinde geldi. On dokuzuncu yüzyılın ortasında Hamburg'un bir ticaret evi, Pasifik'te kopra, yani kurutulmuş hindistancevizi içi ticaretinde öne çıktı. Godeffroy ailesinin şirketi Samoa'da plantasyonlar ve adalar arasında ticaret istasyonları kurdu. Aile Hamburg'da bir de müze açtı.

Şirket, Pasifik'e ücretli toplayıcılar gönderdi. Bitkiler, hayvanlar ve nesneler aynı gemilerle Hamburg'a geliyordu. Dergi, doğa tarihi ile insan topluluklarını aynı sayfalarda, aynı sınıflama diliyle sundu. Toplayıcılardan Amalie Dietrich, Queensland'de geçirdiği yıllarda bitki ve hayvan örneklerinin yanında Aborjin insanların kalıntılarını da gönderdi. Bu kalıntılar bugün geri dönüş tartışmalarının bir parçası. Şirket 1870'lerin sonunda mali çöküşe girdi. Müzenin etnografya koleksiyonu satıldı ve büyük kısmı Leipzig'deki etnoloji müzesine, bir kısmı Hamburg'a gitti.

Ticaret ağları ile şiddet bazen aynı kıyıda buluştu. Amirallık Adaları'nın batısında, Hermit Adaları'ndan küçük Luf adasında 1880'lerin başında bir Alman ticaret istasyonuna saldırı oldu. Alman donanması bir cezalandırma seferi gönderdi. Köyler yakıldı, tekneler yok edildi ve çok sayıda adalı öldü. Ada nüfusu sonraki yıllarda hızla azaldı.

Tekne, Luf'ta seferden sağ kalanların kuşağı tarafından yapıldı. Yirminci yüzyılın başında bir Alman ticaret şirketinin temsilcisi tekneyi adadan aldı ve Berlin'deki etnoloji müzesine sattı. Tekne on yıllarca Berlin'in Okyanusya salonunun yıldızı oldu. Ziyaretçiler onu Pasifik denizciliğinin bir başyapıtı olarak hayranlıkla izledi. 2021'de tarihçi Götz Aly'nin bir kitabı, teknenin hangi şiddetin ardından Berlin'e geldiğini kamuoyuna tartıştırdı. Tekne bugün Humboldt Forum'da duruyor ve yanındaki metin artık Luf'a ne olduğunu da anlatıyor.

Teknenin öyküsü bir hayranlık nesnesinin aynı zamanda bir yıkımın tanığı olabileceğini gösteriyor. Teknenin dış yüzü bir ustalığı, etiketi ise artık bir adanın kaybını taşıyor.

Sömürge toplamanın en düzenli biçimi büyük bilim seferleriydi. Hamburg'daki etnoloji müzesi, şehrin bilim vakfının desteğiyle Bismarck Takımadaları'na ve Mikronezya'ya iki yıllık bir sefer düzenledi. Sefer, kiralanmış bir buharlı gemiyle 1908'den 1910'a kadar adaları dolaştı. İkinci yılın önderi, Yeni İrlanda'daki malanggan dersinde andığımız Elisabeth Krämer-Bannow'un eşi Augustin Krämer'di.

Sefer binlerce nesneyi, fotoğrafı ve ses kaydını Hamburg'a taşıdı. Ciltlerin yayımı on yıllar sürdü ve iki dünya savaşının ardından tamamlandı. Bu ciltler bugün Mikronezya'nın kimi adaları için en ayrıntılı tarihsel kayıtlar arasında sayılıyor. Adalılardan torunlar, atalarının evlerini, desenlerini ve sözcüklerini bu sayfalarda arıyor. Aynı ciltler, nesnelerin ne kadarının satın alındığını, ne kadarının baskıyla ya da izinsiz alındığını çoğu zaman açıkça söylemiyor. Hamburg'daki müze 2018'de adını değiştirdi ve sömürge geçmişiyle yüzleşmeyi programına koydu.

Bilim seferleri yalnız nesne taşımadı. Görüntüyü ve sesi de kaydetti.

Haddon'un 1898'de Mer adasında çektiği birkaç kısa siyah beyaz film parçasında kumsalda dans eden erkekler ve ateş yakan adalılar görünüyor; kopyaları bugün İngiltere'deki arşivlerde korunuyor.

Antropolog Alfred Cort Haddon, Cambridge'den bir ekiple Torres Boğazı adalarına bir sefer düzenledi. Ekip nesne topladı, soy kayıtları tuttu, balmumu silindirlere şarkılar kaydetti. Haddon'un çektiği parçalar, alanda çekilmiş ilk etnografik filmler arasında sayılıyor. Dansların bir bölümü, o yıllarda artık yapılmayan törenlerin kamera için yeniden canlandırılmasıydı. Film bu yüzden hem bir kayıt hem de bir sahnelemedir. Adalılar bugün bu kayıtları ve nesneleri, kendi dans ve şarkı geleneklerini sürdürmek için kullanıyor.

Mekanizma — gizli-kutsal olan ve geri dönüş

Orta Avustralya'da Arrernte ve komşu topluluklar, atalar varlıklarla ve ülkeyle bağı taşıyan kutsal nesneleri belirli yerlerde saklar. İngilizcede bu nesnelere çoğunlukla tjurunga deniyor. Onları görmek, tutmak ve onlarla ilgili şarkıyı bilmek, yaşla ve törenle kazanılan bir haktır. Ülke ve Dreaming dersinde (KRO-316.8) gördüğümüz gibi, bir tasarımın kime gösterileceği tasarımın kendisi kadar önemlidir. Bu ders o nesnelerin biçimine, işaretlerine ve anlamlarına girmiyor. Yalnız nasıl toplandıklarını ve nasıl geri döndüklerini izliyor.

On dokuzuncu yüzyılın sonundan başlayarak tjurunga'lar Avrupa ve Amerika müzelerine, özel koleksiyonlara ve satıcılara aktı. Kimi bekçisinin bilgisi dışında saklandığı yerden alındı. Kimi baskı altında, kimi para ya da yiyecek karşılığında verildi. Kimi de topluluğun yaşlıları tarafından, bilgiyi korusun diye güvendikleri bir kişiye emanet edildi. Bu son yol, toplamanın en karmaşık öyküsünü doğurdu.

Orta Avustralya'da, Hermannsburg'daki Lutheran misyonunda misyoner Carl Strehlow'un oğlu Arrernte diliyle büyüdü. Theodor George Henry Strehlow, yetişkin olunca Arrernte yaşlılarının şarkılarını, soy kayıtlarını ve törenlerini kaydetmeye başladı. Yaşlıların bir bölümü ona kutsal nesneler emanet etti.

Strehlow, şarkıları Avrupa'nın eski şiir gelenekleriyle karşılaştırarak onlara bir edebiyat saygınlığı kazandırmak istedi. Kitap bu yönüyle bir hayranlık belgesidir. Öte yandan şarkıların bir bölümü, yalnız belirli kişilerin bilebileceği bilgiyi taşıyordu. Strehlow nesneleri ve kayıtları kendi kişisel mülkü gibi görmeye başladı. Yaşamının son yıllarında gizli törenlerin fotoğraflarının bir Avrupa dergisinde yayımlanması büyük tepki doğurdu. Ölümünden sonra koleksiyonun kime ait olduğu üzerine uzun bir tartışma çıktı.

Koleksiyon sonunda Kuzey Toprakları hükümetinin eline geçti ve 1990'larda Alice Springs'te Strehlow Araştırma Merkezi kuruldu. Merkez nesneleri herkese açık bir salonda göstermiyor. Topluluklardan yetkili kişiler gelip nesnelere bakabiliyor, kayıtları dinleyebiliyor, kimi nesneleri de geri alabiliyor. Arşiv burada bir emanet odasının kurallarıyla işliyor.

Yurt dışındaki nesnelerin dönüşü ise daha uzun bir yol izliyor. Avustralya'nın Yerli araştırmalar enstitüsü, AIATSIS, 2010'ların sonundan beri topluluklarla birlikte yurt dışındaki kurumlarla görüşüyor. Bu çalışmanın ilk büyük sonuçlarından biri Amerika'dan geldi.

Nesneler on yıllar önce Illinois'e ulaşmıştı. Topluluk temsilcileri nesneleri teslim aldı ve onları ülkelerine götürdü. Müze iadeyi duyurdu ama nesneleri göstermedi. Bu sessizlik iadenin özünü anlatıyor. Geri verilen, nesneyle birlikte onu görme ve bilme hakkıydı.

Tartışma yalnız gizli nesnelerle sınırlı kalmıyor. Kıtanın doğu kıyısındaki ilk karşılaşmadan kalan bir nesne, bir ulusun kuruluş öyküsünün de tartışılmasına yol açtı.

Cook'un ilk yolculuğunda gemiden inen denizcilere Gweagal adamları karşı koydu. Denizciler ateş açtı ve kıyıdan kimi nesneleri alıp götürdü. British Museum'daki kalkanın bu nesnelerden biri olduğu uzun süre kabul edildi. Kimi araştırmacılar, bu ağaç Botany Bay çevresinde yetişmediği için kalkanın daha kuzeyden gelmiş olabileceğini öne sürdü. La Perouse'da yaşayan Gweagal torunları kalkanın geri dönmesini istiyor. Kalkan 2015'te Kanberra'daki bir sergiye ödünç gitti ve yeniden Londra'ya döndü. Aynı kıyıdan alınan dört mızrak ise Cambridge'deki bir kolejden 2023'te topluluğa geri verildi.

Kalkanın tartışması bir şeyi açıkça gösteriyor. Köken kesinleşmeden de bir topluluk, bir nesneyi kendi tarihinin tanığı olarak görebilir. Müze ise kesin belge ister. İki taraf aynı nesneye farklı kanıt ölçüleriyle bakıyor.

Kimi dönüşlerin kaynağı bir saraydı. Fiji 1874'te Britanya'ya bağlandığında Bau'nun önderi Cakobau bir armağan gönderdi.

Sopa, egemenliğin devrinin işareti olarak Kraliçe Victoria'ya gönderildi. 1930'ların başında Britanya kralı sopayı Fiji'ye geri yolladı ve sopa Fiji meclisinin tören asası oldu. Bir armağan böylece bir egemenlik belgesine, sonra yeniden bir ülkenin simgesine dönüştü. Armağanın anlamını, onu kimin, hangi koşulda ve kime verdiği belirliyor.

Geri dönüşün en ağır alanı insan kalıntılarıdır. On dokuzuncu yüzyılda Avrupa'daki ırk bilimi, Aborjin ve Torres Boğazı Adalısı insanların kemiklerini, kafataslarını ve korunmuş bedenlerini ölçmek için topladı. Kalıntılar mezarlardan çıkarıldı, hastanelerden alındı, satıcılardan satın alındı. Britanya'da 2004'te çıkan bir yasa, ulusal müzelerin insan kalıntılarını koleksiyondan çıkarıp geri vermesinin önünü açtı. Avustralya hükümetinin programı o yıllardan bu yana Britanya'dan, Almanya'dan ve başka ülkelerden atalarını geri getiriyor. Māori dersinde (KRO-316.4) Te Papa'nın toi moko'ları geri getiren programını görmüştük. Yeni Kaledonya'da ise 1878 ayaklanmasının önderi Ataï'nin başı, bir yüzyılı aşkın süre Paris'te kaldıktan sonra 2014'te Kanak halkına teslim edildi. Bu ataların hiçbiri bir kart olarak anılmıyor. Ait oldukları topluluklar onları kendi törenleriyle karşılıyor ve toprağa veriyor.

Mekanizma — görünmeyen depo

Açılıştaki çekmecelere dönelim. Bir topluluk, atalarının elinden çıkmış nesnelerin nerede olduğunu çoğu zaman bilmez. Nesneler onlarca ülkenin yüzlerce kurumuna dağılmıştır ve büyük kısmı hiçbir katalogda görünmez. Geri istemek, önce bulmayı gerektirir.

Yeni Kaledonya'da bu iş bir envanterle başladı.

Kanak küratör Emmanuel Kasarhérou ile Fransız araştırmacı Roger Boulay, depoları tek tek dolaşarak binlerce nesneyi saptadı. Envanter önce bir bilgi işiydi, çünkü topluluklar neyin nerede durduğunu bilmeden hiçbir şey isteyemezdi. Çalışmanın görünür sonucu büyük bir sergi oldu.

Serginin başlığı, Kanak sanatının bir söz olduğunu söylüyordu. Nesneler Paris'ten sonra Nouméa'ya da gitti ve birçok Kanak ilk kez atalarının işlerini kendi adalarında gördü. Kasarhérou 2020'de quai Branly Müzesi'nin başkanı oldu. Depoyu dolaşan küratör, deponun sahibi kurumun başına geçti.

Mekanizma — dijital dönüş ve ortak küratörlük

Bir nesne fiziksel olarak dönemese de kaydı, fotoğrafı ve sesi dönebilir. Ama bir fotoğraf herkese açık bir siteye konduğunda gizli bir bilgi de herkese açılabilir. Orta Avustralya'da bu sorun erken fark edildi.

Adı Pitjantjatjara dilinde "çok eski zamanlardan öyküler" anlamına geliyor. Müzelerde, misyonlarda ve kişisel albümlerde duran görüntüler topluluklara geri getirildi. Arşiv toplulukların kendi bilgisayarlarında çalışıyor. Ölmüş kişilerin görüntüleri istenirse gizlenebiliyor. Erkeklere ya da kadınlara ait bilgiler yalnız ilgili kişilere açılıyor.

Benzer bir düşünce, Kuzey Toprakları'nda bir yazılıma dönüştü.

Antropolog Kimberly Christen, Warumungu yaşlılarıyla birlikte bu arşivi kurdu. Mukurtu, Warumungu dilinde değerli şeylerin saklandığı bir çanta için kullanılan sözcük olarak anlatılıyor. Yazılım sonradan başka topluluklar için de açık hale geldi. Kanada'da, Kuzeybatı Kıyısı topluluklarıyla bir üniversite müzesinin kurduğu Reciprocal Research Network de dağınık koleksiyonları ortak bir ekranda birleştirdi. İki örnekte de erişimin kurallarını topluluk koyuyor.

Ortak küratörlük ise salonda başlar. Yeni Zelanda'da bunun dönüm noktası bir yurt dışı sergisi oldu.

Taonga, yani ata değerindeki hazineler, yurt dışına ilk kez Māori topluluklarının izniyle ve yaşlıların eşliğinde çıktı. Her açılış şafakta, Māori törenleriyle yapıldı. Kaumātua, yani topluluk yaşlıları, nesnelerle birlikte yolculuk etti. Sergi Yeni Zelanda'da, müzelerin Māori topluluklarıyla yetkiyi paylaşmasının yolunu açtı. Te Papa'nın sonraki yıllarda benimsediği yönetim ilkesi de bu deneyimden beslendi.

Kalıcı araçlar

Etiketteki fiili aç. "Toplandı" sözcüğünün altında armağan mı, takas mı, teslim mi, satış mı, yağma mı yattığını sor ve bulamadığın halkayı da not et.

Yayını kaynak olarak tart. Bir misyon bülteni, bir bağış kitabı ya da bir sefer cildi bir şey görmek ve göstermek için yazıldı; anlatının kimin sesiyle kurulduğuna bak.

Hayranlığın arkasına bak. Bir salonun yıldızı olan nesnenin oraya hangi olaydan sonra geldiğini araştır; ustalık ile yıkım aynı nesnede yaşayabilir.

Görme hakkını hesaba kat. Bir nesnenin kime gösterilebileceğini topluluk belirler; iade bazen bir nesneyi sessizce ve görüntüsüz geri vermek demektir.

Kanıt ölçülerini ayır. Müzenin istediği belge ile topluluğun tanıdığı tarih farklı ölçülerle çalışabilir; ikisini de ciddiye al.

Depoyu say. Bir koleksiyonu değerlendirirken salonda gösterilenle depoda bekleyeni birlikte düşün ve kayıtların kimlere açık olduğunu sor.

Yaygın yanlışlar

Uygulama ve kilit özet

Kilit özet: Etiketteki "toplandı" sözcüğü armağanı, takası, teslimi, satışı ve yağmayı aynı kalıba döker; köken araştırması bu yolları ayırır. Londra Misyoner Cemiyeti teslim edilen tanrı figürlerini bültenlerinde ve müzesinde inancın yenilgisi olarak sundu, koleksiyon sonra British Museum'a geçti. Godeffroy Müzesi, Luf teknesi ve Hamburg seferi ticaretin, şiddetin ve bilimin aynı raflarda buluştuğunu gösterir. Strehlow koleksiyonu ve Illinois iadesi, gizli-kutsal nesnelerde dönüşün görme hakkını geri vermek olduğunu anlatır. İnsan kalıntıları birer ata olarak geri dönüyor. Kanak envanteri, Ara Irititja, Mukurtu ve Te Māori, depoyu görünür kılmanın ve yetkiyi paylaşmanın yollarıdır.

Sonraki derse köprü

Mukurtu'da bir fotoğrafın kime açılacağını topluluk belirliyor. Aynı soru müzenin dışında, pazarda da soruluyor. Bir halı fabrikası bir ressamın ülke tasarımını izinsiz basabilir. Bir turistik eşya, bir topluluğun noktalı desenini taklit edebilir. Telif hukuku bir eseri yaratan tek bir kişiyi arar, oysa bir desen bir soyun ortak mirası olabilir. Bugün atölyelerde ve sanat merkezlerinde resim yapan Yerli sanatçılar, hem kendi imzalarını hem de topluluklarının bilgisini korumanın yollarını arıyor.