Andlar’da Chavín ve erken tören merkezleri

Açılış: geri çekilemeyen oda

Kuzeybatı kıyısında bir direk köyün önüne dikilirdi ki herkes onu görsün ve hanenin hakkına tanık olsun. Peru'nun kuzey dağlarındaki Chavín de Huántar'da ise en önemli taş, görülmesi en zor yere konmuştu. Tapınağın içinde, ışık almayan, haç biçimli bir dar geçidin kesiştiği noktada duruyor.

Galeri o kadar dar ki taşın önünde birkaç adımdan fazla geri çekilemezsiniz. Taşın tepesi tavandaki bir açıklıktan yukarıdaki geçide uzanıyor. Bugün bir el feneriyle bakan ziyaretçi figürü parça parça görür: önce bir pençe, sonra bir diş, sonra yılan biçimli bir saç örgüsü. Bütünü bir arada görmek için çizimlere ve fotoğraflara başvurmak gerekiyor.

Sanat tarihinin alışkın olduğu sorular burada biraz sarsılıyor. Bir heykelin iyi görülmesi için ışığa, mesafeye ve bir bakış noktasına ihtiyaç olduğunu varsayarız. Lanzón'u yapanlar bu üçünü de esirgedi. Bu dersin merkezindeki soru, karanlıkta, dar bir yolun sonunda karşılaşılmak üzere tasarlanmış bir imgenin nasıl çalıştığı.

Dersin yolu

Önce And bölgesinin coğrafyasını ve takvimini kuracağız. Sonra Chavín'den çok daha eski olan kıyı merkezlerine, Caral ve Aspero'ya gideceğiz. Casma vadisinin taş ve kil cepheleri ile dağlardaki Kotosh'un ateş odaları bizi U biçimli tapınak düzenine götürecek. Ardından Chavín de Huántar'ın iki evresini, galerilerini, su kanallarını ve sesini inceleyeceğiz. Taş kabartmaların dönüşüm imgeleri, Julio C. Tello'nun Chavín'i nasıl okuduğu ve bu okumanın tartışması geliyor. Ders, Chavín üslubunun altın ve kumaşla nasıl uzaklara taşındığına bakarak kapanıyor.

Sıfır noktası: dağ, kıyı ve orman

And dağları Güney Amerika'nın batı kenarı boyunca uzanır. Peru'da üç ayrı dünya birbirine çok yakın durur. Batıda Pasifik kıyısı neredeyse yağmur almayan bir çöldür, ama dağlardan inen ırmaklar onu yeşil vadilerle böler. Soğuk Humboldt akıntısı kıyının açıklarında dünyanın en zengin balık sularından birini besler. Ortada yüksek dağ vadileri ve otlaklar uzanır. Doğuda dağlar Amazon ormanına iner.

Bu dünyaların her biri ötekinin ihtiyaç duyduğu bir şeyi üretiyordu. Kıyıda balık, deniz kabuğu ve pamuk vardı. Dağlarda patates, lama ve alpaka, ormanda ise renkli kuş tüyleri, kimi şifalı bitkiler ve kedigil hayvanlar. Chavín sanatındaki jaguar, kayman ve harpi kartalı, dağlarda yaşamayan hayvanlardı. Bu imgeler bize bir ağın izini veriyor.

Arkeologlar bu bölge için kendine özgü bir takvim kullanıyor. Kil kaplar kullanılmadan önceki uzun dönem çömlek öncesi (preceramic) olarak anılır. Ardından Başlangıç Dönemi (Initial Period) gelir. Chavín üslubunun geniş bir alana yayıldığı yüzyıllar ise Erken Ufuk (Early Horizon) adını taşır. Bu adlar bir yayılma ile bir bölgesel çeşitlenme evresini birbirinden ayırmak için konmuştu. Yeni tarihler adların sınırlarını sürekli kaydırıyor.

Mekanizma — çömlekten önce anıt

Uzun süre anıtsal mimarinin tarımla, tarımın da çömlekle birlikte geldiği varsayıldı. Peru kıyısı bu sırayı bozdu. Lima'nın kuzeyindeki Supe vadisinde, kıyıdan içeride bir kuru terasta, piramitlerden ve gömük meydanlardan oluşan bir kent yükseliyor.

Peru'lu arkeolog Ruth Shady Solís 1990'ların ortasından beri burada kazı yapıyor. Ekibinin radyokarbon tarihleri, kentin Mısır piramitlerinin yapıldığı yüzyıllarda canlı olduğunu gösterdi. Caral'da çömlek bulunmadı. Taş duvarlar, taşları içinde tutan bitki lifi torbalarla dolduruldu. Bu torbalar tarih veren organik malzemenin önemli bir kaynağı oldu. Caral'ın meydanlarından birinde kazıcılar bir grup kemik flüt buldu.

Flütler, törenlerin bir sesi olduğunu hatırlatıyor. Caral'ın gömük dairesel meydanları da kalabalığın bir arada durup bir merkezi izlemesine uygun. Kentin geçimi kıyıya bağlıydı. İç kesimde pamuk ve kabak yetiştiriliyor, kıyıdan hamsi ve midye geliyordu. Pamuk balık ağlarına dönüşüyordu. Ağ, kıyının bolluğunu iç vadiye taşıyan bir değiş tokuşun parçasıydı.

Supe ırmağının denize döküldüğü yerde, Caral'dan daha küçük ama ondan önce tanınan bir kıyı merkezi var. Aspero'nun höyükleri 1970'lerde kazıldı.

Figürinler bir platformun yenilenmesi sırasında tabana gömülmüştü. Yapıyı büyütmek, eskisini doldurup üstüne yenisini kurmakla oluyordu. Bu alışkanlık, sonraki yüzyıllarda And'ın birçok tapınağında tekrar görülecek. Kutsal bir yapının yeri değişmiyor, yalnız katmanları kalınlaşıyordu.

Caral'ın tarihleri yayımlandığında bir tartışma da başladı. Shady kenti bir uygarlığın ilk merkezi olarak sundu. Amerikalı arkeologlar Jonathan Haas ve Winifred Creamer, komşu vadilerde çok sayıda benzer yerleşimi tarihleyerek bölgeye Norte Chico adını verdiler. Tartışmanın bir yanı bilimsel önceliği, öbür yanı yorumları ilgilendiriyordu. Caral tek bir başkent miydi, yoksa birbirine benzeyen çok sayıda vadi merkezinin biri mi? Bu soru hâlâ açık. Ama bir şey kesinleşti: Peru kıyısında anıtsal tören yapıları, Chavín'den bin yılı aşkın bir süre önce yükseliyordu.

Mekanizma — Casma vadisinin cepheleri

Daha kuzeyde, Casma vadisi küçük bir alanda çok sayıda erken anıt barındırır. Burada bir Alman ekibinin kazdığı Sechín Bajo, en eski yapılardan biri olarak öne çıkıyor.

Kazıcıların verdiği tarih kabul görürse, Amerika kıtalarındaki en eski anıtsal yapılardan biri burada duruyor. Bu tarihler henüz tartışılıyor. Yine de yapının biçimi önemli: dairesel gömük avlu, Caral'da gördüğümüz düzenin daha eski bir benzeri.

Aynı vadide, bir tepenin eteğinde, bambaşka bir imge dünyası taşlara kazındı.

Julio C. Tello bu duvarı 1930'ların sonunda ortaya çıkardı. Levhalardaki şiddet ilk bakışta bir zafer anıtı gibi okunur. Kimi araştırmacılar burada gerçek bir savaşın kaydını görüyor. Kimileri ise bir törendeki kurbanı ya da mitolojik bir çatışmayı görüyor. Taşlar kimin kime karşı savaştığını söylemiyor. Bize söylediği, tapınağın dış yüzünün yürüyen bir alay gibi düzenlendiği. Yapının çevresinde dolaşan biri, bu alayın yanında yürümüş olur.

Casma'daki bir başka merkez, cepheyi kil ile süsledi. Pampa de las Llamas-Moxeke'nin büyük yapısının ön yüzü, nişlere yerleştirilmiş dev figürlerle kaplıydı.

Moxeke'nin başları, aşağıdaki meydandan bakan bir kalabalık için yapılmıştı. Bunlar uzaktan, gün ışığında görülmek üzere tasarlanmış imgelerdi. Chavín'in iç galerisindeki taşla karşılaştırıldığında, imgenin yerleştirildiği yerin onun işleyişini nasıl değiştirdiği görülür.

Mekanizma — dağda ateş odası

Kıyının meydanları kalabalığı topluyordu. Dağlarda başka bir tören biçimi gelişti. Huánuco yakınlarında, Kotosh adlı höyükte, 1960'ta Tokyo Üniversitesi'nden bir Japon ekibi kazıya başladı.

Bu küçük odalara ancak birkaç kişi sığıyordu. Ortadaki ocakta bir şeyler yakılıyordu. Ateşe hava, zeminin altından geçen bir kanalla geliyordu. Oda kullanıldıktan sonra doldurulup üstüne yenisi kuruluyordu. Bu tören biçimi dağlarda başka yerlerde de bulundu ve araştırmacılar onu Kotosh geleneği adıyla anıyor. Burada Aspero'daki katman katman büyüme yeniden karşımıza çıkıyor. Kutsal yer, gömülerek ve üstüne yeniden kurularak korunuyordu.

Mekanizma — U biçimli düzen

Başlangıç Dönemi'nde, kıyının orta kesimlerinde ve özellikle Lima çevresinin vadilerinde, belirgin bir tapınak planı yayıldı. Basamaklı bir ana yapı, iki yandan öne uzanan iki kanat ve aralarında geniş bir meydan. Plan yukarıdan bakılınca bir U harfine benziyor. Açık ucu çoğu zaman dağlara, ırmağın geldiği yöne bakıyor.

Lima'nın kuzeyindeki Garagay'da bu planın bir örneği, ana yapının duvarlarında boyalı kil frizlerle bulundu. Frizlerde kedigil dişli, örümcek ve böcek biçimli varlıklar görülüyor. Planın neden yayıldığı bilinmiyor. Ama U'nun iki kolu, merkezdeki yapıya doğru yürüyen bir kalabalığı hem içine alıyor hem de yönlendiriyordu. Bu düzen, dağlardaki Chavín'in Eski Tapınağı'nda da karşımıza çıkacak.

Mekanizma — iki ırmağın buluştuğu tapınak

Chavín de Huántar, Cordillera Blanca'nın doğusunda, Mosna ve Huachecsa ırmaklarının birleştiği yerde, üç bin metreyi aşan bir yükseklikte kuruldu. Bu konum bir geçit noktasıydı. Kıyıdan gelen yol ile Amazon'a inen yol bu vadide kesişiyordu.

Kıyıdaki U biçimli plan ile Caral'dan beri tanıdığımız dairesel gömük avlu burada birleşti. Fark yapının içinde. Eski Tapınak'ın gövdesi, insan boyunda dar galerilerle oyulmuştu. Galerilerin bir kısmına ışık hiç girmiyordu. Kimilerine dar havalandırma bacalarından süzülen soluk bir ışık ulaşıyordu. Lanzón bu ağın en içteki noktasında, ana eksenin üzerinde duruyordu.

Stanford Üniversitesi'nden arkeolog John Rick, 1990'ların ortasından beri burada kazı yapıyor. Ekibinin radyokarbon programı, tapınağın tarihini eski kitaplardaki tahminlerden daha geriye çekti. Rick ayrıca yapının onlarca küçük ekleme ve değişiklikle, adım adım büyüdüğünü öne sürdü. Galeriler kapatıldı, yenileri açıldı, merdivenler yön değiştirdi. Tapınak yüzyıllar boyunca sürekli yeniden düzenlenen bir yapıydı.

Mekanizma — su ve ses

Tapınağın altından taş örgülü kanallar geçiyor. Bu kanallar yağmur suyunu ve ırmak suyunu yapının içinden geçirip dışarı akıtıyordu. Peru'lu arkeolog Luis Lumbreras, kanallardan geçen suyun galerilerde gürültülü bir ses çıkarmış olabileceğini düşündü. Bu bir yorum olarak kaldı, ama dikkatleri tapınağın sesine çekti.

2001'de Rick'in ekibi bir galeride, bir arada bırakılmış deniz kabuğu borazanları buldu.

Bu kabuklar Chavín'e yüzlerce kilometre uzaktaki kıyılardan, el değiştirerek ulaşmıştı. And'da bugün de pututu denen deniz kabuğu borazanları törenlerde çalınıyor. Stanford'da çalışan akustik araştırmacısı Miriam Kolar, bu borazanları galerilerin içinde çalarak sesin nasıl yayıldığını ölçtü. Ölçümlere göre galerilerin bazı noktalarında ses, kaynağının nerede olduğu anlaşılmayacak biçimde dağılıyordu. Kolar ve ekibi buradan, tapınağın bir ses deneyimi olarak da tasarlanmış olabileceği sonucuna vardı. Bu da bir yorum. Ama ölçülmüş bir yorum: borazanlar ve galeriler hâlâ yerinde ve deney tekrarlanabiliyor.

Bir başka galeri, tören kaplarıyla dolu bulundu.

Kapların hamuru ve biçimleri, farklı vadilerden gelmiş olabileceklerini düşündürdü. Lumbreras bunları Chavín'e uzaktan gelen ziyaretçilerin getirdiği sunular olarak yorumladı. Bu yorum, Chavín'in geniş bir bölgeden ziyaretçi çeken bir hac merkezi olduğu düşüncesini besledi.

Mekanizma — dönüşüm imgeleri

Dairesel gömük avlunun duvarları iki sıra kabartmalı taş levhayla kaplıydı. Alt sırada jaguarlar yürüyor. Üst sırada ise insan biçimli figürler bir alay oluşturuyor.

Araştırmacıların çoğu bu kaktüsü, And'da bugün San Pedro adıyla bilinen ve meskalin içeren bir kaktüs türü olarak tanımlıyor. Tapınakta taş havanlar ve kemikten küçük kaşıklar da bulundu. Kimi araştırmacılar bunları, buruna çekilen bitkisel tozların hazırlanmasıyla ilişkilendiriyor. Bu bağlantılar dolaylı. Yine de bir dizi imge aynı yöne işaret ediyor.

En açık dizi, tapınağın dış duvarlarına çakılmış taş başlardan geliyor. Bunlar, arka uçları duvarın içine gömülen, ön yüzleri dışarıda kalan büyük başlardı.

İspanyolcada bu başlara cabezas clavas, yani çivi başlar deniyor. Duvarlara çakılmış onlarca başın çoğu düşmüş ya da sökülmüş. Bugün çoğu sahadaki müzede, biri hâlâ duvardaki yerinde duruyor. Bir arada bakıldığında başlar bir dizi oluşturuyor. Kimisi neredeyse tümüyle insan yüzlü, kimisi kırışmış ve burnundan sıvı akıyor, kimisi ise tümüyle kedigil ya da kuş. Richard Burger gibi araştırmacılar bu diziyi, bir din adamının bitkisel bir maddeyle bilinç değiştirerek hayvana dönüşmesinin aşamaları olarak okudu. Bu okuma yaygın, ama yine bir okuma. Taşın kendisi bir dizi farklı yüz gösteriyor. Onları bir öyküye bağlayan bizim yorumumuz.

Mekanizma — Yeni Tapınak

Zamanla tapınak güneye doğru genişledi. Yeni bölüm daha büyük bir platform ve önünde geniş, kare bir meydanla kuruldu. Bu genişlemenin girişi, iki taştan yapılmış bir kapıydı.

İki taşın rengi bilinçli seçilmiş gibi görünüyor. Koyu ve açık, bir ikiliği akla getiriyor. Sütunlardaki kuşlar, harpi kartalı ya da şahin gibi yırtıcı kuşların özelliklerini kedigil ağzıyla birleştiriyor. Kapı, kalabalığın toplandığı meydana bakıyordu. Girişin ardında ise yine galeriler başlıyordu.

Mekanizma — kabartmayı okumak

Chavín taş kabartmalarına ilk kez bakan biri çoğu zaman yalnızca bir kıvrım yığını görür. Bu izlenimin bir dayanağı var. Ustalar figürleri bilerek bölüyor, katlıyor ve birbirinin içine yerleştiriyordu.

Kaymanlar Amazon'un ırmak hayvanları. Kimi araştırmacılar gövdelerden çıkan bitkileri ormanda yetiştirilen ürünlerle eşleştirdi ve obeliski bitkilerin kökenini anlatan bir evren tasviri olarak okudu. Figürlerin dişleri, pençeleri ve gözleri ise sütunun yüzeyini neredeyse boşluk bırakmadan doldurur.

Amerikalı arkeolog John Rowe, 1960'ların başında bu dilin kurallarını çözmeye çalıştı. Bir figürün saçının yılan, kemerinin bir ağız sırası, ayak parmağının bir baş olarak çizildiğini gösterdi. Bu benzetme zincirini eski İskandinav şiirindeki dolaylı adlandırmalara (kenning) benzetti. Bir başka buluşu, aynı çizgilerin iki ayrı biçimde okunabildiği yerlerdi. Rowe buna kontur rekabeti (contour rivalry) adını verdi.

Steli on dokuzuncu yüzyılda bir köylü buldu. İtalyan doğa bilimci Antonio Raimondi onun Lima'ya taşınmasını sağladı ve stel onun adıyla anıldı. Levhayı baş aşağı çevirdiğinizde başlık başka bir şeye dönüşür: üst üste dizilmiş, aşağı bakan yüzler belirir. Aynı çizgiler iki ayrı imge kuruyor. Bu, Rowe'un kontur rekabetinin en ünlü örneği. Asa tutan figür, sonraki yüzyıllarda And'ın başka bölgelerinde de karşımıza çıkacak bir imgenin erken bir biçimi.

Mekanizma — Tello ve ana kültür

Chavín'i And tarihinin merkezine yerleştiren kişi Julio C. Tello'ydu. Lima'nın doğusundaki dağ köylerinden birinde Keçuva konuşan bir ailede doğdu. Lima'da tıp okudu, ardından Harvard'da antropoloji eğitimi aldı. 1919'da Chavín de Huántar'da kazı yaptı.

Tello, Chavín'i And uygarlığının ana kültürü (cultura matriz) olarak tanımladı. Ona göre bu uygarlık dağlarda ve ormanda doğmuş, kıyıya oradan yayılmıştı. Bu görüş, And uygarlığının kökenini dışarıda arayan yabancı araştırmacılara karşı yerli bir tez olarak da önem taşıyordu. Olmek için Mezoamerika'da yapılan benzer tartışmayı KRO-315.2'de görmüştük.

1945'in başında yukarı vadiden inen bir çamur ve kaya seli Chavín kasabasının bir bölümünü yıktı. Tapınak alanı ve Tello'nun açtığı kesimler kalın bir çamur tabakasıyla örtüldü. Sonraki kazıların bir kısmı, önce bu çamuru temizlemekle uğraştı.

Tello'nun tezi bugün iki yönden sorgulanıyor. Caral ve Casma'nın tarihleri, anıtsal tören merkezlerinin Chavín'den çok önce var olduğunu gösterdi. Rick'in kazıları da Chavín'in bir başlangıç noktasından çok, daha eski kıyı ve dağ geleneklerini bir araya toplayan bir merkez olduğunu düşündürüyor. Chavín bir kaynak olmaktan çok bir kavşaktı.

Mekanizma — üslubun yolculuğu

Chavín üslubu taş duvarlarda kalmadı. Kuzeyde, Cajamarca dağlarında, Kuntur Wasi adlı bir tepe tapınağında bir Japon ekibi 1989'da mezarlar buldu.

Taç, bir mezarda bir ölünün başında bulundu. Aynı mezarlarda altın kulak süsleri ve göğüs levhaları da vardı. Japon ekip buluntuları Lima'ya götürmek yerine köyde kurulan bir müzede bıraktı. Bu karar, eşyaların yakınındaki topluluğa ait olduğu düşüncesine dayanıyordu. Altın işçiliği, Chavín imgelerinin artık taşınabilir ve kişisel bir güç işaretine dönüştüğünü gösteriyor.

Güneyde, Pisco yakınlarındaki kıyıda, 1970'lerde yağmalanmış bir mezarlıktan boyalı pamuklu kumaşlar çıktı.

Karwa, Chavín'den yüzlerce kilometre uzakta. Kumaştaki figür Raimondi Steli'ndeki asa tutan varlığa çok benziyor. Burger, Karwa'yı Chavín'e bağlı bir kutsal yer olarak yorumladı. Kumaş, taşın taşınamadığı yere imgeyi götürebiliyordu. Yağmacıların mezarları bozması, kumaşların hangi bağlamda bulunduğunu da yok etti. Bugün onları yalnız müzelerdeki parçalardan tanıyoruz.

Karşılaştırma: cephe ve galeri

Moxeke'nin kil başları ile Lanzón birkaç yüzyıl arayla, birbirine uzak olmayan vadilerde yapıldı. Moxeke'nin başları meydana bakıyor, gün ışığında, kalabalığın önünde duruyordu. Lanzón ise karanlıkta, galerilerin kesiştiği noktada, birkaç kişinin aynı anda görebileceği bir yerdeydi. İki imge de kutsal bir gücü gösteriyordu. Ama biri herkesin önünde, öbürü yalnız içeri alınanların karşısında. Chavín'in mimarisi, kimin hangi imgeyi ne zaman göreceğini düzenleyen bir yol olarak okunabilir.

Kalıcı araçlar

Takvimi sor. Bir And eserine bakarken onun çömlek öncesi, Başlangıç Dönemi ya da Erken Ufuk'tan olup olmadığını ve tarihin neye dayandığını öğren.

Katmanlara bak. Bir tapınağın tek seferde mi kurulduğunu, yoksa eski yapının üstüne yeniden mi yükseltildiğini araştır.

Görme koşulunu yeniden kur. Bir imgenin gün ışığında mı, karanlıkta mı, kalabalık için mi, birkaç kişi için mi yapıldığını düşün.

Sesi ve suyu da hesaba kat. Bir tören yapısında taşın yanında, içinden geçen suyu ve orada çalınan çalgıları da sor.

Benzetme zincirini çöz. Bir kabartmada saçın, kemerin ya da ayağın başka bir varlık olarak çizildiği yerleri tek tek ayır.

Kaynak ile kavşağı ayır. Bir merkezin bir üslubu icat mı ettiğini, yoksa daha eski gelenekleri mi topladığını sor.

Yaygın yanlışlar

Uygulama ve kilit özet

Kilit özet: Peru'da anıtsal tören yapıları çömlekten önce, Caral ve Aspero gibi kıyı merkezlerinde yükseldi. Casma vadisinde taş ve kil cepheler, dağlarda Kotosh'un ateş odaları, kıyıda U biçimli tapınaklar gelişti. Chavín de Huántar bu gelenekleri iki ırmağın buluştuğu bir geçit noktasında topladı. Eski Tapınak'ın galerileri, Lanzón'u ışık almayan bir geçitler ağının en içine yerleştirdi. Su kanalları, deniz kabuğu borazanları ve dönüşen yüzler, araştırmacılara tapınağın bir ses ve bilinç deneyimi olduğunu düşündürdü. Rowe, kabartmaların benzetme zincirlerini ve kontur rekabetini çözdü. Tello Chavín'i ana kültür saydı, yeni tarihler onu bir kavşağa dönüştürdü. Üslup, Kuntur Wasi'nin altınıyla ve Karwa'nın boyalı kumaşıyla uzaklara taşındı.

Sonraki derse köprü

Karwa'nın boyalı pamuğu, Chavín imgesinin güney kıyısına kadar indiğini gösteriyordu. Tello da Chavín kazısından birkaç yıl sonra güneye, Paracas yarımadasının kumlarına yöneldi. Orada yağmur almayan çöl, ölülerin kat kat sarıldığı renkli işlemeli örtüleri yüzyıllar boyunca korumuştu. Biraz daha güneyde, Nazca ovasında, koyu renkli taşlar kenara çekilerek yere uzun çizgiler ve dev hayvan figürleri çizildi. Chavín'in imgesi taşın içine, karanlığa gizlenmişti. Çölün imgesi ise gökyüzüne açık bir düzlükte duruyor ve onu yerde yürüyen biri, hiçbir zaman bir bakışta bütünüyle göremiyor.