Moche seramikleri, metal işi ve iktidar imgeleri

Açılış: Huaca Rajada'da bir çukur

Nazca'nın güney çölünde imge yerin yüzüne, yürüyerek izlenecek kadar büyük çizildi. Kuzeye, Peru'nun Lambayeque vadisine çıkınca aynı çöl kıyısında bambaşka bir ölçekle karşılaşıyoruz. Burada imge elde tutulan bir kabın gövdesine, bir kulak süsünün avuç içi kadar yüzeyine sığdı. Bu imgeleri bugün tanımamızın nedeni bir yağma çukuru.

1987'nin başında Sipán köyünün yakınındaki Huaca Rajada'da bir grup yağmacı tünel açtı. Burada aşınıp toprak tepeye dönmüş iki kerpiç piramit ve alçak bir platform vardı. Yağmacılar platformun içinde altın ve gümüş nesnelerle dolu bir mezar odasına rastladı.

Bulunan parçalar kısa sürede satıcıların eline geçti. Polis olayı haber alınca Lambayeque'deki Brüning Müzesi'nin yöneticisi arkeolog Walter Alva'yı çağırdı. Alva ve ekibi, yağmalanan odanın hemen yanında kazıya başladı. Köyün bir kısmı kazıya karşıydı ve alan aylarca silahlı nöbetçilerle korundu. Aynı yıl içinde ekip, platformun derinliklerinde hiç dokunulmamış bir gömüye ulaştı.

Çukur ile kazı arasındaki fark bu dersin ölçüsü. Yağmacının çuvalındaki altın boncuk ağırlığıyla değer taşır. Kazı defterine giren aynı boncuk, kimin boynunda ve hangi nesnelerin yanında durduğunu da söyler. Moche sanatı ile iktidar arasındaki bağ, bu yerleşimde okunuyor.

Dersin yolu

Önce Moche'nin yaşadığı çöl vadilerini ve onları besleyen sulama düzenini tanıyacağız. Sonra kalıpla üretilen seramiğe, üzengi ağızlı kaba ve ince çizgili boyamaya bakacağız. Kerpiçten yükselen iki büyük yapı, tapınak duvarlarının kabartmalarına götürecek. Ardından maden işinin rengine geçecek, ustaların altın parlaklığını nasıl elde ettiğini göreceğiz. Sipán'ın mezarları, bir resim sahnesinin toprağın altında bulunan karşılığını gösterecek. Bir kadın hükümdar sorusu ve iklimin bu düzeni nasıl sarstığı dersi kapatıyor.

Sıfır noktası: çöl, ırmak ve kanal

Peru'nun kuzey kıyısı yeryüzünün en kurak şeritlerinden biri. Yağmur yıllarca neredeyse hiç düşmez. Yine de And dağlarından inen kısa ırmaklar çölü dik açıyla keser ve her birinin kıyısında dar, yeşil bir vadi uzanır. Moche adı, bu vadilerden birinin, bugünkü Trujillo kentinin yanındaki Moche vadisinin adından geliyor.

Moche, kabaca milattan sonraki ilk yüzyıllardan sekizinci yüzyıla kadar bu vadilerde gelişti. Güneyde Moche, Chicama, Virú ve Santa, kuzeyde Jequetepeque ve Lambayeque vadileri en önemli merkezleri barındırdı. Araştırmacıların çoğu bugün tek bir imparatorluktan çok, ortak bir görsel dili paylaşan birkaç yönetim merkezinden söz ediyor.

Bu vadilerde yaşam kanallara bağlıydı. Irmak suyu yukarıdan alınıp yamaç boyunca uzun kanallarla tarlalara dağıtıldı. Soğuk bir akıntının beslediği okyanus da bol balık veriyordu. Kanalı açmak, onarmak ve suyu bölüştürmek düzenli bir emek örgütlenmesi istiyordu. Dersteki büyük yapılar ve seçkin mezarlar o örgütlenmenin görünür yüzü.

Moche'nin kendi yazısı yoktu. Elimizde bir kral listesi ya da bir yasa metni bulunmuyor. Bildiğimizin büyük bölümü, kapların ve duvarların üzerindeki imgelerden ve kazılan mezarlardan geliyor. Bu yüzden imge, Moche'nin bize bıraktığı tek okunabilir kayıt.

Mekanizma — kalıp, atölye ve üzengi ağızlı kap

Moche seramiğinin en tanınan biçimi üzengi ağızlı kap. Kabın gövdesinden iki boru yükselir, yukarıda kavis çizerek birleşir ve tek bir ağızda sona erer. Ortaya çıkan kulp ata binerken ayağın konduğu üzengiye benzediği için bu adı aldı. Biçim And bölgesinde Moche'den çok daha eskiydi. Moche ustaları onu devraldı ve yüzyıllar boyunca inceltti.

Kapların önemli bir kısmı elle şekillendirilmedi. Usta önce bir model yapıyor, ondan iki parçalı bir kil kalıp alıyordu. Kalıbın iki yarısına bastırılan ıslak kil birleştirilip gövde oluşturuluyordu. Ağız, kulp ve küçük ayrıntılar sonradan elle ekleniyordu. Böylece aynı imge düzinelerce kez çoğaltılabiliyordu.

Bu üretimin izleri atölyelerde bulundu. Chicama vadisinde kazılan bir atölye, kalıp parçalarını, yarım kalmış figürinleri ve fırın kalıntılarını bir arada gösterdi.

Atölyede kalıbı yapan, kili hazırlayan, boyayan ve pişiren ayrı eller olabiliyordu. Kalıp imgeyi denetlemenin de aracıydı. Kalıbı elinde tutan, neyin çoğaltılacağına karar veriyordu.

Moche kapları kalıpla çoğaltılırken biçimleri yavaş yavaş değişti. Bu değişim, Peru'lu bir koleksiyoncu ve arkeoloğun elinde bir takvime dönüştü.

Larco Hoyle, babasının Lima'da kurduğu müzenin koleksiyonunda binlerce kabı karşılaştırdı. Kulpun kalınlığını, ağzın uzunluğunu, dudağın biçimini sıraladı. Beş evre uzun yıllar Moche tarihinin iskeleti oldu. Sonraki kazılar dizinin güney vadilerine uyduğunu gösterdi. Kuzeyde ise biçimler başka bir sırayla değişmişti.

Kalıpla üretilen kapların en ünlüleri gerçek kişileri andıran yüz biçimli kaplar. Christopher Donnan bu kapları uzun yıllar inceledi ve aynı yüzün farklı yaşlarda, farklı başlıklarla tekrar tekrar yapıldığını gösterdi. Dudağında bir yara izi taşıyan bir adam, Donnan'ın verdiği adla Yarık Dudak, hem genç hem olgun hâliyle tanınıyor. Kimi kaplarda aynı adam tutsak olarak, çıplak ve ipe bağlı görünüyor. Yüzü kalıba alınan kişilerin bir kısmı, törende kurban edilecek savaşçılar olabilir.

Mekanizma — ince çizgili boyama

Moche ustaları kabın yüzeyini de bir resim alanı olarak kullandı. Krem rengi astarla kaplanan gövdeye kırmızımsı kahverengi astarla ince çizgili sahneler boyandı. Bu tekniğe ince çizgi (fineline) boyama deniyor. Geç evrelerde çizgiler inceldi ve sahneler kalabalıklaştı. Figürler kabın çevresini dolanan şeritlerde birbirini izledi.

Kabın yuvarlak yüzeyi bir sorun yaratıyor. Sahneyi tek bakışta görmek mümkün değil; kabı çevirdikçe yeni figürler beliriyor. Araştırmacılar bu yüzden sahneleri düz bir kâğıda açarak çizdi.

McClelland, Donnan'ın kurduğu arşivde onlarca yıl çalıştı. Çizimler, farklı müzelerdeki kapların aynı sahneyi tekrarladığını gösterdi. Bir kaptaki yarım figürün eksiği başka bir kapta bulunabiliyordu. Araştırma böylece tekil kaptan tekrar eden temaya kaydı.

Bu temalardan biri bir cenaze töreniydi.

Sahnede iki karakter tekrar tekrar görünüyor. Biri yüzü derin çizgilerle kaplı, kedigil dişli bir figür; araştırmacılar ona Kırışık Yüz diyor. Öbürü ona eşlik eden iguana yüzlü bir yardımcı. İkisi tabutun indirilişini yönetiyor. Sahnenin gerçek bir cenazeyi mi, bir miti mi anlattığı tartışmalı. Belki tören mitteki olayı yeniden oynuyordu.

Mekanizma — bedenin kapları

Moche seramiğinin bir bölümü cinsel ilişkiyi açıkça gösteriyor. Bu kaplar, Lima'daki bir müzenin ayrı bir salonunda toplu hâlde sergileniyor.

Eski koleksiyoncular bu kapları çoğu zaman gizledi. Onları sayıp sınıflandıran araştırmacılar ise dikkat çekici bir dağılım fark etti. Sahnelerin büyük bölümü üremeye yol açmayan ilişkileri gösteriyor. Kimi kaplarda figürlerden biri bir iskelet. Kimi kaplarda bir kadın, bir yandan bebeğini emzirirken bir erkekle birlikte. Mary Weismantel gibi araştırmacılar bu kaplarda ölüler ile diriler, atalar ile torunlar arasındaki bir alışverişi okudu.

Bu kaplara pornografi ya da ahlak dersi demek, kendi kategorilerimizi geçmişe taşımak olur. Kapların bir kısmı mezarlardan çıktı. Ağızlarından sıvı akıtacak biçimde yapılmışlardı ve kimilerinde ağız, figürün bedeninin bir parçasına yerleştirilmişti. Bir kap hem bir beden imgesi hem de bir törende kullanılan bir araçtı.

Mekanizma — kerpiçten iki dağ

Moche vadisinde, Cerro Blanco adlı tepenin eteğinde iki büyük yapı karşılıklı duruyor. Aralarındaki düzlükte evler, atölyeler ve sokaklar uzanıyordu. İspanyol kaynakları ve sonraki gezginler bu yapılara Güneş ve Ay adlarını verdi. Adlar Moche'nin kendisinden gelmiyor.

Huaca del Sol, Amerika'da Avrupalılardan önce yapılan en büyük kerpiç yapılardan biri. Bugünkü biçimi bir sömürge müdahalesinin izi. On yedinci yüzyılın başında İspanyol hazine avcıları, mezarlara ulaşmak için Moche ırmağının yatağını değiştirdi. Platformun üzerine yönlendirilen su, yapının büyük bölümünü alıp götürdü.

Yapının duvarlarında kalan milyonlarca kerpiç ise başka bir şey anlatıyor.

1970'lerde Charles Hastings ve Michael Moseley, aynı işareti taşıyan kerpiçlerin yapının içinde bloklar hâlinde bir arada durduğunu fark etti. Her işaret, bir iş grubunun kendi payını teslim ettiğini gösteren bir imza olabilir. Öyleyse yapı, toplulukların sırayla verdiği emek vergisiyle yükseldi. Kanalı açan düzen piramidi de yükseltiyordu.

Karşıdaki yapı bambaşka bir öykü taşıyor. 1990'ların başından beri Santiago Uceda ile Ricardo Morales'in yönettiği bir kazı, yapının iç içe geçmiş katmanlarını açığa çıkardı. Moche, eski tapınağı her yenilemede kerpiçle doldurup üzerine yenisini kurmuştu. Bu sayede eski duvar resimleri ve kabartmalar dolgunun içinde korundu.

Kuşaklar kırmızı, sarı, beyaz, mavi ve siyahla boyanmıştı. Cepheye yaklaşan biri en alttaki tutsak alayını kendi göz hizasında görürdü. Yukarı baktıkça imgeler insan dünyasından uzaklaşıyor, yarı hayvan yarı insan varlıklara dönüşüyordu. Tapınağın iç avlularında ise başka bir imge baskın.

Bu yüz çoğu yayında Ai Apaec adıyla anılıyor. Adı, Larco Hoyle bölgenin eski dilinden aktardı ve "yapan" anlamıyla ilişkilendirdi. Kazı ekibi ise ona Dağların Tanrısı demeyi tercih ediyor. Bir kısım araştırmacı aynı yüzü elinde bir bıçak ve kesik bir baş tutan Kesici figürüyle birleştiriyor. Yüzün bir tanrı mı, bir tanrının maskesini takan bir rahip mi olduğu kesin değil. Yazısız bir kültürün imgesine verdiğimiz adlar geçici kalıyor.

Tapınağın arkasındaki bir avluda, 1990'ların ortasında Steve Bourget, onlarca genç erkeğin kalıntılarını buldu. Kemiklerdeki izler, bu erkeklerin şiddetle öldürüldüğünü gösteriyordu. Kalıntıların bir kısmı yağmur suyunun bıraktığı çamur katmanlarının içindeydi. Bourget, kurbanların olağanüstü yağmurlarla ilişkili bir törende öldürüldüğünü öne sürdü. Çölde yağmur bir felaket habercisiydi.

Mekanizma — maden işi ve rengin içi

Moche maden ustaları altın, gümüş ve bakırı tek tek ve birbirine karıştırarak kullandı. Altın ile bakırın alaşımına bugün çoğunlukla tumbaga deniyor. Alaşım saf altından sert ve ucuzdu, dövülerek kolayca levhaya dönüşüyordu. Ama rengi bakırın kırmızısına çalıyordu.

Ustalar bu sorunu yüzeyi işleyerek çözdü. Levha ısıtılıp bitkisel ya da madensel aşındırıcı maddelerle işlendiğinde yüzeydeki bakır çözülüp gidiyor, altın yüzeyde zenginleşiyordu. Bu yönteme yüzeyden arındırarak yaldızlama (depletion gilding) deniyor. Sonuç, içi bakır ağırlıklı, dışı altın parlaklığında bir nesneydi.

Bu tekniği ayrıntısıyla çözen, Massachusetts Teknoloji Enstitüsü'nde çalışan arkeometalurji uzmanı Heather Lechtman oldu. Lechtman ve arkadaşları 1980'lerin başında, kuzey Peru'da yağmalanmış bir mezarlıktan çıkan nesneleri inceledi.

Bu levhaların bir kısmında altın tabaka alaşımın içinden gelmiyordu. Lechtman, ustaların altını aşındırıcı bir çözeltide eritip bakır levhayı bu çözeltiye batırdığını ve ince bir altın tabakasının yüzeye kendiliğinden çöktüğünü gösterdi. Bu yöntem bugün elektrokimyasal kaplama olarak adlandırılıyor ve şaşırtıcı ölçüde ince, düzgün bir kat bırakıyor.

Lechtman bu tercihlerin ardında bir dünya görüşü aradı. Ona göre And ustaları altının rengini nesnenin özünde de bulundurmak istiyordu. Bu okuma tartışmaya açık. Yine de Moche ustalarının zor yolu bilerek seçtiği belli. Altın, gümüş ve bakır, anlam taşıyan renkler olarak ölçülü biçimde karıştırıldı.

Mekanizma — Sipán'ın mezarları

Alva'nın ekibinin 1987'de ulaştığı gömü, o güne dek bulunmuş en zengin Moche mezarlarından biriydi. Ekip onu katman katman kaydederek açtı.

Ortadaki erkek göğsünden ayaklarına kadar süslerle kaplıydı. Başının yanında hilal biçimli altın bir başlık, elinin yanında bir asa ve tören çıngırakları duruyordu. Çevresindeki bireylerin bir kısmının ona eşlik etmek üzere gömüldüğü düşünülüyor.

Boyundaki gerdanlıklardan biri, aynı bedenin iki yarısını iki ayrı madene ayırıyordu.

Yer fıstığı bu vadilerde yetişen ve toprağın altında olgunlaşan bir bitkiydi. Alva, altın yarının bedenin sağ yanında, gümüş yarının sol yanında durduğunu kaydetti. Araştırmacıların bir kısmı altını güneşle ve erkekle, gümüşü ayla ve kadınla ilişkilendiriyor. Bu eşleme And dünyasının sonraki dönemlerinden biliniyor ve Moche için kesinlik taşımıyor. İki madenin bilinçli dağıtıldığı ise açık.

Bir başka gerdanlık başka bir imgeyi taşıyordu.

Örümcek Moche imgesinde sık görülen bir varlık. Huaca de la Luna'nın cephesinde de örümcek benzeri figürler yer alıyordu. Avını ağına bağlayan örümcek, tutsak alma ve kurbanla ilişkilendiriliyor.

Mezarın en ince işçiliği küçük bir nesnede görülüyor.

Ortadaki savaşçının burun süsü ayrı bir parça olarak yapılmıştı ve takılı olduğu yerde sallanabiliyordu. Avuç içine sığan nesnede, mezar sahibinin süsleri küçültülmüş bir kopya olarak yeniden görünüyor.

Alva'nın ekibi platformun içinde başka mezarlar da buldu. Birinde başlığı baykuş öğeleri taşıyan bir birey yatıyordu. En derindeki daha erken mezar, Yaşlı Sipán Beyi denen bir başka seçkine aitti. Buluntular 2002'de Lambayeque'de açılan bir müzeye taşındı.

Mekanizma — resimden mezara

Sipán'dan yıllar önce Donnan, ince çizgili kaplarda tekrar eden bir sahne saptamıştı. Sahnede tutsakların kanı bir kadehe dolduruluyor, kadeh önemli figürlere sunuluyordu. Donnan bu temaya Sunu Töreni adını verdi ve figürleri harflerle adlandırdı. Başlıklı bir savaşçı rahip, kuş yüzlü bir rahip, uzun saç örgülü bir rahibe. O yıllarda sahnenin bir mit mi, yoksa gerçekten oynanan bir tören mi olduğu bilinmiyordu.

Sipán bu soruyu değiştirdi. Beyin mezarındaki başlık, çıngırak ve süsler savaşçı rahibin donanımına benziyordu. Baykuş başlıklı bireyin mezarı da kuş yüzlü rahibi çağrıştırıyordu. Donnan'a göre roller gerçek kişilerce üstleniliyor ve bu kişiler donanımlarıyla gömülüyordu. Üçüncü figürün karşılığı ise başka bir vadide bulundu.

1991'de Donnan ve Luis Jaime Castillo burada bir kadın gömüsü açtı. Başlığının püsküllü levhaları, sahnedeki rahibenin saç örgülerine benziyordu. Sonraki yıllarda aynı mezarlıkta benzer donanımlı başka kadınlar da bulundu. Rahibe rolü kuşaktan kuşağa geçen bir makam olmalıydı. Aynı figür duvarlara da boyandı.

Mekanizma — Señora de Cao

Chicama vadisinin kıyısındaki El Brujo yapı topluluğunda Huaca Cao Viejo adlı bir platform yükseliyor. Cephesinde Huaca de la Luna'dakine benzer boyalı kabartmalar var.

Régulo Franco'nun yönettiği kazı, bu platformun içinde bir kadın mezarı buldu. Mezar 2006'da kamuoyuna duyuruldu.

Savaş sopaları ve mızrak atıcıları, o güne dek erkek önderlere yakıştırılan nesnelerdi. Mezar, Moche'de kadınların siyasal ve askerî önderlik de üstlenip üstlenmediği sorusunu açtı. Bazı araştırmacılar onu bir hükümdar sayıyor. Başkaları silahların bir unvanın simgesi olabileceğini, gerçek bir komutayı göstermeyebileceğini hatırlatıyor. Soru açık. Moche iktidarını artık yalnız erkek savaşçılarla anlatmak mümkün görünmüyor.

Mekanizma — iklim ve dönüşüm

Kuzey kıyısında bazı yıllar okyanus ısınıyor ve El Niño denen olay yaşanıyor. Balıklar uzaklaşıyor, çöle sağanaklar iniyor, ırmaklar taşıp kanalları ve kerpiç yapıları yıkıyor. Moche bu tehlikeyi tanıyordu. Huaca de la Luna'nın kurbanları belki tam da böyle bir yağmurla ilişkiliydi.

Altıncı yüzyıldan sonra Moche merkezlerinin bir kısmı terk edildi ya da küçüldü. Bunu açıklamak için iklim verileri de kullanıldı.

Izumi Shimada ve arkadaşları 1991'de bu katmanları okuyarak altıncı yüzyılın sonlarına doğru uzun bir kuraklık saptadı. Onlara göre kuraklık ve aşırı yağmurlar, Moche merkezlerini kuzeye ve iç kesimlere kaydırdı.

Bugün çoğu araştırmacı birbirini izleyen kuraklık, sel ve iç çatışmaları birlikte düşünüyor. Pampa Grande'nin merkezi bir noktada yakılıp terk edildi. Bunun bir isyan mı, başka bir şey mi olduğu tartışılıyor.

Kalıcı araçlar

Bağlamı sor. Bir nesnenin bir kazıdan mı, yoksa bir yağma çukurundan mı geldiğini öğren.

Kalıbı ara. Bir kabın tek mi, yoksa bir kalıptan çoğaltılmış bir dizinin parçası mı olduğunu bul.

Sahneyi aç. Yuvarlak bir kabın resmini bir açılım çiziminde izle, aynı temayı başka kaplarda ara.

Malzemenin içine bak. Altın görünen bir yüzeyin altında hangi alaşımın durduğunu sor.

Resmi toprakla karşılaştır. Bir sahnedeki rolün bir mezardaki donanımla buluşup buluşmadığını kontrol et.

Adın kaynağını öğren. Bir tanrıya ya da bir yapıya verilen adın kimden geldiğini araştır.

Yaygın yanlışlar

Uygulama ve kilit özet

Kilit özet: Moche, kuzey Peru'nun çöl vadilerinde kanallarla beslenen bir toplumdu. Kalıpla çoğaltılan üzengi ağızlı kaplar ve ince çizgili sahneler, yazısı olmayan bu kültürün en zengin belgesidir. Huaca del Sol emek vergisiyle yükseldi, Huaca de la Luna'nın kabartmaları tutsakları ve tanrıları gösterdi. Ustalar altını yüzeye taşımak için arındırma ve elektrokimyasal kaplama kullandı. 1987'de yağmacıların izinden ulaşılan Sipán mezarları, Donnan'ın Sunu Töreni'ndeki rollerin gerçek kişilerce üstlenildiğini gösterdi. Señora de Cao kadınların iktidarı sorusunu açtı. İklim krizleri ve iç çatışmalar Moche düzenini dönüştürdü.

Sonraki derse köprü

Moche'nin son yüzyıllarında San José de Moro mezarlarına yayladan gelen biçimleri anımsatan kaplar girmeye başladı. Kıyının vadileri kendi başına yaşarken And yaylasında iki merkez, uzak toprakları birbirine bağlayan bir ağ kuruyordu. Titicaca gölünün kıyısındaki Tiwanaku ile Ayacucho yakınlarındaki Wari, yollar, depolar ve dokumalar aracılığıyla kendi imgelerini geniş bir alana yaydı. İki asalı, ışınlı başlıklı bir figür, taşta da kumaşta da bu ağın her ucunda tanınır oldu.