Sahel imparatorlukları, trans-Sahra ticareti ve kent

Açılış: çölü geçen mezar taşı

Aksum'da kralların mezarlarının üstüne yaylanın kendi granitinden oyulmuş dikmeler konuyordu. Nijer Irmağı'nın büyük kıvrımındaki Gao kentinde ise on ikinci yüzyılın başında bambaşka bir taş kullanıldı. Kentin hemen dışındaki Saney mezarlığında, birkaç hükümdarın mezarına beyaz mermerden levhalar dikildi.

Bu levhaların ilk grubu, İber Yarımadası'nın güneyindeki Almería kentinde yontuldu. Yazının biçimi, mermerin cinsi ve kenar çerçeveleri o kentin atölyelerine işaret ediyor. Taşlar önce denizden Kuzey Afrika'ya, sonra deve sırtında çölün öbür yakasına taşındı. Mezar sahiplerinin adları ise yerel hükümdar adlarıydı. Biri, yolu bilen ve parasını ödeyebilen bir saray için Endülüs'te bir mezar taşı ısmarladı. Sonraki yıllarda Gao'da yerel taştan benzer levhalar oyuldu ve ithal biçim yerel bir atölyede sürdü.

Tarihçi Paulo Fernando de Moraes Farias, Mali'deki Arapça ortaçağ yazıtlarını toplayıp yayımlarken bu taşları bir tarih kaynağı olarak okudu. Taşlar, Sahra'nın güneyinde yazının, mermerin ve hükümdarlığın on ikinci yüzyılda aynı mezarlıkta buluştuğunu gösteriyor.

Dersin yolu

Önce Sahel kuşağını ve çölü aşan ticaretin mallarını tanıyacağız: tuz, altın, pirinç, deniz kabuğu ve köleleştirilmiş insanlar. Ardından Gana'nın iki kentli başkentine, ondan da eski bir kent olan Djenné-jeno'ya bakacağız. Mali'nin hükümdarlarını bir gezginin ve bir Mısırlı yazarın gözünden göreceğiz. Songhay ve Gao'dan sonra kerpiç mimarinin nasıl yapıldığını ve nasıl ayakta tutulduğunu inceleyeceğiz. Ders, Timbuktu'nun kitaplarıyla ve 2012'deki yıkımın ardından yapılan onarımla kapanıyor.

Sıfır noktası: bir çölün kıyısı

Sahel adı Arapça "kıyı" anlamına gelen sözcükten türedi. Çölü bir deniz gibi geçen kervancılar için, Sahra'nın güneyindeki bozkır kuşağı varılacak bir kıyıydı. Bu kuşak Atlas Okyanusu'ndan Kızıldeniz'e doğru uzanır. Kuzeyinde çöl, güneyinde daha yağışlı savan ve ormanlar başlar. Yağmur yılın kısa bir bölümünde yağar ve Nijer Irmağı her yıl taşarak iç deltayı sular.

Bu konum Sahel kentlerine aracı rolünü verdi. Kuzeyden gelen tüccar güneyin altınına, güneyin üreticisi de kuzeyin tuzuna ihtiyaç duyuyordu. Kentler bu iki dünyanın el sıkıştığı pazarlar olarak büyüdü.

Gana ya da kendi adıyla Wagadu, ilk binyılın sonunda ve on birinci yüzyılda güçlüydü. Mali on üçüncü yüzyılda yükseldi ve on dördüncü yüzyılda en geniş sınırına ulaştı. Songhay on beşinci yüzyılda Gao'dan yayıldı ve 1591'de Fas ordusuna yenildi. Bunlara imparatorluk deniyor, ama hiçbiri tek bir merkezden yönetilen düz bir harita değildi.

Mekanizma — tuz, altın ve deve

Develer Kuzey Afrika'da Roma döneminin sonlarında yaygınlaştı. Sekizinci yüzyıldan sonra Müslüman tüccarlar çölü düzenli kervanlarla aşmaya başladı. Bir kervan kuyudan kuyuya, haftalar süren bir yolculukla ilerliyordu ve rehberleri çölü tanıyan Berberi topluluklarından geliyordu.

Güneye giden malların başında tuz geliyordu. Savanda yaşayan insanlar ve hayvanlar için tuz yaşamsaldı, ama yerel kaynaklar azdı. Çölün ortasındaki kurumuş göl yataklarından tuz kesiliyordu.

İbn Battuta on dördüncü yüzyılda daha eski bir tuz kenti olan Teğaza'dan geçti. Orada evlerin ve caminin tuz bloklarından örüldüğünü, damların deve derisiyle örtüldüğünü yazdı. On altıncı yüzyılın sonunda Teğaza terk edildi ve kesim Taoudenni'ye kaydı. Taoudenni'den Timbuktu'ya giden tuz kervanları bugün de sürüyor, ama artık kamyonlar da aynı yolu kullanıyor.

Kuzeye giden malların başında altın vardı. Altın, Senegal ve Nijer ırmaklarının yukarısındaki Bambuk ve Bure bölgelerinden çıkarılıyordu. Madenciler yerlerini dışarıya açıklamıyordu. Kuzeyli yazarlar, altının kaynağını hiç görmeden "altın ülkesi" efsaneleri anlattı. Bu altın Kuzey Afrika'nın ve Endülüs'ün sikkelerine girdi ve oradan Akdeniz'in öbür kıyılarına ulaştı.

Altının kervana girdiği yerlerden biri, bugünkü Mali'nin kuzeydoğusundaki Tadmekka'ydı.

El-Bekri, Tadmekka'nın altın paralarının "kel" olduğunu, yani üzerinde yazı taşımadığını yazmıştı. 2000'li yıllarda arkeolog Sam Nixon'ın yönettiği kazılar bu kalıpları buldu. Buluntu, altının ham toz olarak taşınmadığını, Sahel'in kendi kentlerinde belirli bir ağırlıkta paraya dönüştürüldüğünü gösterdi.

Güneye taşınan bir başka mal metaldi. Batı Afrika'da bakır ve bakır alaşımları altından daha değerli sayılabiliyordu. Çölün ortasında bulunan bir yük, bu ticaretin ölçeğini gözle görülür kıldı.

Fransız doğabilimci Théodore Monod bu yükü 1960'larda buldu. Bir kervan yükünü burada bırakmış ve geri dönmemişti. Denklerin arasındaki deniz kabukları, Hint Okyanusu'ndan getirilen ve Sahel'de para olarak kullanılan kaurilerdi. Pirinç ve kauri, Akdeniz ile Hint Okyanusu'nun Sahel pazarında buluştuğunu gösteriyor.

Bu ticaretin bir başka "malı" insandı. Kervanlar Sahel'den kuzeye köleleştirilmiş insanlar da götürdü. Teğaza'da tuzu kesenler de köleleştirilmiş kişilerdi. Sahel kentlerinin zenginliği bu ticaretin bütününden besleniyordu ve bu zenginliğin yaptırdığı camiler, kitaplar ve saraylar da o bütünün içinde okunmalı.

Mekanizma — Gana: iki kentli başkent

Gana'yı anlatan en ayrıntılı yazılı kaynak, onu hiç görmemiş bir yazara ait. Endülüslü coğrafyacı el-Bekri, 1068'de Kurtuba'da yazdığı yollar ve ülkeler kitabında Gana'ya geniş bir yer ayırdı. Bilgilerini tüccarlardan ve daha eski yazarlardan derledi.

El-Bekri'ye göre kralın kentinde de, kralın ziyaretçilerini ağırlayan Müslümanlar için bir cami vardı. Kralın kendisi ise eski inancını sürdürüyordu. Hükümdar huzura altın işlemeli örtülerle donanmış atlar ve altın tasmalı köpekler arasında çıkıyordu. Bağlı kralların oğulları saçlarına altın örmüştü. Metin, iki inancın aynı başkentte, birbirinden birkaç saatlik yürüyüşle ayrılarak yaşadığını anlatıyor.

Arkeologlar bu iki kenti uzun süre aradı. Moritanya'nın güneydoğusundaki bir kalıntı alanı, yirminci yüzyılın başından beri Gana'nın başkentiyle eşleştiriliyor.

Kazılar burada büyük bir cami, tüccar evleri, Arapça yazılı mezar taşları ve Kuzey Afrika'dan gelen cam ve seramik buldu. Bu tablo el-Bekri'nin Müslüman tüccar kentine uyuyor. Kralın kenti ise henüz bulunamadı. Eşleştirmeyi kesin sayan araştırmacılar da, temkinli davrananlar da var.

Kervan yolunun çöle bakan ucunda Gana'nın bağlı olduğu ya da rekabet ettiği başka kentler vardı. Bunlardan biri el-Bekri'nin Avdağust dediği kentti.

1960'lardan sonraki Fransız kazıları, Kuzey Afrika mallarının ve yerel ürünlerin aynı evlerde kullanıldığını gösterdi.

Gana'nın kendi anlatısını ise sözlü gelenek korudu. Soninke anlatıcıları Wagadu'nun refahını kutsal bir yılana bağlar. Yılan öldürülünce kuraklık başlar ve halk dağılır. Anlatı bir iklim ve göç hafızası olarak da okunabiliyor.

Mekanizma — İslam'dan önce bir kent

Uzun süre Sahel kentlerinin kuzeyli tüccarlarla birlikte doğduğu düşünüldü. Bu görüş, kenti dışarıdan gelen bir yeniliğe bağlıyordu. 1977'de Roderick ve Susan McIntosh, Nijer iç deltasındaki Djenné kentinin yakınında bir höyüğü kazmaya başladı.

Kazılar, burada kervanların gelişinden çok önce kalabalık bir yerleşimin büyüdüğünü gösterdi. Ana höyüğün çevresinde demircilerin, çömlekçilerin ve balıkçıların ayrı küçük yerleşimleri kümelenmişti. Taş ve bakır gibi ham maddeler uzak yerlerden geliyordu. McIntosh'lar bu kenti tek bir saraya ya da tapınağa bağlı olmadan büyüyen, uzmanlaşmış toplulukların bir araya gelmesiyle oluşan bir kent olarak yorumladı. Yerleşim on dördüncü yüzyıl dolaylarında terk edildi ve yaşam bugünkü Djenné'ye taşındı.

Höyüklerde ve iç deltanın başka alanlarında pişmiş topraktan figürler de çıktı.

Bu tür figürlerin çok azı bilimsel bir kazıda, yattığı yerde bulundu. 1970'lerden sonra uluslararası piyasada artan talep, iç deltadaki höyüklerin geniş ölçüde yağmalanmasına yol açtı. Mali bu ihracatı yasakladı ve 1990'ların başında Birleşik Devletler de bu buluntuların ithalatını kısıtladı. Müzelerdeki örneklerin çoğu ise o yıllardan önce ya da kayıtsız biçimde el değiştirmişti. Bir figürün hangi evin hangi duvarında, neyle birlikte yattığı bilinmeyince, onun bir ata mı, bir koruyucu mu, bir mezar eşyası mı olduğu da yanıtsız kalıyor.

Mekanizma — Mali: hac, altın ve bir şair

Gana'nın gücü on birinci yüzyıldan sonra dağıldı. On üçüncü yüzyılda, Nijer'in yukarısındaki Mande topluluklarından bir önder yeni bir krallık kurdu. Sözlü gelenek onu Sunjata adıyla anar. Mali'nin hükümdarları mansa unvanını taşıdı ve krallık kısa sürede Atlas Okyanusu kıyısından Nijer kıvrımına uzandı.

Mali'nin en tanınan hükümdarı Mansa Musa'dır. 1324'te hacca giderken Kahire'den geçti. Kalabalık bir maiyet ve büyük miktarda altın taşıyordu. Kahire'de cömertçe harcadı ve armağanlar dağıttı. Mısırlı yazar el-Ömeri, bu ziyaretten on yılı aşkın bir süre sonra yazdığı eserinde Kahirelilerin anlattıklarını aktardı. Ona göre altının kentteki değeri bu ziyaretten sonra yıllarca toparlanamamıştı. El-Ömeri olayları kendisi görmemişti, duyduklarını yazıyordu. Altın miktarı üzerine bugün dolaşan büyük sayıların çoğu da bu tür aktarımların büyütülmüş biçimleri.

Hacdan dönüşte Musa'nın yanında Endülüslü bir şair vardı: Ebu İshak es-Sâhilî. Tarihçi İbn Haldun, bu şairin hükümdar için bir yapı kurduğunu aktarır.

İbn Haldun'a göre hükümdar bu salonu çok beğendi ve şairi altınla ödüllendirdi. Sonraki yüzyıllarda bu anlatı büyüdü. Kimi yazarlar Timbuktu'nun camilerini, hatta bütün Sahel kerpiç mimarisini bu tek Endülüslü şaire bağladı. Sömürge döneminin Fransız yazarları bu görüşü yaygınlaştırdı. Oysa kerpiç yapım, Djenné-jeno'nun surlarında da görüldüğü gibi, bölgede çok daha eskiydi. İbn Haldun'un anlattığı ise tek bir salon; bir üslubun kuruluşu o metinde yok.

Mali'yi içeriden gören tek ortaçağ gezgini İbn Battuta'ydı. 1352'de Sahel'e girdi ve Musa'nın kardeşi Mansa Süleyman'ın başkentinde aylarca kaldı.

Hükümdar halkıyla doğrudan konuşmuyordu. Sözlerini Duğa adlı bir sözcü aktarıyordu. İbn Battuta bayram günlerinde kuş tüylerinden yapılmış, gagalı maskeler takan şairlerin hükümdarın önünde eski kralların işlerini okuduğunu yazdı. Sahne, Batı Afrika'nın sözlü tarihçilerinin, yani jelilerin, saraydaki işine dair en eski tanıklıklardan biri. Gezgin ise kendi ölçüleriyle bakıyordu. Hükümdarın armağanını az buldu ve kadınların giyimini eleştirdi.

Mali'nin kurucusunu anlatan sözlü gelenek bugün de bir yapının çevresinde yaşıyor.

Her yedi yılda bir eski dam sökülür ve yerine yenisi örülür. Tören boyunca sözlü tarihçi aileler Mali'nin kuruluşunu ve Sunjata'nın soyunu anlatır. UNESCO bu töreni 2009'da somut olmayan kültürel miras listesine aldı. Burada yapının yaşı, onu her seferinde yeniden örten topluluğun belleğiyle ölçülüyor.

Mekanizma — Songhay ve Gao

Gao, Mali'den önce de bir krallık merkeziydi ve açılıştaki mezar taşları onun on ikinci yüzyıldaki yöneticilerine aitti. On dördüncü yüzyılda Mali'ye bağlandı. On beşinci yüzyılda Sonni Ali, Gao'dan çıkan bir ordu ile Timbuktu'yu ve Djenné'yi ele geçirdi. Onun ardından tahta geçen Askia Muhammed, Songhay'ı Sahel'in en geniş devleti hâline getirdi.

Askia Muhammed de hacca gitti. Kaynaklara göre Mekke'de bir halifelik temsilinin işaretlerini aldı ve dönüşünde Gao'da kendi mezarını yaptırdı.

Ustalar kiriş uçlarına basarak yağmurun aşındırdığı sıvayı yeniliyor. UNESCO mezarı 2004'te Dünya Mirası Listesi'ne aldı.

Songhay'ın etkisi çölün içine de uzandı. Aïr dağlarının eteğindeki Agadez, Songhay döneminde bir kervan ve sultanlık kentiydi.

Minare hem bir ezan kulesi hem de çölden gelen kervanlar için uzaktan görülen bir işaretti.

Songhay'ın sonu 1591'de geldi. Fas sultanının gönderdiği ve ateşli silahlarla donanmış bir ordu, Tondibi'de Askia ordusunu yendi. Fas yönetimi Timbuktu'nun bilginlerini sürgüne gönderdi ve ticaret yolları Atlas Okyanusu kıyısına kaymaya başladı. Avrupa gemileri artık altını kıyıdan alıyordu.

Mekanizma — kerpiçle yapmak

Sahel'in yapı malzemesi taşkın ovasının toprağıydı. Toprak su, saman ve bazen hayvan gübresiyle karıştırılıp tuğlaya dönüştürülür, güneşte kurutulur. Duvarlar bu tuğlalarla örülür ve aynı karışımdan yapılmış bir sıvayla kaplanır. Tavan için yerel palmiye ağaçlarının kirişleri kullanılır. Duvardan dışarı taşan kirişlere bölgede toron deniyor.

Bu mimarinin en bilinen yapısı Djenné'deki büyük camidir. Kaynaklar kentin ilk büyük camisini on üçüncü yüzyılda Müslüman olan bir hükümdara bağlar. On dokuzuncu yüzyılda Masina devletinin kurucusu Şeyh Ahmadu, eski camiyi fazla süslü bularak terk etti ve yıkılmaya bıraktı. Bugünkü yapı 1906 ile 1907 arasında, Fransız sömürge yönetimi döneminde, kentin duvarcılar loncasının başı İsmaila Traoré'nin önderliğinde kuruldu.

Sömürge yönetiminin yapının biçimine ne ölçüde karıştığı tartışılıyor. Kimi araştırmacılar Fransız yöneticilerin daha "anıtsal" bir görünüş istediğini düşünüyor. Kimileri ise yapının yerel ustaların bilgisiyle ve eski caminin izinden yapıldığını vurguluyor. Kesin olan, yapıyı Djenné'nin kendi ustalarının ördüğü ve bugün de onların koruduğu.

Bu ustalar barey ton denen bir lonca içinde örgütlenmiştir. Mesleğin bilgisi aileler içinde, ustadan çırağa geçer. Yapım sırasında okunan dualar ve sözler de bu bilginin bir parçası sayılır. Her yıl yağmurlardan önce kent halkı bir şenlik düzenler ve camiyi yeniden sıvar. Mahalleler yarışır, gençler çamuru taşır, ustalar duvarın üstünde toronlara basarak sıvayı yayar. 1931'de Paris'teki sömürge sergisinde kurulan Fransız Batı Afrikası köşkü bu cepheleri taklit etmişti. Paris'teki kopya sökülüp gitti; Djenné'deki yapı ise her yıl yeniden sıvandığı için ayakta duruyor.

Sahel'in kerpiç kentlerinde süsleme yalnız camilerde görülmüyor. Çölün kenarındaki eski bir kervan kenti olan Oualata'nın evleri bunun bir örneği.

Bu süslemeleri büyük ölçüde kentin kadınları yapıyor ve yeniliyor. İbn Battuta Mali'ye girerken ilk olarak bu kentte, o zamanki adıyla İvâlâtan'da konaklamıştı.

Mekanizma — kitap kenti

Timbuktu, Nijer'in kıvrımında, çölün tam kenarında büyüdü. Kervanlar kâğıt ve kitap da taşıyordu. Kentin bilgin aileleri kuşaklar boyunca kitap topladı, kopyaladı ve şerh yazdı.

Es-Sa'dî, Fas fethinden sonraki kuşaktandı. Yitip giden bir düzeni, kentinin bilginlerinin adlarıyla birlikte kayda geçirdi. Kitap içeriden yazılmış bir kaynak, ama kendi amacı da var: Timbuktu'nun bilgin sınıfını ve Askia soyunu öne çıkarıyor. Fas yönetiminin sürgüne gönderdiği bilginlerin en tanınanı Ahmed Baba'ydı. Marakeş'te yıllarca kaldı, sonra kentine döndü. Bugün Timbuktu'daki devlet el yazması merkezi onun adını taşıyor.

Kitapların kendisi de bir el sanatı geleneği taşıyordu.

Ciltsiz yapraklar sayesinde bir öğrenci okuduğu bölümü yanında taşıyabiliyordu.

Mekanizma — 2012 ve sonrası

2012'de kuzey Mali silahlı grupların eline geçti. Haziran ve temmuz aylarında Timbuktu'daki evliya türbeleri kazma ve küreklerle yıkıldı. Yıkıcılar bu türbelere yapılan ziyaretleri kendi yorumlarına aykırı buluyordu.

Halk geleneğine göre bu kapı kıyamete dek açılmamalıydı. 2012 yazında kapı zorla kırıldı. Saldırı, bir yapının fiziksel varlığı kadar ona yüklenen inancı da hedef alıyordu.

Aynı aylarda el yazmaları da tehlikedeydi. Kentteki aile kitaplıklarından birini yöneten Abdel Kader Haidara, başka kitaplık sahipleriyle birlikte el yazmalarını gizlice güneye kaçırma işini örgütledi.

Kaçırılan el yazmalarının sayısı farklı kaynaklarda farklı veriliyor. 2013 başında çekilen silahlılar Ahmed Baba merkezinin yeni binasında bir miktar el yazmasını yaktı. Kayıp ilk haberlerin söylediğinden çok daha küçüktü.

Onarımı UNESCO destekledi, ama işi kentin duvarcı aileleri yaptı. 2016'da Uluslararası Ceza Mahkemesi, yıkımda rol alan Ahmad el-Faqi el-Mahdi'yi dokuz yıl hapse mahkûm etti. Bu dava, kültürel mirasın yıkımını tek başına bir savaş suçu olarak yargılayan ilk dava oldu. Türbelerin yeniden yapılabilmesi ise kerpiç mimarinin bir başka özelliğini gösteriyor. Bilgi ustaların ellerinde yaşadığı sürece yapı yeniden kurulabiliyor.

Karşılaştırma: Gao'nun mermeri, Djenné'nin çamuru

Gao'daki mezar taşları uzaktan geldi ve dokunulmadan kalmak için yapıldı. Değerleri, çölü aşan pahalı bir yolculuğun ve değişmeyen yazının içindeydi. Djenné'nin camisi ise ayağının dibindeki topraktan yapıldı ve her yıl yeniden sıvanıyor. Değeri, onu ayakta tutan topluluğun düzenli emeğinde. İki yapı da aynı ticaret ağının ürünü. Biri ağın uzaklara ulaşma gücünü, öteki bir kentin kendi kendini sürdürme gücünü gösteriyor. Bir Sahel eserini değerlendirirken malzemenin nereden geldiğini ve nasıl korunduğunu birlikte sormak gerekiyor.

Usta katmanı: dışarıdan anlatılan zenginlik

Sahel'in ortaçağını büyük ölçüde onu anlatan yabancıların metinlerinden tanıyoruz. El-Bekri Gana'yı hiç görmedi. El-Ömeri Musa'yı Kahirelilerin anılarından tanıdı. İbn Battuta gördü, ama kendi hukuk ölçüleriyle yargıladı. Bu metinler altına ve hükümdarın gösterişine yoğunlaşıyor. Kentlerin ustaları, çömlekçileri, kadınların süslediği evler ve kitap kopyalayan aileler bu metinlerde kenarda kalıyor. Arkeoloji, Tadmekka'nın kalıplarıyla ve Djenné-jeno'nun höyükleriyle bu boşluğu dolduruyor. Es-Sa'dî gibi yerel yazarlar ve sözlü tarihçiler ise kendi anlatılarını taşıyor. Bu sesler ancak birbirini düzelterek okunabilir.

Kalıcı araçlar

Malzemenin yolunu izle. Bir eserin taşının, metalinin ya da kâğıdının hangi yoldan, kimin eliyle geldiğini bul.

Ticaretin bütününü adlandır. Bir kentin zenginliğini anlatırken altınla birlikte köleleştirilmiş insanları da hesaba kat.

Yazarın konumunu sor. Bir metnin yazarı olayı gördü mü, duydu mu, yoksa başkasından mı kopyaladı?

Bağlamsız buluntuyu tart. Kazı kaydı olmayan bir figürün neyi kanıtlayıp neyi kanıtlayamayacağını ayır.

Bakımı da yapımın parçası say. Bir kerpiç yapının yaşını, onu yenileyen topluluğun sürekliliğiyle birlikte düşün.

Tek kişiye bağlanan üsluba kuşkuyla bak. Bir mimarlık geleneği yabancı bir ustaya atfediliyorsa, bu atfın kim tarafından ve ne zaman yapıldığını sor.

Yaygın yanlışlar

Uygulama ve kilit özet

Kilit özet: Sahel, Sahra'yı aşan kervanların güney kıyısıydı. Kuzeyden tuz, pirinç ve kitap geldi; güneyden altın ve köleleştirilmiş insanlar gitti. Gana'yı bir yabancının metninden ve Koumbi Saleh'in taş evlerinden tanıyoruz. Djenné-jeno, kentin bu ticaretten önce de var olduğunu gösteriyor. Mali'nin hükümdarlarını el-Ömeri ve İbn Battuta dışarıdan anlattı. Songhay, Gao'da ve Agadez'de kerpiç anıtlar bıraktı ve 1591'de yıkıldı. Kerpiç mimari, ustaların ve topluluğun düzenli bakımıyla yaşıyor. Timbuktu'nun kitapları ve türbeleri 2012'de saldırıya uğradı, onarım ise yerel ustaların elinde yapıldı.

Sonraki derse köprü

Sahel'de yapıyı ayakta tutan şey her yıl yeniden sürülen bir çamur katmanıydı. Kıtanın güneydoğusunda, Limpopo ile Zambezi ırmakları arasındaki yaylada, ustalar başka bir yol seçti. Granit blokları harç kullanmadan üst üste dizdiler ve kavisli, yüksek duvarlar ördüler. Bu duvarların arkasındaki altın da bir kıyıya, Hint Okyanusu'nun liman kentlerine akıyordu. Sömürge döneminin yazarları o duvarları da yerel ustalardan esirgedi ve uzak, yabancı bir halka bağladı. Oysa harçsız taş, onu yerine oturtan ustaların bilgisini yüzyıllardır duvarın içinde saklıyor.