Emaki anlatıları ve Genji dünyası

Açılış: resme bakan kız, metni okuyan kadın

On ikinci yüzyılın ilk yarısında yapılmış bir resimde, perdelerle bölünmüş bir odaya yukarıdan bakıyoruz. Sağda bir kadının uzun saçları yıkanmış, bir hizmetçi onları tarıyor. Solda genç bir kız, önüne açılmış resimli kâğıtlara eğilmiş. Yanında oturan başka bir kadın, elindeki kâğıttan yüksek sesle okuyor.

Kız, yakın zamanda bu eve sığınmış bir yabancı. Öykünün bu noktasında başına tatsız bir şey gelmiş ve ev halkı onu avutmak istiyor. Avutmanın yolu bir resimli öykü: kız resimlere bakıyor, kadın metni okuyor.

Bu sahne, Genji öyküsünü resimleyen ruloların birinde yer alıyor. Yani bir resimli öykünün içinde, bir resimli öyküye bakan biri var. On ikinci yüzyıl sarayında böyle eserlerin nasıl kullanıldığına dair elimizdeki en açık tanıklık da bu küçük sahne.

Dersin yolu

Bu derste Japonca "emaki" ya da "emakimono" denen resimli rulolara bakacağız. Önce sarayın bir kadınının yazdığı Genji öyküsünü ve onu resimleyen en eski ruloyu tanıyacağız. Ardından aynı yüzyılda yapılan, kalabalığı ve hareketi anlatan başka bir resim diline geçeceğiz. Sonra yazısız, mürekkeple çizilmiş bir hayvan rulosunu ve ona bağlanan adın sorununu ele alacağız. Kamakura döneminde rulonun savaşı, bir tapınağın kökenini, bir gezgin keşişin yolculuğunu ve bir savaşçının ödül dilekçesini taşıdığını göreceğiz. Usta katmanında, rulonun kime ve nasıl gösterildiğine göre neyin değiştiğini tartışacağız.

Sıfır noktası: rulo, yazı ve iki resim dili

El rulosu, yatay ve uzun bir kâğıt ya da ipek şerittir. KRO-311.14'te Çin'deki el rulosunun nasıl açıldığını gördük: bakan, ruloyu masanın üstünde sağdan sola, bir kol boyu açar ve baktığı kısmı geri sarar. Japon emakisi bu biçimi aldı ve onu uzun öykülerin taşıyıcısına çevirdi.

Bir emakide iki tür bölüm sırayla gelir. Metin bölümü, öykünün o kısmını yazıyla anlatır. Resim bölümü, aynı kısmı görüntüyle gösterir. Bazı rulolarda bu ikisi düzenli olarak sırayla gelir; bazılarında ise resim uzun bir şerit halinde akar ve metin yalnızca araya serpiştirilir.

Japon saray kültürü, dokuzuncu yüzyıldan sonra Çin yazısının yanında kendi hece yazısını, "kana"yı geliştirdi. Resmî yazışma ve bilgi Çince karakterlerle sürerken, şiir, mektup ve günlük kana ile yazıldı. Saraydaki kadınların düzyazısı bu yazıyla gelişti.

Sanat tarihçileri emaki resmi için iki geniş kategori kullanır. "Onna-e", yani "kadın resmi", saray içindeki duygusal anları yoğun renklerle, durağan sahnelerle anlatır. "Otoko-e", yani "erkek resmi", akıcı çizgilerle kalabalığı, olayları ve hareketi gösterir. Bu adlar dönemin bazı metinlerinde geçiyor; ama hangi eseri kapsadıkları sonradan kurulmuş bir sınıflamadır ve iki dil çoğu zaman aynı ruloda karışır.

Mekanizma — Genji'nin rulosu: kalıp yüz ve açılmış çatı

On birinci yüzyılın başında, İmparatoriçe Shōshi'nin hizmetindeki Murasaki Shikibu, "Genji Monogatari", yani "Genji Öyküsü" adlı uzun bir anlatı yazdı. Öykünün kahramanı Hikaru Genji, bir imparatorun düşük rütbeli bir eşinden doğmuş, parlak yetenekli bir prens. Anlatı onun aşklarını, yükselişini ve yaşlanmasını izliyor. Son bölümler ise onun ölümünden sonraki kuşağa, Uji'deki gençlere geçiyor.

Öykü yazıldıktan yaklaşık bir yüzyıl sonra, saray çevresinde onu resimleyen bir rulo dizisi yapıldı. Bugün bu dizinin yalnızca küçük bir bölümü kalmış: yirmi kadar resim ve onlara eşlik eden metin kâğıtları. Parçaların çoğu Nagoya'daki Tokugawa Sanat Müzesi'nde ve Tokyo'daki Gotoh Müzesi'nde saklanıyor. Rulolar korunmak için sonradan ayrı levhalara bölündü.

Bu resimlerin tekniğine "tsukuri-e", yani "yapılmış resim" deniyor. Usta önce mürekkeple ince bir ilk çizim yapıyordu. Sonra kâğıdın üstüne kat kat örtücü renkler sürülüyordu. En sonunda yüzler, saçlar ve giysi kenarları, renklerin üstünden yeniden çiziliyordu. Boyanın döküldüğü yerlerde bugün ilk çizim görülebiliyor ve araştırmacılar bazı yerlerde son çizginin ilk çizimden ayrıldığını saptadı.

Kucaktaki bebek, Genji'nin genç eşinin oğlu. Bebeğin ellinci gününü kutlamak için bir tören yapılıyor. Ama Genji, çocuğun babasının kendisi olmadığını biliyor; bebek, eşinin genç bir saray adamıyla, Kashiwagi'yle ilişkisinden doğdu. Kashiwagi o sırada hastalık ve suçluluk içinde ölmüş.

Genji'nin yüzünde bu acıyı gösteren hiçbir çizgi yok. Yüz, neredeyse bütün figürlerde tekrarlanan bir kalıpla çizilmiş. Bu kalıba "hikime kagibana", yani "çizgi göz, kanca burun" deniyor: beyaz bir oval, gözler için ince bir çizgi, burun için küçük bir kanca, dudaklar için kırmızı bir nokta. Duygu yüzden çok, odanın kuruluşundan, çapraz çizgilerin sıkıştırdığı alandan ve giysilerin yığılmasından okunuyor.

Bu kalıp yüze bakan biri için bir boşluk da açıyor. Öyküyü bilen okur, ifadesiz yüzün içine kendi bildiği duyguyu yerleştiriyor. Resim, metni bilen bir topluluk için yapılmıştı.

Sahneyi açan ikinci bir buluş, odaların çatısız gösterilmesi. Bu düzene "fukinuki yatai", yani "çatısı uçurulmuş ev" deniyor. Bakan, bir evin içine yukarıdan, sanki çatı kaldırılmış gibi bakıyor. Bir odanın içi, bitişik verandası ve bahçesi aynı anda görülebiliyor.

Bu gecede Genji, tahttan çekilmiş imparator Reizei'yi ziyaret ediyor. Reizei herkesin bildiğine göre Genji'nin kardeşi; gerçekte ise onun gizli oğlu. Öyküde ikisinin birbirine çok benzediği söylenir. Resimde iki yüz aynı kalıpla çizildiği için, bu benzerlik bakanın gözünde kendiliğinden kuruluyor denebilir. Bu sahne, 2000 yılında basılan iki bin yenlik banknotun arka yüzünde yer aldı.

Yaslanan kadın, Genji'nin en sevdiği eşi Murasaki. Hastalanmış ve ölümüne az kalmış. Yanında Genji ve evlatlık kızı, artık imparatoriçe olan kadın oturuyor. Öyküde Murasaki, rüzgârda eğilen otlara bakarak hayatın geçiciliği üzerine bir şiir söylüyor. Ressam şiirin imgesini bahçeye yerleştirmiş: geçicilik, eğilen otlarda görünüyor.

Genç kız, Uji bölümlerinin kahramanlarından Ukifune. Saçı taranan, onun baba bir kız kardeşi. Resim, bir resimli öykünün paylaşılarak okunduğunu gösteriyor: bir kişi metni seslendiriyor, bir başkası resme bakıyor. Bu dağılım, rulonun da tek başına sessizce okunmaktan çok, küçük bir topluluk içinde dinlenip bakıldığını düşündürüyor.

Metinler, birden fazla hattatın eliyle yazılmış. Satırların düzeni bazı yerlerde kasıtlı olarak bozuluyor; yazı kâğıdın süslemesiyle birlikte okunuyor. Saray kültüründe bir mektubun kâğıdı, mürekkebi ve yazının görünüşü, en az sözleri kadar önemliydi. Resimle metin, aynı incelik anlayışının iki yüzü.

Geleneğe göre resimler saray ressamı Fujiwara no Takayoshi'nin eseridir. Bugün bu atıf kabul görmüyor; üslup farkları, birden fazla atölyenin ya da ressam grubunun birlikte çalıştığını gösteriyor.

Genji öyküsünü yazan kadının kendi dünyası da bir sonraki yüzyılda resme döküldü.

Murasaki Shikibu, Shōshi'nin hizmetindeyken bir günlük tutmuştu. Günlük, imparatoriçenin bir prens doğurmasını ve onu izleyen törenleri anlatıyor. Günlükte bir şölende, bir saray adamının öyküdeki bir kahramanın adını anarak Murasaki'yi aradığı anlatılır; öykü daha o yıllarda sarayda okunuyordu. Bu rulodan bir Murasaki Shikibu figürü de iki bin yenlik banknotta, Genji sahnesinin yanında yer aldı.

Mekanizma — akan kalabalık: tapınak öyküsü ve saray yangını

On ikinci yüzyılın ikinci yarısında yapılan bazı rulolar bambaşka bir dünyaya açılıyor. Burada odaların içindeki sessiz anların yerini köy yolları, pazar yerleri, kaçışan kalabalıklar alıyor. Çizgi incelip kalınlaşıyor, hızlanıyor; renk, çizginin altında hafif bir boya katmanı olarak kalıyor.

Nara havzasının batısındaki Shigi Dağı'nda, Chōgosonshiji manastırında üç rulo saklanıyor. Rulolar, onuncu yüzyılda bu dağda yaşamış Myōren adlı bir keşişin mucizelerini anlatıyor. Böyle bir tapınağın ya da kutsal kişinin kökenini anlatan öykülere "engi" deniyor.

Öyküye göre Myōren, yemek dilenmek için kâsesini dağdan aşağıdaki zengin bir adamın evine uçuruyordu. Bir gün adam kâseyi ambara kapatıp unuttu. Kâse ambarı sırtına alıp keşişin dağına taşıdı. Ressam olayın akışını tek bir uzun şeritte veriyor: bakan ruloyu açtıkça ambarın yolculuğunu ve onu izleyen kalabalığı adım adım takip ediyor. Kahkaha, şaşkınlık ve öfke, köylülerin yüzlerinde ayrı ayrı çizilmiş.

Hastalanan imparator Daigo için keşişten yardım istenmiş. Myōren dağından inmeyi reddetmiş ve yerine koruyucu bir varlık göndereceğini söylemiş. Ressam bu varlığın yolculuğunu gökyüzünün içinden geçen uzun bir hareket olarak çizmiş. Boş kâğıt burada mesafeyi ve hızı taşıyor.

Rahibe, uzun yıllardır görmediği kardeşi Myōren'i arıyor. Yolu Nara'ya, KRO-312.7'de gördüğümüz Büyük Buda'nın önüne düşüyor. Orada geceyi dua ederek geçiriyor ve rüyasında kardeşinin yerini öğreniyor. Ressam, gecenin farklı anlarını aynı salonun içinde, aynı figürü tekrarlayarak göstermiş. Bir resim yüzeyinde aynı kişinin birkaç kez görünmesine "iji dōzu", yani "aynı resimde farklı zamanlar" deniyor. Bu rulo, Büyük Buda Salonu'nun on ikinci yüzyılın sonundaki yangından önceki görünüşüne dair bir tanıklık olarak da tartışılıyor.

Aynı yıllarda, saray tarihinin karanlık bir olayını anlatan başka bir rulo dizisi yapıldı. Rulolar bugün Tokyo'daki Idemitsu Sanat Müzesi'nde saklanıyor. Geleneğe göre ressamı saray ressamı Tokiwa Mitsunaga'dır; bu atıf belgeye dayanmıyor.

Dokuzuncu yüzyılda, sarayın büyük tören alanının giriş kapısı Ōtenmon bir gece yandı. Yüksek rütbeli bir saray görevlisi, Tomo no Yoshio, yangını rakibi olan bir bakanın üstüne yıktı. Sonradan suçlunun kendisi olduğu ortaya çıktı ve sürgüne gönderildi. Rulonun adı, bu görevlinin unvanından geliyor: "Ban Dainagon Ekotoba".

Bakan, ruloyu açtıkça önce koşan insanlarla birlikte koşuyor. Yangın, kalabalığın hareketiyle hazırlanıyor; alevler ancak birkaç kol boyu sonra karşısına çıkıyor. Seyircilerin yüzleri tek tek çizilmiş: kimi ağzı açık bakıyor, kimi çevresindekine bir şey anlatıyor, kimi korkuyla geri çekiliyor. Genji rulosunun kalıp yüzlerinin tam karşısında, burada her yüz kendi ifadesini taşıyor.

Bu küçük kavga, öykünün dönüm noktası. Kavgaya karışan çocuklardan birinin babası, Tomo no Yoshio'nun evinde görevli bir adam. Öteki çocuğun babası, oğlu tekmelenince öfkeyle, o gece kapının çevresinde gördüklerini ortalığa döküyor. Ressam kavganın başlangıcını, büyüğün araya girişini ve çocuğun götürülüşünü aynı sokakta, çember gibi dönen bir düzenle göstermiş. Bakan, birkaç anı tek bakışta okuyor.

Mekanizma — yazısız rulo: tavşan, kurbağa ve maymun

Kyoto'nun kuzeybatısındaki dağlık bir bölgede bulunan Kōzanji manastırında, yalnızca mürekkeple çizilmiş dört rulo saklanıyordu. Asılları bugün ulusal müzelerde emanet olarak korunuyor. Rulolara "Chōjū jinbutsu giga", yani "kuşların, hayvanların ve insanların eğlenceli resimleri" deniyor. Hiçbirinde metin bölümü yok.

Çizgi tek bir fırça darbesiyle kalınlaşıp inceliyor; birkaç çizgiyle bir hayvanın ağırlığı, düşüşü ve kahkahası veriliyor. Ruloda hayvanlar insan gibi davranıyor: suda yıkanıyor, ok atıyor, tören alayına katılıyor. Metin olmadığı için bakan, sahnelerin bir öykü mü, ayrı şakalar mı olduğunu kendisi çözmek zorunda.

Kurbağa, bir Buda heykeli gibi tapınılıyor. Bu sahnenin, dönemin büyük manastırlarındaki törenlerle ya da keşişlerin davranışlarıyla alay ettiği düşünülüyor. Ama hangi törenin ya da kimin hedef alındığı belli değil; sahne aynı zamanda sevecen bir şaka olarak da okunabiliyor.

Bu rulolar uzun süre, on ikinci yüzyılın ilk yarısında ölen yüksek rütbeli keşiş Kakuyū'ya, yaygın adıyla Toba Sōjō'ya atfedildi. Bu atıf geleneğe dayanıyor ve bugün tartışmalı. Dört rulo arasında çizgi ve konu farkları büyük; son iki rulonun daha sonraki bir dönemde, başka ellerden çıktığı düşünülüyor. Rulolar, bir manastırın atölyesinde zaman içinde biriken bir koleksiyon da olabilir.

Mekanizma — Kamakura: savaş, tapınak, yolculuk ve dilekçe

On ikinci yüzyılın sonunda savaşçı aileler arasındaki iç savaş sona erdi ve doğudaki Kamakura'da bir askerî yönetim kuruldu. Saray Kyoto'da kaldı, ama gücün büyük bölümü savaşçılara geçti. Emaki de yeni hamilerle yeni konulara açıldı.

Rulo, 1159'daki bir darbe girişimini anlatıyor: bir gece, saray soylusu bir grup ile bir savaşçı ailesinin askerleri, tahttan çekilmiş imparatorun Sanjō'daki sarayını basıyor ve onu arabaya bindirip götürüyor. Ressam, Ban Dainagon'un akan kalabalığını savaşın şiddetine taşımış. Atlar, zırhlar ve silahlar tek tek ayırt edilecek ölçüde ayrıntılı. Rulonun bitişinde araba, sakin bir yolda uzaklaşan atlılarla birlikte boş kâğıda doğru ilerliyor.

Kamakura döneminde engi ruloları, tapınakların ve kutsal yerlerin kökenini geniş bir kitleye anlatmak için çoğaldı.

Rulolar, dokuzuncu yüzyılın sonunda sürgüne gönderilip orada ölen bilgin devlet adamı Sugawara no Michizane'nin öyküsünü anlatıyor. Ölümünden sonra başkentte felaketler birbirini izledi ve bunlar onun öfkeli ruhuna bağlandı. Sarayın bir salonuna düşen yıldırım bu öykünün doruğu. Ruhu yatıştırmak için Kitano'da bir tapınak kuruldu; Michizane, Tenjin adıyla tanrı olarak tapınılmaya başlandı ve bugün bilginin koruyucusu olarak anılıyor.

Ippen, on üçüncü yüzyılda Japonya'yı baştanbaşa yürüyerek dolaşan bir keşişti. Amida'nın adını anmayı öğütlüyor, yanındakilerle birlikte dans ederek bu adı tekrarlıyordu. Ölümünden on yıl sonra, ona yakın bir keşiş öyküyü yazdı ve En'i adlı bir ressam resimledi. Ruloda yolculuğun geçtiği kıyılar, dağlar ve tapınaklar, figürlerden çok yer kaplıyor. Kimi araştırmacı bu manzaralarda Song dönemi Çin resminin etkisini görüyor.

KRO-311.11'de Moğol yönetimindeki Yuan sarayını gördük. Kubilay'ın orduları on üçüncü yüzyılın sonunda iki kez Japonya kıyılarına çıktı.

Rulonun hamisi, güneydeki Higo bölgesinden küçük bir savaşçı, Takezaki Suenaga. Moğol çıkarmasında öne atıldığını ve yaralandığını gösteriyor. Savaştan sonra Kamakura'ya kadar yolculuk edip yönetimden ödül istediğini de anlatıyor. Rulo, onun hizmetinin kaydı ve kanıtı olarak yapıldı. Patlayan nesne, Moğolların kullandığı barutlu bir bomba; Takashima açıklarındaki batık kazılarında bu türden seramik bombalar bulundu. Karşıdaki üç askerin ise sonradan eklendiği, çizgi ve mürekkep farklarına dayanarak tartışılıyor.

Kamakura heykelinde de benzer bir canlılık arayışı vardı. 1203'te Unkei ile Kaikei'nin yönettiği atölyeler, Tōdaiji'nin yeniden yapılan güney kapısı için iki dev koruyucu figür oydu. Kaikei'nin yumuşak ve zarif yüzleri ile Unkei'nin güçlü bedenleri, aynı atölye geleneğinin iki yolu oldu.

Heykel, Hindistan'dan bir Budist bilgini, Asanga'yı gösteriyor. Unkei ve onun atölyesi, bu figürü geçmişte yaşamış bir insanın gerçeğe yakın portresi gibi kurmuş. Kristal göz tekniği, Kamakura heykelinin canlılık etkisini artıran yeniliklerden biriydi.

Usta katmanı: rulo kimin önünde açılır?

Genji rulosu, metni ezbere bilen küçük bir saray topluluğu için yapıldı. Kalıp yüzler, açık çatılar ve süslü kâğıtlar, okurun bilgisine güvenen bir dil kuruyordu. Bir kişi seslendiriyor, birkaç kişi bakıyordu.

Kamakura'da rulo daha geniş bir dinleyiciyle karşılaştı. Tapınak öykülerinin bir yorumcu tarafından resim gösterilerek anlatılmasına "etoki" deniyor. Engi ruloları ve onların sonraki kopyaları, bağış toplamak ve inananları çekmek için de kullanıldı. Ippen'in rulosu bir topluluğun belleğini, Suenaga'nınki bir savaşçının hak talebini taşıdı. Aynı biçim, aşk öyküsünden ödül dilekçesine kadar uzandı.

Bugün bu rulolar müze vitrinlerinde, çoğu zaman yılın kısa bir döneminde, düz ve açık olarak sergileniyor. Ziyaretçi, sahneleri bir kol boyu açıp kapamadan, bir uçtan öbür uca yürüyerek görüyor. Genji rulosunun levhaya ayrılmış parçaları ise resimleri birbirinden kopuk karelere dönüştürdü. Okuma ritmi, eserin parçası olan bir şeydi ve sergileme onu değiştiriyor.

Kalıcı araçlar

Yön ve aralık: bir rulonun reprodüksiyonuna sağdan sola, bir kol boyu genişliğinde parçalar halinde bak; her parçada neyin bittiğini ve neyin başladığını not et.

Metin ile resim: rulonun metin ve resim bölümlerini ayır; ikisinin düzenli mi sırayla geldiğini, yoksa resmin uzun bir akış mı kurduğunu belirle.

Yüz kalıbı ve yüz ifadesi: figürlerin yüzleri aynı kalıpla mı, tek tek mi çizilmiş, bak; duygunun yüzde mi, mekânın kuruluşunda mı taşındığını yaz.

Tekrar eden figür: aynı kişinin bir yüzeyde birkaç kez görünüp görünmediğini ara; görünüyorsa sahnenin hangi zaman dilimlerini birleştirdiğini çöz.

Hami ve izleyici: rulonun kim için, hangi amaçla yapıldığını araştır; bir saray topluluğu, bir tapınak ziyaretçisi ya da bir savaşçı yönetimi farklı bir resim dili ister.

Yaygın yanlışlar

Uygulama ve kilit özet

Kilit özet: Emaki, el rulosu biçimini uzun öykülerin taşıyıcısına çevirdi. Genji rulosu tsukuri-e tekniğiyle, kalıp yüzler ve çatısı kaldırılmış odalarla, duyguyu mekânın içine yerleştirdi. Shigisan Engi ve Ban Dainagon, akan kalabalığı ve aynı figürün tekrarıyla zamanı bir şerit üstünde akıttı. Chōjū giga, yazısız mürekkep çizgisiyle hayvanları insan gibi oynattı. Kamakura'da rulo savaşı, tapınak kökenlerini, bir keşişin yolculuğunu ve bir savaşçının hizmetini kaydetti.

Sonraki derse köprü

Ippen'in rulosunda manzara figürlerden fazla yer kaplamaya başlamıştı. Aynı yüzyılda Kamakura'nın askerî yöneticileri, Song Çin'inden gelen Zen keşişleri için yeni manastırlar kurdu. Bu keşişlerle birlikte yalnızca mürekkeple, renk kullanmadan yapılmış resimler, oturarak yapılan bir meditasyon disiplini ve keşiş odalarının sade düzeni geldi. Kalabalığı ve rengi seven bir resim kültürü, boş bırakılmış kâğıda nasıl değer vermeye başladı? Mürekkebin tonları, kumla taştan kurulan kuru bahçe ve küçük bir odada hazırlanan çay, Zen manastırlarından saray ve savaşçı çevrelerine yayılan bu yeni zevkte birbirine bağlandı.