Goryeo seladonu ve maddi incelik

Açılış: sırrın altında uçan turnalar

Seul'deki özel bir müzenin vitrininde, bir insanın dizine kadar gelen bir vazo duruyor. Ağzı küçük, omuzları geniş, gövdesi ayağa doğru daralıyor. Rengi yeşil ile gri mavi arasında; ışığın açısı değiştikçe bir o yana, bir bu yana kayıyor.

Turnalar ve bulutlar sırrın üstüne boyanmış gibi görünüyor, ama yüzeye dokunan biri hiçbir kabartı hissetmez. Desen kilin içinde, sırrın altında. Usta çizgileri yumuşak kile oymuş, oyukları beyaz ve siyah kille doldurmuş, sonra kabın tamamını tek bir sır tabakasıyla örtmüş.

Bu vazo, yirminci yüzyılın otuzlu yıllarında, sömürge yönetimi döneminde, Koreli bir koleksiyoncu tarafından bir Japon tüccardan yüksek bir bedelle satın alındı. Alıcının gözünde vazo, elden çıkmaması gereken bir geçmişi taşıyordu.

Bu derste ne olacak

Önce Goryeo krallığını kuracağız. Sonra seladon sırrının rengini, Çin'deki köklerini ve bir Song elçisinin övgüsünü ele alacağız. Ardından kıyıdaki fırınlara, kakma tekniğine, biçimlere ve batık gemilerin etiketlerine geçeceğiz. Seramiğin yanına sarayın öteki malzemelerini koyacağız: sedef kakmalı lake, Budist resim ve savaş yıllarında oyulan tahta kalıplar. Usta katmanında kronolojinin kaynağını sorgulayacağız.

Sıfır noktası: Silla'nın yerine kurulan saray

Onuncu yüzyılın başında yarımada yeniden bölünmüştü. Silla'nın gücü başkentin çevresine çekilmiş, eski Baekje ve Goguryeo topraklarında iki yeni yerel güç kendini kral ilan etmişti. Bunlardan birinin komutanı Wang Geon, kendi krallığını kurdu ve ona Goryeo adını verdi. Ad, Goguryeo'nun mirasını üstlenme iddiasını taşıyordu.

Wang Geon başkenti, yarımadanın ortasında, bugün Kuzey Kore'de kalan Gaegyeong'a kurdu. Silla'nın son kralı birkaç yıl içinde tahtını Goryeo'ya teslim etti; yarımadanın güneyi ve ortası bu kez savaştan çok bir devirle birleşti. Silla soyluları Goryeo sarayına katıldı, Gyeongju'nun atölye birikimi de başkentle birlikte kuzeye taşındı.

Goryeo dört yüzyıldan uzun yaşadı. Kuzeyde önce Kitanlarla, sonra Jürçenlerle, en son Moğollarla savaştı. Saray Budizmi devletin koruyucusu saydı. Song imparatorluğuyla elçiler, kitaplar ve armağanlar alıp veren Gaegyeong soyluları, Song'un çayını, şiirini ve seramiğini yakından tanıyordu.

Mekanizma — sırrın rengi: demir, ateş ve havasız fırın

Seladon, Batı dillerinde yerleşmiş bir koleksiyoncu adı. Kore'de bu kaplara "cheongja", yani "yeşil-mavi seramik" deniyor. Rengin kaynağı sırrın içindeki az miktarda demir. Demirli sır fırında bol havayla pişirildiğinde sarıya ya da kahverengiye döner. Fırının ağzı kısılıp odun ateşi oksijensiz bırakıldığında ise demir başka bir biçime geçer ve sır yeşile, maviye çalan bir ton alır.

Bu işlemin adı indirgeme. Ustanın elinde tek bir düğme yoktu; renk fırının neresine konduğuna, odunun cinsine, ateşin ne kadar sürdüğüne bağlıydı. Aynı fırından çıkan iki kâse birbirinden farklı tonlarda olabiliyordu. Bu yüzden en iyi ton, birçok fırın dolusu denemenin arasından ayıklanan bir sonuçtu.

Yarımadada yüksek ısıda pişirilen ilk seladonlar onuncu yüzyıla tarihleniyor. Bu erken fırınların bir kısmı, Çin'in güneydoğusundaki Yue fırınlarına benzer biçimde tuğladan örülmüştü. Yue'nin zeytin yeşili kapları Tang ve Song saraylarında çok değerliydi; Goryeo ustaları ilk adımlarını bu modeli izleyerek attı. Fırınların yapısı, Çinli ustaların yarımadaya gelmiş olabileceğini düşündürüyor.

On ikinci yüzyılın başında ise Goryeo seladonu kendi tonuna ulaşmıştı. Bunu en açık söyleyen tanık, yarımadaya dışarıdan gelen bir konuktu.

Xu Jing, Goryeo halkının yeşil tonlu seramiklerine "bisaek" dediğini kaydediyor. Kelimenin ilk hecesi, yalıçapkınının tüylerini ve yeşimin rengini çağrıştıran bir karakterle yazılıyor. Elçi, son yıllarda kapların işçiliğinin inceldiğini ve renklerinin güzelleştiğini de ekliyor.

Xu Jing'in en çok övdüğü kap ise bir buhurdandı.

Kabın içinde yanan tütsünün dumanı aslanın gövdesinden geçip ağzından çıkıyordu. Xu Jing, üstünde çömelmiş bir hayvan bulunan aslan biçimli bir buhurdanı, gördüğü kapların en kusursuzu olarak anar. Bu nesnenin elçinin anlattığı türden olduğu düşünülüyor, ama metindeki kabın tam olarak bu buhurdan olduğu kanıtlanamaz.

Elçi, öteki kapları Çin'deki iki ünlü seramikle karşılaştırıyor: Yue'nin eski, "gizli renkli" kaplarıyla ve Ru fırınlarının yeni kaplarıyla. KRO-311.15'te dibine şiir kazınmış bir Ru kabına bakmıştık; Kuzey Song sarayı için az sayıda üretilen, gök mavisine çalan bir sırdı. Xu Jing'in gözünde Goryeo, bu ikisiyle aynı cümlede anılacak bir düzeye çıkmıştı.

Mekanizma — Gangjin ve Buan: kıyıda kurulan fırınlar

On ikinci yüzyıla gelindiğinde en iyi seladonun üretimi güneybatı kıyısında iki bölgede toplandı. Birincisi bugünkü Gangjin, ikincisi biraz daha kuzeydeki Buan. Bu iki yerde yüzlerce eski fırın kalıntısı bulundu. Fırın alanları denize yakındı, çünkü kırılgan kapları Gaegyeong'a taşımanın en güvenli yolu kıyı boyunca giden gemilerdi.

Fırınlar, yamaca yaslanan uzun tünellerdi; alttaki ağızda yakılan ateş tünel boyunca yukarı çıkıyordu. Kapların dibindeki küçük kum izleri, pişirme sırasında onları taşıyan desteklerin bıraktığı yaralar.

Atık yığını, bir atölyenin neyi kabul etmediğini gösteriyor. Saray için yapılan kaplar, burada kırılıp bırakılan sayısız denemenin arasından seçiliyordu.

Gangjin'deki fırınlardan biri, beklenmedik bir ürünün de kaynağı.

Goryeo dönemine ait resmî tarih Goryeosa, on ikinci yüzyılın ortasında hüküm süren Kral Uijong'un saray bahçesine bir köşk yaptırdığını ve çatısını seladon kiremitle örttürdüğünü kaydediyor. Gangjin'deki parçalar bu kaydı somutlaştırıyor. Yeşil sırlı bir çatı, bahçedeki ağaçların ve suyun arasında, sarayın kendisini bir seladon kaba dönüştürüyordu. Aynı kayıtlar Uijong'u lükse düşkün bir kral olarak eleştirir; çatı, tarihçinin gözünde aşırılığın da simgesiydi.

Mekanizma — kakma: desenin kile gömülmesi

Kore'de "sanggam" adı verilen kakma tekniği birkaç adımda ilerliyor. Usta, deri sertliğine gelmiş kabın yüzeyine deseni iğne ya da ince bir bıçakla oyuyor. Oyukları beyaz kille ya da demiri bol, koyu bir kille dolduruyor. Yüzey kuruyunca kazınıyor ve kil yalnızca oyuklarda kalıyor. Kap önce sırsız olarak bir kez pişiriliyor, ardından sırlanıp yüksek ısıda yeniden fırına giriyor. Koyu kil fırında siyaha döner, beyaz kil beyaz kalır.

Sonuç, cam gibi şeffaf bir tabakanın altında yüzen bir çizim. Sır ne kadar berrak olursa desen o kadar net görünür. Bu yüzden kakmanın yayılması, sırrın inceltilmesiyle birlikte ilerledi.

Kakmanın ne zaman başladığını, tarihleri bilinen iki mezar sınırlıyor.

İki ölüm arasında on yılı biraz aşan bir süre var. Kralın mezarındaki kaplar, Xu Jing'in övdüğü türden sade ve biçimiyle konuşan seladonlar. Memurun mezarındaki kâse ise kakmanın on ikinci yüzyılın ortasında olgun bir hâle geldiğini kanıtlıyor. İki mezar, bu tekniğin kısa bir süre içinde saray çevresinde benimsendiğini gösteriyor.

Kakma fikrinin nereden geldiği sorusuna bir yanıt, başka bir malzemede aranıyor.

Kundika, Budist törenlerde arı su taşımak için kullanılan bir kap. Gümüş teller, metale açılan ince oluklara çekiçle yerleştirilmiş. Patinalı tunç ile parlak gümüş arasındaki ilişki, yeşil sır altındaki beyaz çizgileri hatırlatıyor.

Bir kap tipinin ve bir manzaranın metalden kile geçtiği görülüyor. Birçok araştırmacı kakmalı seladonun metal kakma işçiliğinden esinlendiğini düşünüyor. Çömlekçi, kuyumcunun gümüşle yaptığını kille yaptı.

Mekanizma — biçimler: masadan çalışma odasına

Goryeo seladonu her türlü kabı kapsıyordu: yemek ve çay kâseleri, sürahiler, şarap ibrikleri, kozmetik kutuları, mürekkep taşları, hatta uyurken başın altına konan yastıklar. Biçimlerin bir kısmı Song'dan geliyordu, bir kısmı yarımadada yeniden düşünüldü.

Açılıştaki vazonun tipi Çince "erik vazosu" anlamına gelen bir adla, Korece okunuşuyla "maebyeong" diye anılıyor. Ad, bu vazoların bir erik dalı tutmak için kullanıldığı varsayımından geliyor; bir batık bu varsayımı sarstı.

Seladon, tütsü yakmanın törensel ortamına da girdi.

Duman, kürenin deliklerinden çıkıp çevreye yayılıyordu. Ajur, kabartma, kakma ve küçük heykel aynı nesnede bir araya gelmiş. Kabı sırtında taşıyan tavşanlar, ağırlığı bir oyuna çeviriyor.

Bir soylunun çalışma odasında ise seladon başka bir işe yaradı.

Su damlatıcısı, hat ve resim için mürekkep taşına birkaç damla su bırakmak üzere kullanılan küçük bir kap. Goryeo'nun bilgin memurları Song'un hat ve resim kültürünü paylaşıyordu. Masalarına koydukları bu küçük hayvan, yazının ve şiirin dünyasına seramiğin girdiği yerdi.

Ateşin en zor denetlenen rengi de seladonun yüzeyinde ortaya çıktı.

Bakır, fırında kolayca buharlaşan ve rengi ateşin havasına göre kırmızıdan griye kayan bir boya. Goryeo ustaları onu sırrın altında kırmızı tutmayı başardı. Bu ibrik, sır altı bakır kırmızısının bilinen en erken örnekleri arasında sayılıyor.

Mekanizma — batık gemiler ve tahta etiketler

Müzelerdeki seladonların büyük kısmı mezarlardan çıktı. Bir mezardaki kap, sahibinin öldüğü zamanı ve toplumsal yerini söyler. Kabın nerede yapıldığını, kime gönderildiğini ve ne için kullanıldığını ise nadiren söyler. Bu soruların yanıtı son yıllarda denizin dibinden geliyor.

Yirmi birinci yüzyılın başında, Gaegyeong'a giden kıyı yolunun tehlikeli bir burnu olan Taean açıklarında bir balıkçı, ağına takılan bir ahtapotun bir kâseye yapışmış olduğunu fark etti.

Kâsenin izi bir batığa götürdü. Gemi binlerce seladonla yüklüydü ve yükün yanında küçük tahta etiketler bulundu. Etiketler kapların Gangjin'den yola çıktığını ve başkentteki alıcılara gönderildiğini gösteriyordu.

Aynı bölgede, Mado adası açıklarında, birbirine yakın birkaç batık daha kazıldı. Bunların birinde, etiketleri tarih veren bir yük vardı; bir başkasında ise maebyeong tipinde vazolar.

Etiketlerden birinde kabın içinde bal bulunduğu ve başkentteki bir askerî görevliye gönderildiği yazıyor. Başka kaplarda susam yağı taşındığı anlaşılıyor. Etiketler bu vazo tipini, sıvı saklamak için kullanılan bir kap adıyla anıyor.

Açılıştaki turnalı vazonun biçimi, balı kıyı boyunca taşıyan bir kapla aynıydı. Goryeo'da incelik, kilere giden nesneye de uzanıyordu.

Mekanizma — sarayın öbür yüzeyleri: sedef ve ipek

Aynı yüzyıllarda lake ustaları da desenleri bir yüzeyin içine gömüyordu.

Sedef, deniz kabuklarından ince levhalar hâlinde kesilip lakeye yerleştirilmiş. Bağanın arkasına sürülen renk, yarı saydam kabuğun içinden sıcak bir ışıltıyla görünüyor. Kakmanın çizgisi burada kilin yerine tel ve kabukla kurulmuş.

Goryeosa, on üçüncü yüzyılın son çeyreğinde Yuan imparatoriçesinin Budist kutsal metinlerini saklamak için kutu istediğini ve sarayın bu iş için özel bir daire kurduğunu kaydeder.

Budist resim de aynı inceliği ipek üzerinde kurdu. Goryeo'dan kalan resimlerin büyük kısmı bugün Japonya'daki tapınaklarda ve müzelerde. Bir kısmı Goryeo'nun son yüzyılında Japon korsanlarının kıyı akınlarıyla, bir kısmı ticaretle ve armağan olarak oraya gitti. Bir kısmı uzun süre Çin resmi sanıldı; Goryeo'ya ait oldukları yazıtlar ve üslup incelemeleriyle yirminci yüzyılda anlaşıldı.

Kore'de Gwaneum adıyla anılan bu bodhisattva, Avatamsaka Sutrası'na göre güney denizindeki bir dağda oturur. Hacı çocuk Sudhana, öğreti arayışında ona ulaşan bir yolcudur. Ressam, saydam örtüyü altındaki giysinin üzerine o kadar ince çizgilerle sermiş ki iki kumaş aynı anda okunuyor. Goryeo ressamları bazı renkleri ipeğin arkasından da sürerek ön yüzdeki tonu derinleştirirdi.

Kundika, seramikte ve tunçta gördüğümüz kabın ta kendisi. Resimdeki bodhisattva, saray atölyelerinin ürettiği nesneyle aynı dünyada oturuyor.

Mekanizma — savaş yıllarında oyulan kütüphane

On üçüncü yüzyılın ilk yarısında Moğol orduları yarımadaya girdi. Saray başkenti bırakıp batı kıyısındaki Ganghwa adasına çekildi. Akınlarda, Kitan tehdidine karşı daha önce oyulmuş Budist kanon kalıpları yandı. Saray, Ganghwa'da yeni bir set oyulmasına karar verdi. Dönemin bir dua metni, bu işi Buda'nın korumasını yeniden kazanmanın yolu olarak anlatıyor.

Kalıplar on yılı aşkın bir sürede tamamlandı. Metin, önceki Kore baskısı, Song baskısı ve Kitan baskısı karşılaştırılarak düzeltildi. Bu yüzden Tripitaka Koreana, Doğu Asya'daki Budist kanonun en güvenilir metinlerinden biri sayılıyor. Kalıplar Joseon döneminin başında Haeinsa'ya taşındı. On beşinci yüzyılda onlar için yapılan ahşap depoların ön ve arka duvarlarındaki farklı boyutlu pencereler, havayı içeride dolaştırarak kalıpları beş yüzyılı aşkın bir süre korudu.

Mekanizma — Moğol yüzyılı

Uzun savaşlar on üçüncü yüzyılın ortasında bir barışla sona erdi. Goryeo, KRO-311.11'de gördüğümüz Yuan imparatorluğunun damat krallığı oldu. Goryeo veliahtları Yuan başkentinde yetişip Yuan prensesleriyle evlendi; saray Moğol giyimini ve saç biçimlerini benimsedi. Yuan sarayına gönderilen Goryeo'lu kadınlardan biri sonunda imparatoriçe oldu. Bu yakınlık atölyelere sutra kutuları gibi yeni siparişler getirdi. Seladonu da Yuan dünyasının ticaret ağına soktu.

Etiketlerin bir kısmında, yükün Kyoto'daki bir Zen tapınağı için gönderildiği yazıyor. Gemi Goryeo kıyısında batmış ama Goryeo'ya gitmiyordu. Goryeo seladonu bu yükte, çoğunluğunu Çin kaplarının oluşturduğu bir pazarın küçük bir parçasıydı.

Bu yüzyılda kakma desenler daha sık tekrarlandı, çizgiler kalınlaştı, sır daha matlaştı. On dördüncü yüzyılın ikinci yarısında Japon korsanlarının kıyı akınları güneybatıdaki fırınları dağıttı. Çömlekçiler iç bölgelere çekildi ve kakmalı seladonun yüzeyi, başka atölyelerde başka bir dile doğru değişmeye başladı.

Usta katmanı: mezardan çıkan kronoloji

Goryeo seladonunun anlatısı çoğu kitapta aynı eğriyi izler: Çin'den öğrenilen teknik, on ikinci yüzyılın başında sade bisaek ile zirveye çıkar, ardından kakma olgunlaşır, Moğol yüzyılında gerileme başlar. Bu eğrinin ne kadarı kanıta, ne kadarı bir koleksiyon tarihine dayanıyor?

Kapların çoğu, on dokuzuncu yüzyılın sonu ile yirminci yüzyılın başı arasında Gaegyeong çevresindeki mezarlardan yağmayla çıkarıldı. Sömürge yönetiminin yüksek görevlileri de dahil olmak üzere pek çok Japon koleksiyoncu bu kapları topladı. Hangi kabın hangi mezardan, hangi nesnelerle birlikte çıktığı çoğunlukla kaydedilmedi.

Böyle bir durumda kronoloji, tarihli birkaç mezar buluntusuna ve üslup karşılaştırmasına dayandırıldı. Bu karşılaştırmaları ilk yapanlar, kendi zevklerinin ölçütlerini de tabloya kattı. Sade ve şiirsel olan "klasik" sayıldı, kalabalık ve tekrarlı olan "geç" ve "çöküş" damgası yedi. Bir kabın güzel bulunması, onun erken tarihlenmesinin gerekçesi hâline gelebiliyordu.

Batık gemiler bu tabloyu kısmen sınamamıza izin veriyor. Tahta etiketlerdeki tarihler, belirli bir yükteki kapların aynı anda yola çıktığını söylüyor. Bir batıkta sade ve kakmalı kaplar yan yana çıkıyorsa, onları ardışık iki aşama olarak dizmek zorlaşıyor. Etiketlerin adlandırdığı alıcılar askerî görevliler ve memurlar. Seladon, başkent seçkinlerinin geniş bir tüketim ağına yayılmıştı.

Moğol yüzyılındaki "gerileme" de yeniden okunmayı bekliyor. O yüzyılın atölyeleri daha geniş bir pazara, daha hızlı üretiyordu. Bir dönemi yalnızca en iyi parçalarıyla ölçen anlatı, o dönemin üretim düzenini gözden kaçırır.

Kalıcı araçlar

Ateş okuması: bir sırrın rengini, ustanın seçimi kadar fırının havasının sonucu olarak düşün.

Atık yığını sorusu: kusursuz ürüne bakarken fırın başında kırılıp bırakılanları da sor; müzedeki parça bir elemenin son halkasıdır.

Malzeme göçü: bir tekniğin ya da bir kap tipinin başka bir malzemeden gelip gelmediğini ara. Kilde görülen bir çizgi, önce metalde ya da lakede denenmiş olabilir.

Etiket okuması: bir nesnenin nereden geldiğini, kime gittiğini ve ne taşıdığını, üzerine bağlanmış ya da yanında bulunan yazıdan oku.

Aynı kap, ayrı sahne: bir biçimi hem törende hem kilerde düşün; kullanım bağlamı nesneyi başka bir sınıfa sokabilir.

Kronoloji eleştirisi: bir dönem sıralamasının hangi buluntulara ve kimin zevkine dayandığını sor.

Yaygın yanlışlar

Uygulama ve kilit özet

Kilit özet: Goryeo, onuncu yüzyılın başında Silla'nın yerine kuruldu ve Song ile yakın bir alışveriş sürdürdü. Seladonun rengi, demirli sırrın oksijensiz fırında pişmesinden doğar. Goryeo ustaları Yue modelinden yola çıkıp on ikinci yüzyılın başında Xu Jing'in Yue ve Ru ile aynı cümlede andığı bisaek tonuna ulaştı. Gangjin ve Buan fırınları kıyıda kuruldu; kaplar başkente gemiyle taşındı. Kakma tekniği desenleri sırrın altına gömdü ve muhtemelen metal kakmadan esinlendi. Batıklardaki etiketler kapların alıcılarını ve içeriklerini adlandırıyor. Sedef kakmalı sutra kutuları, Su-ay Gwaneum resimleri ve Haeinsa'daki kalıplar aynı inceliği başka malzemelerde gösteriyor. Seladonun kronolojisi ise büyük ölçüde yağmalanmış mezarlardan kurulduğu için yeniden sınanmayı bekliyor.

Sonraki derse köprü

On dördüncü yüzyılın sonunda kuzeye bir sefere gönderilen komutan Yi Seong-gye, ordusuyla başkente döndü ve birkaç yıl içinde yeni bir hanedan kurdu. Yeni sarayın danışmanları, Goryeo'nun zenginleşmiş Budist tapınaklarını ve saray lüksünü eleştiren Yeni Konfüçyüsçü bilginlerdi. Onların devletinde ölçülülük bir erdem, gösteriş ise bir kusurdu. Saray mutfağı yeşil sırrın yerine giderek süt beyazı bir porselene yöneldi. Resim de bilginin iç dünyasını ve bir krallığın düzenini anlatmanın aracı hâline geldi. Bir kabın rengini beyaza çevirmek, bir ahlak anlayışını nasıl görünür kılabilir?