Zhou düzeni, mezar ve nesne sistemleri

Açılış: bir köylünün avlusundaki kap

Yirminci yüzyılın ortalarında, Kuzeybatı Çin'de bir köylü, evinin arkasındaki toprakta eski bir bronz kap buldu. Kap, kirli ve yeşile dönmüş bir yüzeyle, yıllarca bir hurda yığınında kaldı. Sonra bir müzeye ulaştı.

Müzede kabın içi temizlendiğinde, dibinde, dışarıdan görünmeyen bir yerde, yüzden fazla işaretlik bir yazı ortaya çıktı.

Yazı, yeni bir hanedanın kralının, fethettiği toprakların ortasında bir başkent kurma kararını anlatıyor. Kral, bu kararı atalarına bildiriyor ve bir soyluya, bu olay vesilesiyle ödüller veriyor. Soylu, aldığı ödülle bu kabı yaptırıyor ve olayı kabın içine yazdırıyor.

Yazının içinde, "ortadaki ülke" ya da "ortadaki topraklar" anlamına gelen iki işaret var. Bu iki işaret, çok sonraki yüzyıllarda Çin'in kendi adı olacak ifadenin bilinen en erken yazılı örneği.

KRO-311.1'de "Çin" adının bu dönemden önce yok olduğunu söylemiştik. Burada adın bir tohumu görünüyor: bir kralın, kendi başkentini dünyanın ortasına yerleştiren bir ifadesi. Ad, bir merkez iddiası olarak doğuyor; coğrafi anlamı sonradan geliyor.

Geçen derste kapların içinde birkaç işaretten oluşan kısa yazılar görmüştük. Burada yazı uzamış, bir olay anlatıyor, bir tarih veriyor, bir ödülü kaydediyor.

Soru şu: bir tören kabı nasıl bir belgeye dönüştü? Ve kaplar, tek tek nesneler olmaktan çıkıp bir toplumun rütbe düzenini gösteren bir sisteme nasıl dönüştü?

Bu derste ne olacak

Önce yeni hanedanı ve onun kendini meşrulaştırma biçimini kuracağız.

Ardından kapların içindeki uzun yazılara geçeceğiz: bir fetih kaydına, bir kralın uyarısına ve bir ailenin kuşaklar boyu tarihine.

Sonra kapların bir sisteme dönüşmesine bakacağız: rütbeye göre belirlenmiş takımlara ve bir tören reformuna.

Ardından hanedanın zayıfladığı ve birçok devletin birbiriyle yarıştığı sonraki yüzyıllara geçeceğiz ve bu dönemin mezarlarını, çan takımlarını ve kakmalı bronzlarını göreceğiz.

Karşılaştırma bölümünde metinlerdeki rütbe kurallarını mezarlardaki gerçek buluntularla karşılaştıracağız. Usta katmanında da bu dönemin bir düşünürünün tören üzerine sözlerini ve tören nesnelerinin bir düzenin simgesine dönüşmesini ele alacağız.

Sıfır noktası: yeni bir hanedan, yeni bir meşruiyet

MÖ on birinci yüzyılın ortalarında, batıdan gelen bir hanedan, geçen dersin hanedanını yendi ve onun başkentini ele geçirdi. Bu hanedana Zhou hanedanı diyoruz.

Yeni hanedanın bir sorunu vardı: gücünü nasıl meşrulaştıracaktı? Kendini, bir önceki hanedanın yerini hak ederek alan bir güç olarak sundu. Bu anlatıya göre, gök, önceki hanedanın son kralının kötü yönetimi nedeniyle ona verdiği yetkiyi geri almış ve yeni hanedana vermişti. Bu fikir, sonraki Çin siyasi düşüncesinin temel kavramlarından biri oldu.

Bu fetih, bir bronz kapta kaydedildi.

Bu yazı, fethin gününü bir takvim işaretiyle veriyor. Aynı fetih, çok daha sonraki metinlerde de anlatılıyor. Burada, olaydan hemen sonra yapılmış bir nesne, sonraki anlatıların söylediği bir olayı doğruluyor.

KRO-310.2'de hükümdar yazıtlarının bir kamusal iddia olduğunu söylemiştik. Buradaki yazı ise hükümdarın hizmetindeki bir kişiye ait. Kişi, kralın zaferinde kendi payını ve aldığı ödülü kaydediyor. Yazı, bir bireyin kendi yerini bir büyük olayın içine yerleştirme biçimi.

Mekanizma — kap bir belgeye dönüşüyor

Bu hanedanın döneminde, kapların içindeki yazılar hızla uzadı. Klan işaretinin ve ata adının yanına olaylar, konuşmalar ve ödüller eklendi.

Bu yazı çok ilginç. Kral, önceki hanedanı devirmesinin gerekçesini bir ahlak dersi olarak sunuyor: onlar içkiye düşkündü ve bu yüzden gök onları terk etti. Geçen dersin şarap kaplarını hatırla. Bu dönemde, şarap kapları tören takımlarından yavaş yavaş azaldı ve yemek kapları öne çıktı. Bazı araştırmacılar bu değişimi, yeni hanedanın kendini önceki hanedandan ayırma çabasıyla ilişkilendiriyor.

Bu yazıların yapısı çoğu zaman aynı düzeni izliyor. Önce bir tarih ve bir yer. Sonra kralın bir töreni, bir ataması ya da bir konuşması. Sonra kişinin aldığı ödüller: giysiler, bayraklar, arabalar, topraklar, köleleştirilmiş insanlar. Sonra kişinin kralın iyiliğini övmesi ve bu kabı atasına adadığını söylemesi. En sonda da bir dilek: oğulların ve torunların bu kabı sonsuza kadar saklayıp kullanması.

Bu son cümle çok önemli. Kap, bir ailenin kuşaklar boyu saklayacağı bir belge olarak düşünülmüş. İçindeki yazı, ailenin statüsünün, topraklarının ve krala hizmetinin kanıtı. Kap, bir tapu, bir diploma ve bir aile arşivi gibi çalışıyor.

Bu yazıların en uzunu, bir kazanın içinde duruyor.

Bu kadar uzun bir yazıyı bir kabın içine dökmek, teknik olarak çok zor. Yazı, kalıbın çekirdeğine işlenmiş olmalı. Yazının kabın içinde, dışarıdan görünmeyen bir yerde durması da geçen derste sorduğumuz soruyu yeniden sorduruyor: bu yazı kim için yazıldı? Atalar için mi, aile için mi, yoksa kabı yıllar sonra eline alacak torunlar için mi?

Bir aile, kuşaklar boyunca kendi tarihini kaplara yazdırdı.

Bu yazı, bir ailenin tarihini kralların tarihine paralel olarak anlatıyor. Her kralın yanında, ailenin bir atası ve onun hizmeti. Aile, kendini hanedanın tarihinin ayrılmaz bir parçası olarak sunuyor. Yazıyı yaptıran kişi bir yazıcıydı; yani yazı onun mesleğiydi.

Bu kap, aynı ailenin kuşaklar boyunca yaptırdığı onlarca başka kapla birlikte bir çukurda bulundu.

Bu define çok değerli, çünkü bir ailenin birkaç kuşak boyunca biriktirdiği kapları bir arada gösteriyor. Kapların üslubu, kuşaktan kuşağa nasıl değiştiğini görebiliyoruz. Bu aileler, kaplarını neden gömdü? Birçok araştırmacı, MÖ sekizinci yüzyılda hanedanın başkentinin batıdan gelen saldırılar karşısında doğuya taşınmasıyla ilişkilendiriyor. Aileler kaçarken en değerli varlıklarını, yani ata kaplarını, geri dönmeyi umarak toprağa gömdü. Geri dönemediler.

Mekanizma — kaptan takıma

Hanedanın ilk yüzyıllarında kaplar, tek tek, farklı biçim ve boyutlarda yapılıyordu. MÖ dokuzuncu yüzyıl dolayında, tören kaplarında büyük bir değişim yaşandı.

Jessica Rawson, bu değişimi bir "tören devrimi" olarak adlandırdı. Bu dönemde birçok eski şarap kabı tipi ortadan kalktı. Yemek kapları, aynı biçimde ama farklı boyutlarda yapılmış takımlar hâlinde üretilmeye başlandı. Büyük çan takımları törenlerin parçası oldu. Kapların süslemesi de sadeleşti: geçen dersin iri gözlü yüzleri yerine, kabın çevresini saran yatay bantlar ve dalgalı çizgiler yaygınlaştı.

Bu değişim, törenin kendisinin değiştiğini gösteriyor. Tören, birkaç kişinin yakından katıldığı, özel kaplarla yapılan bir işlemden, çok sayıda kişinin uzaktan izlediği, düzenli takımlarla ve müzikle yapılan bir gösteriye dönüşmüş olabilir.

Takımların en önemli özelliği, rütbeyle bağlantılı olması.

Sonraki metinler, rütbeye göre kaç kazan kullanılabileceğini sayar: kral için dokuz, beyler için yedi, daha alt rütbeler için beş ya da üç. Bu mezardaki yedili takım, gömülen kişinin bir bey olduğunu göstermek için düşünülmüş olabilir. Kapların sayısı, bir rütbe işareti.

Bu takımlar, bir toplumun hiyerarşisini nesnelerle görünür kılıyor. Bir mezarın içine bakan biri, kapları sayarak ölünün toplumdaki yerini okuyabiliyordu. Nesne, tek tek değerli olmaktan çıkıp bir sistemin içindeki yeriyle anlam kazanıyor.

Aynı dönemin soylu mezarlarında, ölünün yüzünü örten dikkat çekici bir nesne de bulunuyor.

KRO-311.1'de yeşimin çok eski zamanlardan beri ölülerin çevresine yerleştirildiğini görmüştük. Burada yeşim, ölünün yüzünün yerini alıyor. Bu uygulama, sonraki yüzyıllarda, bütün bedeni yeşim parçalarıyla kaplayan giysilere kadar gelişecek.

Mekanizma — yarışan devletlerin mezarları

MÖ sekizinci yüzyılda hanedanın başkenti doğuya taşındıktan sonra, kralın gücü giderek zayıfladı. Hanedanın bağlı beylikleri, fiilen bağımsız devletlere dönüştü ve birbirleriyle yarışmaya, savaşmaya başladı.

Bu dönemin sanatının ağırlık merkezi, yarışan devletlerin saraylarına ve mezarlarına kaydı. Bu devletlerin her biri, kendi gücünü ve zenginliğini gösterecek nesneler üretti.

Bu dönemin en çarpıcı buluntularından biri, güneydeki küçük bir devletin hükümdarının mezarı.

Bu mezarın dört odası, bir sarayın bölümlerini taklit ediyor. Bir oda bir tören salonu gibi, çalgılar ve tören kaplarıyla dolu. Bir oda bir silah deposu gibi. Bir odada ölünün tabutu. Bir odada da hükümdarla birlikte gömülen genç kadınların tabutları. Mezar, ölünün öbür dünyadaki sarayı olarak düşünülmüş.

Tören salonu gibi düzenlenmiş odada, olağanüstü bir çalgı takımı bulundu.

Bu çanların her biri, bir yerden vurulduğunda bir ses, başka bir yerden vurulduğunda başka bir ses veriyor. Bu, çanın badem biçimli kesitinden kaynaklanıyor. Çanların üzerindeki yazılar, her çanın hangi sesleri verdiğini ve bu seslerin farklı devletlerin müzik sistemlerinde nasıl adlandırıldığını kaydediyor.

Bu çanlar, bir sanat nesnesi, bir müzik aleti ve bir bilgi belgesi. Yazılar, bu dönemin müzik kuramının ne kadar gelişmiş olduğunu gösteriyor. KRO-311.1'de sesi kaybolmuş kemik flütler görmüştük. Burada çanlar hâlâ çalınabiliyor ve bugün de ses veriyor.

Aynı mezarda, olağanüstü karmaşık bir bronz kap takımı da var.

Bu kafes işi o kadar ince ve karmaşık ki geçen dersin parçalı kalıplarıyla yapılması çok zor görünüyor. Bu yüzden bazı araştırmacılar, bu kafes işinin KRO-310.9'da gördüğümüz balmumu dökümüyle yapıldığını savunuyor. Başkaları ise bu tekniğin bu dönemde bu bölgede kullanıldığına dair kanıtların yetersiz olduğunu, kafesin başka yöntemlerle, küçük parçaların birleştirilmesiyle yapılmış olabileceğini düşünüyor. Tartışma sürüyor.

Bu tartışma, bir tekniğin nasıl tanımlanacağına dair iyi bir örnek. Nesnenin kendisi bir teknik izler, ama bu izler çoğu zaman birden fazla yorumlanabilir. Kesin bir cevap için, bazen nesnenin içine bakan laboratuvar incelemeleri gerekiyor.

Hükümdarın kendisi boyalı bir tabutta yatıyordu.

Tabutun yüzeyine boyanmış kapılar ve pencereler, ölünün ruhunun tabuttan çıkıp girebileceği geçitler olarak okunuyor. Koruyucu figürler bu geçitleri bekliyor. Tabut, küçük ölçekli bir ev, mezar ise büyük ölçekli bir saray.

Kuzeydeki başka bir devletin kralının mezarında, bu dönemin mezar düşüncesini daha da açık gösteren bir nesne bulundu.

Bu levha, bilinen en eski mimari planlardan biri. Kralın, eşlerinin ve ailesinin mezar yapılarının nasıl düzenleneceğini ölçüleriyle gösteriyor. Plan, bir emirle birlikte: bu planı değiştiren cezalandırılacak. KRO-310.5'te tapınak planının arkasındaki ızgarayı görmüştük. Burada bir mezar kompleksi, uygulanmadan önce bir plan olarak tasarlanmış ve bu plan, değerli bir metale kakılarak saklanmış.

Aynı mezardan, bu dönemin kakma tekniğinin bir doruğu da çıktı.

Bu heykelde, geçen dersin simetrik, durağan yüzü tamamen kaybolmuş. Hayvanlar hareket hâlinde, bir av anında gösteriliyor. Kaplanın bedeni gerilmiş, geyik çırpınıyor. Değerli metallerin parlak kakmaları, bronzun koyu yüzeyinde bir desen oluşturuyor. Bu dönemin atölyeleri, bronzun yüzeyine renk ve parıltı eklemeyi öğrenmişti.

Karşılaştırma: kitaptaki kural ve mezardaki takım

Sonraki yüzyılların tören metinleri, rütbeye göre kaç kap, kaç çan, kaç araba ve kaç dansçı kullanılabileceğini çok ayrıntılı bir sistem olarak anlatır. KRO-311.1'de gördüğümüz tören kitabı da bu metinlerden biri.

Bu metinler, bir düzenin nasıl olması gerektiğini anlatıyor. Ama mezarlar, bu düzenin gerçekte nasıl uygulandığını gösteriyor. İkisi her zaman örtüşmüyor.

Lothar von Falkenhausen, bu dönemin mezarlarını büyük ölçekte karşılaştıran bir çalışma yaptı. Vardığı sonuçlara göre, metinlerdeki rütbe sistemi ile mezarlardaki kap takımları arasında gerçek bir ilişki var; kap sayıları, gömülen kişinin statüsüyle bağlantılı. Ama bu ilişki, metinlerin anlattığı kadar düzenli değil. Farklı bölgelerde, farklı dönemlerde ve farklı ailelerde sistemin farklı uygulandığı görülüyor.

Bazı mezarlarda, gömülen kişinin rütbesinin izin verdiğinden daha fazla kap bulunuyor. Bu, bir kuralın çiğnendiği anlamına mı geliyor, yoksa kuralın o dönemde metinlerdeki gibi uygulanmadığı anlamına mı? Bazı mezarlarda da kaplar gerçek kaplar değil, ucuz malzemeden yapılmış kopyalar. Bunlar yalnızca mezar için yapılmış taklitler; bir ailenin, gerçek bronzları karşılayamadığı hâlde rütbesinin gerektirdiği sayıyı göstermeye çalıştığını düşündürüyor.

Bu karşılaştırma KRO-310.5'teki ilkenin bir başka uygulaması. Orada tapınak metinlerinin ızgarası ile gerçek planları karşılaştırmıştık. Burada rütbe metinlerinin sistemi ile gerçek mezarları karşılaştırıyoruz. İki durumda da metin bir ideal, bir kural koyuyor; nesneler ise uygulamanın esnekliğini, sapmalarını ve pazarlıklarını gösteriyor.

Çıkan ilke şu: bir toplumun kurallarını anlatan bir metni, önce bir ideal olarak oku; o toplumun gerçek davranışının kaydı saymadan önce durup buluntulara bak. Gerçek davranışı, nesnelerin ve buluntuların kendisinden ara. Metin ile buluntu arasındaki fark, bir toplumun kurallarını nasıl yaşadığını gösteriyor.

Usta katmanı: bir düşünür, tören ve düzen

Hanedanın son yüzyıllarında, yarışan devletlerin çatışmaları arasında, bir düşünür yaşadı. Onun sözleri, öğrencileri tarafından derlendi ve sonraki iki bin yıl boyunca Çin'in en etkili metinlerinden biri oldu. Bu düşünüre Batı dillerinde Konfüçyüs deniyor.

Bu derlemede ona atfedilen sözlerin önemli bir kısmı, törene ve düzene ilişkin. O, hanedanın ilk dönemlerinin törenlerini bir altın çağın düzeni olarak görüyor ve kendi döneminde bu düzenin bozulduğundan yakınıyordu.

Derlemedeki bir söz, bu dersin konusunu doğrudan ilgilendiriyor. Düşünür, bir soylu ailenin, kendi avlusunda yalnızca krala ayrılmış sayıda dansçıyla bir tören düzenlemesine öfkeleniyor. Onun gözünde bir tören kuralının çiğnenmesi, bütün bir siyasi düzenin sarsılmasının işaretiydi.

Bu söz, nesnelerin ve törenlerin bu dönemde nasıl bir anlam taşıdığını gösteriyor. Dansçıların, kapların ve çanların sayısı, bir toplumun hiyerarşisinin görünür biçimiydi. Bir ailenin kendi rütbesinin üzerinde bir tören yapması, o hiyerarşiye bir meydan okumaydı. Karşılaştırma bölümünde gördüğümüz, rütbesinden fazla kap taşıyan mezarlar, bu meydan okumanın maddi izleri olabilir.

Bu düşünürün bir başka özelliği, geçmişe bakışı. Derlemede ona atfedilen bir sözde, kendisinin yeni bir şey yaratmadığını, eskiyi aktardığını söylüyor. Bu geçmişe dönük bakış, sonraki yüzyıllarda KRO-311.1'de ve KRO-311.2'de gördüğümüz antika toplayıcılığının ve eski bronzları kataloglama geleneğinin düşünsel zeminlerinden biri oldu. Eski kaplar, bir altın çağın düzeninin kalıntıları olarak değerli görüldü.

Ama burada da dikkatli olmak gerekiyor. Düşünürün yüceltiği "hanedanın ilk dönemlerinin düzeni", büyük ölçüde onun kendi döneminin sorunlarına karşı kurulmuş bir idealdi. KRO-310.7'de "altın çağ" adının sonraki bir dönemin ihtiyaçlarıyla kurulduğunu görmüştük. Burada da bir düşünür, kendi döneminin bir altın çağ anlatısını kuruyor. Bu anlatının gerçek erken dönemle ne kadar örtüştüğünü, ancak kapların kendi yazıları ve mezarların kendi buluntuları gösterebiliyor.

Kalıcı araçlar

Bu ders sana altı yeni araç veriyor.

Kap belgesi okuması: bir tören kabının içindeki yazıyı, bir tarih, bir olay, bir ödül ve bir aile iddiası taşıyan bir belge olarak oku. Yazının kime ve hangi zaman ölçeğine seslendiğini sor.

Adın doğuşu: bir ülkenin ya da bir kültürün adının ilk ortaya çıktığı yeri bul ve o ilk kullanımın bir tespit mi, yoksa bir iddia mı olduğunu sor.

Takım okuması: bir mezarda ya da bir koleksiyonda nesnelerin bir takım içindeki yerleriyle anlam kazanıp kazanmadığına bak. Sayı ve boyut dizisi bir rütbeyi gösterebilir.

Define bağlamı: bir çukura özenle gömülmüş bir nesne grubunu, onu gömenlerin bir tehlike anındaki kararının izi olarak da oku.

Mezar sarayı: bir mezarın odalarını ve nesnelerini, yaşayanların dünyasının bir kopyası olarak oku ve hangi bölümlerin hangi yaşam alanlarını taklit ettiğini sor.

Kural ve uygulama: bir kuralı anlatan bir metni, gerçek buluntularla karşılaştır. Sapmalar, kuralın nasıl yaşandığını gösterir.

Yaygın yanlışlar

Uygulama ve kilit özet

Kilit özet: MÖ on birinci yüzyılda önceki hanedanı deviren Zhou hanedanı, gücünü göğün yetkisi fikriyle meşrulaştırdı. Bu dönemde bronz kapların içindeki yazılar uzadı ve atamaları, ödülleri ve aile tarihlerini kaydeden, kuşaklar boyu saklanacak belgelere dönüştü; bu yazılardan biri, sonradan Çin'in adı olacak "ortadaki ülke" ifadesinin bilinen en erken örneğini taşıyor. MÖ dokuzuncu yüzyıl dolayındaki bir tören değişimiyle kaplar, rütbeye göre belirlenmiş takımlar hâlinde yapılmaya başladı. Hanedanın zayıfladığı sonraki yüzyıllarda, yarışan devletlerin mezarları sarayların kopyalarına dönüştü; çan takımları, kakmalı bronzlar ve mezar planları bu dönemin sanatını taşıdı. Tören metinlerinin rütbe sistemi, mezarlarda esnek ve sapmalarla uygulandı. Bir düşünürün yücelttiği eski düzen de, kendi döneminin sorunlarına karşı kurulmuş bir idealdi.

Sonraki derse köprü

Bu derste yarışan devletlerin birbirleriyle çatıştığı yüzyılları gördük. Sıradaki derste bu devletlerden biri ötekilerin hepsini yenerek ilk birleşik imparatorluğu kuruyor. Bu imparatorluğun ilk hükümdarı yazıyı, ölçüleri ve paraları tek bir sisteme bağladı ve kendisi için, binlerce pişmiş toprak askerin bekçilik ettiği dev bir mezar yaptırdı. Bu askerlerin her biri, seri üretimle yapılmış parçalardan kuruldu, ama yüzleri birbirinden farklı. Seri üretim ile bireysellik, aynı ordunun içinde nasıl bir arada var olabildi? Qin imparatorluğu ve Terracotta Ordusu konusuna geçiyoruz.