Buda imgesinin oluşumu: Gandhara ve Mathura

Açılış: iki heykel, bir soru

Bir müze salonunda iki ayakta figür duruyor. İkisi de aynı kutsal kişiyi gösteriyor ve ikisi de aşağı yukarı aynı yüzyıllarda yapıldı.

Birincisi gri-mavi, ince taneli bir taştan oyulmuş. Omuzlarından ayak bileklerine kadar kalın, derin kıvrımlı bir cübbe iniyor. Saçı dalgalı, yüzü sakin, burnu alnından kesintisiz iniyor.

İkincisi kırmızı, üzerinde açık renkli benekler olan bir kumtaşından yapılmış. Cübbesi o kadar ince ki bedene yapışmış gibi duruyor; göğüs, karın ve omuz, kumaşın altından tam bir hacimle çıkıyor. Duruşu ağır, geniş ve önden bakan bir duruş.

Geçen derste bu kutsal kişinin erken kabartmalarda insan biçiminde görünmediğini gördük. Boş bir taht, bir ayak izi, bir ağaç onun yerini tutuyordu. Şimdi aynı kişi iki farklı bölgede, birbirine hiç benzemeyen iki bedenle karşımıza çıkıyor.

Soru şu: bu imge nerede doğdu, ve iki bölge aynı kutsal bedeni neden bu kadar farklı kurdu?

Bu derste ne olacak

Önce iki bölgeyi aynı çatı altında toplayan imparatorluğu ve onun çok dilli, çok inançlı dünyasını kuracağız.

Ardından metinlerin kutsal bedene yüklediği işaretleri göreceğiz; bu işaretler iki bölgenin ortak dili.

Sonra iki atölye bölgesine tek tek bakacağız: önce gri taşın ve kalın kumaşın bölgesine, ardından kırmızı taşın ve dolu bedenin bölgesine.

Ardından tarih veren nesnelere, yani yazıtlı heykellere, sikkelere ve kalıntı kutularına geçeceğiz. Bu nesneler, tartışmanın en sağlam zemini.

Karşılaştırma bölümünde bir yüzyıldır süren soruyu ele alacağız: imgeyi kim önce yaptı?

Usta katmanında bu sorunun kendisinin nasıl bir tarih taşıdığına, yani iki bölgeye yüklenen değer sıralamasına bakacağız.

Sıfır noktası: bir imparatorluk, iki atölye bölgesi

Milattan sonraki ilk yüzyıllarda, Orta Asya'dan gelen bir hanedan, bugünkü Afganistan'dan Kuzey Hindistan'ın ovalarına kadar uzanan bir imparatorluk kurdu. Bu hanedana Kuşanlar diyoruz.

İmparatorluğun iki ucunda iki önemli bölge vardı. Kuzeybatıda, bugünkü Peşaver çevresinde ve çevresindeki vadilerde, Gandhara bölgesi. Güneydoğuda, Ganj ovasına açılan yolların üzerinde, Mathura kenti.

İki bölge arasında yüzlerce kilometre, farklı taşlar, farklı dil ortamları ve farklı atölye gelenekleri vardı. Ama ikisi de aynı siyasi çatının altındaydı ve aynı ticaret yolları ikisinden de geçiyordu.

Gandhara'nın arkasında uzun bir karşılaşma tarihi vardı. Birkaç yüzyıl önce Makedon ordusu bu bölgelere ulaşmış, ardından Yunanca konuşan krallıklar kurulmuştu. Yunan alfabesi, sikke gelenekleri ve bazı biçim alışkanlıkları bölgede kaldı. Roma dünyasıyla deniz ve kara yoluyla ticaret de sürüyordu.

Mathura ise bambaşka bir birikimin üzerinde duruyordu. KRO-310.2'de gördüğümüz iri, ağır, önden görülmek üzere yapılmış bereket varlığı heykelleri bu çevrenin geleneğiydi.

Kuşan hükümdarları tek bir inancın koruyucusu değildi. Bunu kendi nesnelerinden okuyabiliyoruz.

Bu çoğulluk dersin anahtarı. Kutsal kişinin imgesi, tek bir kültürün içinde kendi başına gelişmedi. Farklı taşların, farklı ustaların ve farklı izleyicilerin buluştuğu bir imparatorluğun içinde oluştu.

Mekanizma — bedenin işaretleri

İki bölge birbirine hiç benzemeyen bedenler yaptı. Ama ikisi de aynı işaret listesine bakıyordu.

Budist metinler, büyük bir varlığın bedeninde bulunduğuna inanılan otuz iki işaretten söz eder. Heykeltıraş bu işaretlerin bir kısmını taşa çevirmek zorundaydı; yoksa figür herhangi bir keşiş ya da herhangi bir prens gibi okunabilirdi.

En görünür işaret başın üstündeki çıkıntı. Metinlerde bir bilgelik işareti olarak geçen bu çıkıntı, heykellerde başın tepesinde yükselen bir topuz ya da bir kabarıklık olarak görünüyor.

İkincisi kaşların arasındaki küçük daire ya da kıvrım. Üçüncüsü uzamış kulak memeleri; bunların genellikle, kutsal kişinin bir zamanlar ağır küpeler takan bir prens olduğunu ve o süsleri bıraktığını hatırlattığı düşünülüyor.

Bunlara el hareketleri ekleniyor. Kaldırılmış ve avucu izleyiciye dönük sağ el, korkusuzluk ve güven veren bir hareket olarak okunuyor. Kucakta üst üste duran eller, derin düşünme hâlini gösteriyor.

Bu yüzden bir figürü tanırken önce yüzüne bakmıyoruz. Önce üzerinde taşıdığı işaretleri sayıyoruz; yüzün ifadesi, ancak kimlik kurulduktan sonra konuşmaya başlıyor.

Önemli bir nokta var. Metin bir işaret listesi veriyor, ama o işaretin nasıl görüneceğini söylemiyor. Başın üstündeki çıkıntı bir bölgede dalgalı saçın topuzu, öteki bölgede helezon biçiminde kıvrılmış bir saç tutamı olarak çözüldü. Aynı liste, iki farklı çözüm.

Mekanizma — Gandhara: şist, cübbe ve kıvrım

Gandhara atölyeleri önce gri-mavi bir şistle, sonraki dönemde giderek daha çok alçı ve kireç harcıyla çalıştı. Şist ince taneli bir taş; keskin kenarlar ve derin oyuklar almaya elverişli.

Açılıştaki ayakta figürün cübbesi bu taşın olanaklarını gösteriyor. Kıvrımlar derin, kalın ve ritmik; kumaş bedenin üzerinde kendi ağırlığıyla asılı duruyor.

KRO-304.6'da ağırlığın tek bacağa verildiği duruşu ve kumaşın beden üzerindeki davranışını görmüştük. Gandhara figürlerinin bir kısmında bu çözümlerin izleri var: hafifçe bükülmüş bir diz, kumaşın altında belli olan bir bacak, ağır kıvrımlar.

Ama bu izler bir kopya anlamına gelmiyor. Yüzdeki sakinlik, başın üstündeki çıkıntı, uzamış kulaklar ve el hareketi Akdeniz heykelinde hiç yoktu. Biçimin bir kısmı taşındı, anlamın tamamı yeni kuruldu.

Gandhara'nın bir başka özelliği kutsal kişinin hayatını anlatan kabartma dizileri. Stupaların kaideleri ve merdiven yüzleri, doğumdan ölüme kadar sahneleri taşıyan şist panolarla kaplandı.

Bu panolarda kutsal kişi artık görünüyor. Geçen dersin kabartmalarındaki boş tahtın yerini, hikâyenin ortasında duran bir insan figürü aldı.

Bu sahneyi geçen dersteki kapı figürüyle karşılaştır. Orada kapının sütunuyla kirişi arasında, bir ağacın dalına tutunan bir kadın figürü duruyordu. Burada aynı beden kalıbı, bir doğum anlatısının merkezine yerleşmiş. Eski bir bereket imgesi, yeni bir kutsal hikâyeye taşınmış.

Gandhara figürleri yalnızca keşiş kılığında değil. Aydınlanmaya ulaşmamış ama o yolda olduğuna inanılan varlıklar, zengin bir prensin kılığıyla gösterildi.

Bu figürün takıları, bölgenin varlıklı bağışçılarının takılarına benziyor. Kutsal beden, onu ziyaret eden izleyicinin kendi dünyasının giysileriyle giydirilmiş.

Kabartmalarda başka tanıdık yüzler de var. Kutsal kişinin yanında yürüyen koruyucu figür, bazı panolarda Akdeniz dünyasının kaslı, sakallı kahramanının görünüşünü taşıyor.

GOR-105.8'de melez bir eseri tek bir etikete sıkıştırmak yerine katmanlarını saymayı öğrenmiştik: malzeme, teknik, biçim, motif, işlev. Bu figüre o sayımı uygula. Biçim Akdeniz'den, işlev Budist anlatıdan, malzeme ve el yerel atölyeden geliyor.

Gandhara'nın en sarsıcı imgelerinden biri ise hiçbir Akdeniz kalıbına benzemiyor.

Bu figür, ideal bedenin tam tersini gösteriyor. Gelenek, kutsal kişinin bu aşırı perhizi denedikten sonra bıraktığını ve bir orta yol aradığını anlatır. Heykel, o bırakılan yolun görüntüsü.

Bu heykellerin çoğu, keşişlerin yaşadığı büyük manastır yerleşimlerinde duruyordu.

Bu yerleşim bize bir şey hatırlatıyor. Müzede tek başına duran figür, başlangıçta bir nişin içinde, onlarca başka figürle birlikte, bir avlunun duvarında duruyordu. Birçoğunun arkası işlenmemiş; önden görülmek üzere yapılmışlar.

Sonraki yüzyıllarda Gandhara'nın batı kesimlerinde alçı çalışma yaygınlaştı.

Mekanizma — Mathura: kırmızı taş ve dolu beden

Mathura atölyeleri, çevredeki taş ocaklarından çıkan, üzerinde açık renkli benekler olan kırmızı bir kumtaşıyla çalıştı. Bu taş, bölgenin atölyelerini neredeyse imza gibi tanıtıyor.

Açılıştaki ikinci figür bu atölyelerden. Beden iri, omuzlar geniş, göğüs dolgun; kumaş o kadar ince işlenmiş ki bedeni örtmüyor, gösteriyor. Figür, KRO-310.2'deki bereket varlığının ağır, önden duran bedenini hatırlatıyor.

Bu benzerlik bir tesadüf olarak görülmüyor. Mathura'nın ustaları, kutsal kişiyi kendi bildikleri en güçlü beden kalıbıyla, yani yerel koruyucu varlıkların bedeniyle kurdular.

Bu figürün başının üstündeki çıkıntı, helezon biçiminde kıvrılmış tek bir saç tutamı. Gandhara'daki dalgalı topuzdan bambaşka bir çözüm. Aynı işaret, farklı ellerde farklı bir şekle dönüşmüş.

Açılıştaki ayakta figürün de bir eşlikçisi vardı.

Geçen derste stupa tepesindeki şemsiyelerin kalıntının saygınlığını gösterdiğini söylemiştik. Burada aynı işaret, insan biçimli bir figürün başının üzerine taşınmış. Yeni imge, eski saygı işaretlerini kendi çevresine topluyor.

Şimdi dikkat çekici bir ayrıntı var. Katra figürünün kaidesindeki yazıt ona "Buda" demiyor; ona "bodhisattva", yani aydınlanmaya giden yoldaki varlık diyor. Açılıştaki ayakta figürün yazıtı da aynı adı kullanıyor.

Bugün bu figürleri Buda heykeli olarak tanıyoruz. Ama onları adayan kişiler başka bir ad kullanmıştı. Bu ad farkının ne anlama geldiği tartışmalı: belki kutsal kişinin aydınlanma öncesi hâli kastediliyordu, belki de sözcük o dönemde bugünkünden daha geniş kullanılıyordu.

Buradan çıkan ders şu: bir figürün modern adı ile ona ilk verilen adı ayrı ayrı kaydet. İkisi her zaman aynı değil.

Mathura atölyeleri yalnızca Budist figürler de üretmedi.

Aynı taş, aynı ustalar, aynı beden kalıbı. Değişen, figürün kimliğini belirleyen işaretler ve onu adayan topluluk. Bu da imgenin tek bir inancın içinde değil, ortak bir atölye dilinin içinde oluştuğunu gösteriyor.

Mathura'da hükümdarın kendisi de bir heykel olarak duruyordu.

Bu heykeli kutsal figürlerle karşılaştır. Kutsal beden ince giysili, yumuşak ve dolgun. Hükümdarın bedeni ise Orta Asya bozkırının kalın giysileri içinde, düz ve sert bir yüzey. İki beden, iki farklı iddia taşıyor: biri kutsallığı, öteki gücü ve kökeni.

Mekanizma — tarih veren nesneler

İmgenin nerede ve ne zaman doğduğu sorusu, heykellerin çoğunun tarihsiz olmasıyla zorlaşıyor. Bu yüzden tarih veren birkaç nesne çok değerli.

Birincisi açılıştaki yazıtlı figür. Yazıt onu Kanişka'nın üçüncü yılına yerleştiriyor. Yani elimizde bir hükümdarlık yılına bağlanmış bir kutsal figür var.

Ama bir sorun var. Kanişka'nın tahta çıkış yılı kesin değil. Araştırmacıların çoğu bugün onu ikinci yüzyılın ilk çeyreğine yerleştiriyor, ama farklı öneriler uzun süre tartışıldı. Hükümdarlık yılı, takvim yılına çevrilene kadar yalnızca göreli bir tarih.

Bu sikke, kutsal kişinin imgesinin hükümdarın döneminde yerleşik bir kalıba kavuştuğunu gösteriyor. Figür tanınır, adı yazılı ve öteki tanrıların arasında bir yer almış.

Bu kutu, geçen dersteki kalıntı kaplarının bir devamı. Kalıntıyı saklayan nesne, artık kalıntının sahibinin insan biçimli imgesini de taşıyor.

Bu kutunun tarihi, birlikte bulunduğu sikkelere dayanıyor. Ama bir sikke, yalnızca birlikte gömüldüğü nesnenin ondan önce yapılmadığını söyler; nesnenin ne kadar sonra yapıldığını söylemez. Sikkenin tarihi bir alt sınır, kesin bir tarih değil.

GOR-105.7'de üslup yoluyla tarihlendirmenin sınırlarını görmüştük. Burada o sınırlar çok somut. Tarih veren nesne az, tarihleri tartışmalı ve her biri yalnızca bir aralık veriyor.

Karşılaştırma: kim önce yaptı?

Yirminci yüzyılın başlarında bir Fransız araştırmacı, Alfred Foucher, kutsal kişinin insan biçimli imgesinin Gandhara'da, Akdeniz heykel geleneğini bilen ustalar tarafından yaratıldığını savundu. Ona göre imge bir ithal fikirdi ve Mathura onu sonradan benimsedi.

Aynı yüzyılın yirmili yıllarında bir başka araştırmacı, Ananda Coomaraswamy, bu görüşe karşı çıktı. Ona göre Mathura'nın kutsal bedeni, yerel bereket varlıklarının heykel geleneğinden doğmuştu ve Gandhara'ya borçlu değildi.

İki görüş aynı nesnelere baktı, ama farklı şeyler gördü. Biri kumaş kıvrımını ve yüz oranını, öteki bedenin ağırlığını ve önden duruşunu öne çıkardı.

Geçen derste boş taht tartışmasında kullandığımız TEM-203.14 aracını burada yeniden açalım. Birinci görüş biçim aktarımını soruyor: kumaş, oran, duruş nereden geldi? İkincisi beden kalıbının kökenini soruyor: bu ağır, dolgun beden hangi geleneğin devamı? İki cevap, iki ayrı soruya verilmiş olabilir ve o durumda ikisi birden doğru çıkabilir.

Bugün birçok araştırmacı, imgenin iki bölgede aşağı yukarı aynı dönemde, Kuşan çatısı altında ortaya çıktığını ve iki bölgenin kendi geleneklerinden beslendiğini, ama birbirinden habersiz de olmadığını düşünüyor. Hangi bölgenin önce davrandığı sorusu açık kalıyor, çünkü onu çözecek kesin tarihler yok.

GOR-106.5'te aynı dönemde farklı coğrafyalara bakarken temasın ayrıca kanıt istediğini görmüştük. Burada temas var: aynı imparatorluk, aynı yollar, bir bölgede oyulup öteki bölgeye taşınan heykeller. Ama temasın yönü ve sırası hâlâ kanıt bekliyor.

Belki de "kim önce yaptı" sorusu en verimli soru değil. Daha verimli soru şu: iki bölge aynı işaret listesini aldı ve ondan iki farklı beden kurdu. Bu farkı ne üretti?

Cevabın bir kısmı taşta. Şist derin kıvrım ve keskin kenar veriyor, kırmızı kumtaşı yumuşak ve dolgun bir yüzey. Bir kısmı atölyelerin bildiği beden kalıplarında: bir yanda Akdeniz'in giyimli kahramanı, öte yanda yerel koruyucu varlığın ağır bedeni. Bir kısmı da izleyicide: iki bölgenin bağışçıları kutsal bedende farklı bir tanıdıklık arıyordu.

Usta katmanı: bir hiyerarşinin tarihi

"Kim önce yaptı" sorusu tarafsız bir soru olarak doğmadı. On dokuzuncu yüzyılda bu heykelleri toplayan ve sınıflandıran sömürge dönemi araştırmacılarının bir kısmı, Gandhara'yı Yunan sanatının bir uzantısı olarak gördü ve bu yüzden daha değerli saydı.

Mathura'nın dolgun, ağır bedenleri ise aynı bakış tarafından kaba ya da geri olarak değerlendirildi. Ölçüt, bir heykelin Akdeniz kalıbına ne kadar benzediğiydi.

KRO-309.15'te sömürge sınıflandırmasının müzelere nasıl yerleştiğini görmüştük. Burada aynı mekanizma bir üslup yargısına dönüşüyor: bir bölgenin sanatı, başka bir bölgenin ölçüsüyle tartılıyor.

Coomaraswamy'nin karşı çıkışı yalnızca bir tarihlendirme itirazı değildi. Bu değer sıralamasına da bir itirazdı. Onun görüşü de kendi döneminin bir siyasi bağlamı içinde doğdu; bir bölgenin sanatının kendi kökenlerine sahip olduğunu göstermek, o dönemde güçlü bir anlam taşıyordu.

İki taraf da kendi yüzyılının sorularıyla konuştu. Bu, ikisinin de yanlış olduğu anlamına gelmiyor. Ama bir tezin ne zaman ve kime karşı söylendiğini bilmek, onu okurken hangi noktada dikkat edeceğini gösteriyor.

HAZ-003.3'te bu heykellerin bir müze salonunda nasıl iki farklı soruya göre dizilebildiğini görmüştük. Bir salonda Akdeniz heykellerinin yanında, biçim aktarımını anlatan bir zincirin halkası olarak duruyorlar. Başka bir salonda Güney Asya'nın Budist sanatı içinde, dinî bir işlevin nesneleri olarak. Salon düzeni, bu yüzyıllık tartışmanın bir tarafını sessizce seçiyor.

İkinci bir sorun daha var: piyasa. Gandhara heykelleri yüzyıl boyunca çok aranan koleksiyon nesneleri oldu. Bu talep, kaçak kazıları ve sahte eserleri besledi. Bugün koleksiyonlardaki pek çok Gandhara parçasının buluntu yeri bilinmiyor, ve bir kısmının özgünlüğü sorgulanıyor.

Buluntu yeri bilinmeyen bir heykel, tarih tartışmasına katkı veremiyor. Hangi stupanın, hangi nişin, hangi avlunun parçası olduğunu bilmediğimiz bir figür, yalnızca üslubuyla konuşabiliyor. Üslup da, az önce gördüğümüz gibi, tarihlendirme için zayıf bir zemin.

Bu bölgenin başka bir koruyucu çifti, yerel inançların bu kutsal dünyaya nasıl katıldığını da gösteriyor.

Bu çift, geçen dersteki stupa kapılarında gördüğümüz durumu tekrarlıyor. Yeni öğreti, bölgenin eski koruyucu varlıklarını dışarıda bırakmadı; onları kendi hikâyesinin içine aldı ve onlara yeni bir görev verdi.

Kalıcı araçlar

Bu ders sana altı yeni araç veriyor.

İşaret listesi okuması: kutsal bir figürü önce taşıdığı işaretlerden tanı, yüzünü sonra oku. Başın üstündeki çıkıntı, kaşlar arasındaki işaret, uzamış kulaklar ve el hareketi figürün kimliğini söyler.

Aynı liste, farklı çözüm: bir metin bir işaret listesi verdiğinde, iki atölyenin o listeyi nasıl farklı biçimlere çevirdiğine bak. Fark, çözümün içinde yaşar.

Malzeme sorusu: bir üslubu açıklamadan önce taşı sor. Derin kıvrımı şist, dolgun yüzeyi kumtaşı kolaylaştırır. Malzeme, üslubun bir kısmını baştan belirler.

İlk ad ile modern ad: bir figürün bugünkü adını, yazıtın ona verdiği adla karşılaştır. İkisi farklıysa, farkı kaydet ve açıklamayı tartışmalı olarak işaretle.

Tarih türü ayrımı: bir hükümdarlık yılı, bir sikke tarihi ve bir üslup tarihi aynı güçte değildir. Hükümdarlık yılı göreli, sikke bir alt sınır, üslup ise bir tahmindir.

Tezin bağlamı: bir kökene dair tezi okurken, onun hangi yüzyılda ve hangi değer sıralamasına karşı söylendiğini sor.

Yaygın yanlışlar

Uygulama ve kilit özet

Kilit özet: Kutsal kişinin insan biçimli imgesi, Kuşan İmparatorluğu'nun çatısı altında, Gandhara ve Mathura'da aşağı yukarı aynı dönemde ortaya çıktı. İki bölge aynı metinsel işaret listesine bakıyordu, ama onu farklı taşlarla ve farklı beden kalıplarıyla çözdü. Gandhara gri şistte derin kıvrımlı bir cübbe ve Akdeniz heykelinden izler taşıyan bir beden kurdu. Mathura kırmızı kumtaşında, yerel bereket varlıklarının ağır ve dolgun bedenini kutsal kişiye taşıdı. Tarih veren nesneler az ve her biri yalnızca bir aralık veriyor, bu yüzden hangi bölgenin önce davrandığı açık bir soru. Bu sorunun kendisi de, bir bölgeyi ötekinin ölçüsüyle tartan sömürge dönemi bir değer sıralamasının içinde doğdu.

Sonraki derse köprü

Bu derste kutsal bir bedenin taşa nasıl çevrildiğini gördük. Sıradaki derste beden yeniden karşımıza çıkıyor, ama bu kez bir yapının planında. Bir tapınak, bir kare ızgaranın üzerine kurulabiliyor, bir kozmik bedenin çizimi olarak okunabiliyor ve bir kutsal coğrafyanın içine yerleştirilebiliyor. Bir yapı nasıl hem bir evren haritası hem de bir tanrının evi olur? Hindu tapınağı: mandala, beden ve kutsal coğrafya konusuna geçiyoruz.