El sanatı, tekstil ve Hint Okyanusu dolaşımı

Açılış: bir çöp yığınındaki kumaş

Mısır'da, Kahire'nin eski bir mahallesinin kalıntılarında, yüzyıllar boyunca biriken çöp yığınları kazıldı. Kırık çanak çömleğin, kemiklerin ve yırtık kâğıtların arasından, küçük kumaş parçaları çıktı.

Parçaların çoğu avuç içi büyüklüğünde. Kenarları yırtık, renkleri solmuş. Ama yüzeylerinde hâlâ desenler okunuyor: kırmızı ve mavi zemin üzerinde kazlar, çiçekler, geometrik bantlar, sarmaşıklar.

Bu parçalar Mısır'da dokunmadı. Pamuğun cinsi, boyama tekniği ve desenler, onların binlerce kilometre ötede, Hindistan'ın batı kıyısında üretildiğini gösteriyor. Bir kısmının tarihi, içlerindeki karbonun ölçülmesiyle belirlendi.

Şimdi tuhaf bir durumu fark et. Bu kumaşların yapıldığı bölgede, aynı yüzyıllardan kalmış neredeyse hiç kumaş yok. Nemli iklim, böcekler ve kumaşın kullanılıp eskimesi, onları yok etti. Ama kuru Mısır toprağı, bir çöp yığınında, onları korudu.

Soru şu: bir bölgenin en önemli sanatlarından birinin kanıtı, o bölgede değil de okyanusun öbür kıyısında korunduysa, bu sanatın tarihini nasıl yazarız? Ve bir kumaş, üretildiği yerden çok uzakta nasıl bir tarih anlatır?

Bu derste ne olacak

Önce Hint Okyanusu'nu, onun rüzgârlarını ve limanlarını bir dolaşım alanı olarak kuracağız.

Ardından tekstilin tekniğine geçeceğiz: pamuğa, boyaya, kalıba ve bir kumaşı hem baskıyla hem kalemle desenlemenin yollarına.

Sonra kumaşların okyanusun iki ucunda, Mısır'da ve Endonezya adalarında, nasıl korunduğunu ve orada ne anlama geldiğini göreceğiz.

Ardından tekstil dışındaki taşınabilir nesnelere bakacağız: boncuklar, kakmalı nesneler, fildişi kutular.

Karşılaştırma bölümünde bu nesneleri, onları taşıyan tüccarların mektuplarıyla karşılaştıracağız. Usta katmanında da "el sanatı" kategorisinin kendisini, ve bu nesneleri sanat tarihinin kenarına iten sıralamayı sorgulayacağız.

Sıfır noktası: rüzgârın takvimi

Hint Okyanusu'nda rüzgârlar yıl içinde yön değiştirir. Yılın bir döneminde güneybatıdan, başka bir döneminde kuzeydoğudan eser. Bu düzenli değişim, okyanusu geçmek isteyen gemiler için bir takvim oluşturuyordu.

Bir tüccar, rüzgâr bir yönden eserken okyanusu geçiyor, sonra rüzgârın yön değiştirmesini bekleyip geri dönüyordu. Bu bekleme, limanlarda aylar süren konaklamalar, evlilikler, dil öğrenimi ve kültürel karışım anlamına geliyordu.

Bu ağın ne kadar eski olduğunu Roma döneminden kalan bir metin gösteriyor.

Bu rehber, Hindistan limanlarından Akdeniz dünyasına giden mallar arasında pamuklu kumaşları, ince muslinleri, biberi, değerli taşları ve boyaları sayıyor. Rehberin yazarı bir sanat tarihçisi değildi; bir tüccardı. Ama onun listesi, bu kumaşların ne kadar erken bir dönemde uzak pazarlara ulaştığını söylüyor.

Bu ticaretin izleri, okyanusun iki ucunda da toprağın altında bulundu.

Bu iki buluntu birbirinin aynası. Hindistan kıyısında Akdeniz kapları, Mısır kıyısında Hindistan'dan gelen bir kutsal figür. Mallar tek yönlü akmıyordu; insanlar, inançlar ve nesneler iki yöne birden dolaşıyordu.

Bu ticaretin ne kadar büyük sermayeler gerektirdiğini de bir belge gösteriyor.

KRO-310.4'te Gandhara'nın Roma dünyasıyla ticaret bağlarını görmüştük. Bu belgeler, aynı bağların deniz yolunu gösteriyor. Bu ders, bu ağın uzun ömrünü, yani Roma döneminden on altıncı yüzyıla kadar süren sürekliliğini izliyor.

Mekanizma — pamuk, boya ve kalıp

Açılıştaki kumaşların değerinin sırrı, boyanın pamuk lifine nasıl tutturulduğunda yatıyor.

Pamuk, boyayı kolay kabul etmeyen bir lif. Bir boyayı pamuğa kalıcı olarak bağlamak için, kumaşı önce bir bağlayıcı maddeyle işlemek gerekiyor. Bu maddelere boya sabitleyici, yani mordan deniyor. Bölgenin ustaları, bir bitkinin kökünden elde edilen kırmızı boyayı farklı sabitleyicilerle kullanarak kırmızının, pembenin, morun ve kahverenginin farklı tonlarını aynı kumaşta elde etmeyi biliyordu.

Mavi ise başka bir yolla, çivit bitkisinden elde edilen boyayla veriliyordu. Çivit, kumaşın boya banyosuna daldırılmasıyla uygulanıyordu. Kumaşın mavi olmaması gereken yerleri, balmumu ya da çamur gibi bir maddeyle kaplanarak korunuyordu.

Desenin kumaşa aktarılması için iki temel yol vardı. Birincisi kalıp.

Kalıpla baskı, aynı desenin kumaşın bütün yüzeyine hızla tekrar edilmesini sağlıyor. Bir kumaşın her rengi için ayrı bir kalıp gerekebiliyor ve bu kalıpların birbirine tam olarak oturması büyük bir ustalık istiyor. Açılıştaki parçalarda, kalıpların birbirine tam oturmadığı yerlerde küçük kaymalar görülüyor; bu kaymalar, tekniğin kendisinin izleri.

İkinci yol, kalem.

Kalemle çalışmak kalıptan çok daha yavaş, ama çok daha özgür. Usta, büyük figürlü sahneler, karmaşık ağaçlar ve eğri çizgiler çizebiliyor. Bu kumaşlar, sonraki yüzyıllarda Avrupa'da çok büyük bir talep gördü ve bazı Avrupa dillerindeki kumaş adları, bu kumaşların üretildiği ya da satıldığı kıyı kentlerinin adlarından türedi.

Bir üçüncü teknik, deseni kumaşa dokumadan önce, ipliğin kendisine işliyordu.

Bu teknik son derece zor. Usta, deseni kumaş dokunmadan önce, iplik demetlerinin her bir parçasını bağlayıp boyayarak ipliğin içine kodluyor. Dokuma sırasında, iki yöndeki ipliklerin renklerinin tam olarak buluşması gerekiyor. Desenin kenarlarındaki hafif bulanıklık, ipliklerin milimetrik kaymalarından doğuyor ve bu tekniğin tanınır imzası.

KRO-310.8'de Ajanta resimlerinde figürlerin giydiği kumaşlarda desenler görmüştük. Bazı araştırmacılar bu desenlerin bir kısmının, iplik boyama tekniğiyle yapılmış kumaşları gösterdiğini düşünüyor. Resim, kumaşın kendisi kaybolmuşken onun görünüşünü korumuş olabilir.

Mekanizma — okyanusun iki ucunda korunan kumaş

Açılıştaki parçalar okyanusun batı ucunda, kuru bir çöp yığınında korundu. Okyanusun doğu ucunda ise kumaşlar bambaşka bir yolla korundu.

Bu kumaşlar, adalardaki topluluklar için sıradan ticaret malları olarak kalmadı. Kutsal miras nesnelerine dönüştüler. Doğum, evlilik ve ölüm törenlerinde çıkarılıyor, bir evin ya da bir soyun değerini ve bağlantılarını gösteriyor, sonra yeniden özenle saklanıyordu.

Bu kullanım onları korudu. Bir kumaş ne kadar kutsal sayıldıysa, o kadar az kullanıldı ve o kadar iyi saklandı. Bazılarının içindeki karbon ölçüldüğünde, yüzlerce yıl önce yapıldıkları anlaşıldı.

Aynı yolla, iplik boyama tekniğiyle dokunmuş ipek kumaşlar da adalarda kraliyet ailelerinin ve soyluların giysilerine ve törenlerine girdi. Bu kumaşların desenleri yerel dokumacılar tarafından da taklit edildi. Yabancı bir kumaş, yerel bir dokuma geleneğinin örneğine dönüştü.

Burada çok önemli bir ilke var. Bir nesnenin anlamı, onu üretenin niyetiyle sınırlı değil. Gujarat'taki bir dokumacı için bu kumaşlar, uzak bir pazar için üretilmiş ticari mallardı. Sulawesi'deki bir aile için ise atalardan kalan, kutsal güç taşıyan nesnelerdi. Aynı kumaş, iki uçta iki farklı nesne.

KRO-310.9'da bir figürün müzede ve tapınakta iki farklı hayat yaşadığını görmüştük. Burada bir kumaş, üretildiği yerde ve ulaştığı yerde iki farklı hayat yaşıyor. Nesnenin biyografisi, yolculuğunun her durağında yeni bir anlam kazanıyor.

Bu kumaşların korunma biçimi, bu ders için bir kanıt sorunu da doğuruyor. Hindistan'da, aynı dönemden kalan kumaş neredeyse yok. Bu sanatın erken tarihini, onu üreten bölgede değil, onu satın alan ve saklayan uzak topluluklarda buluyoruz. KRO-310.10'da Jain kütüphanelerinin kitapları nasıl koruduğunu görmüştük. Burada da korunma, üretimin değil, uzak bir kullanımın sonucu.

Kumaşları üretenler de kendi izlerini bıraktı. Bu izi bir taşta buluyoruz.

Bu yazıt çok değerli, çünkü dokumacıları bir topluluk olarak konuşturuyor. Loncanın üyeleri göç etmiş, yeni bir kentte yerleşmiş, zenginleşmiş ve bir tapınak yaptırmış. Yazıt, onların kendi zanaatlarıyla ne kadar övündüklerini de gösteriyor. KRO-310.7'de gördüğümüz dönemde, zanaatkârlar da bağışçıydı ve kendi kayıtlarını bırakıyordu.

KRO-310.3'te stupa korkuluklarında fildişi oymacılarının bağışını görmüştük. Burada dokumacılar bir tapınak yaptırıyor. İki durumda da zanaatkârlar, başkalarının siparişlerini yerine getirmenin yanında, kendi adlarıyla yapı yaptıran bağışçılar olarak da görünüyor.

Mekanizma — boncuk, kakma ve fildişi

Okyanusta dolaşan tek taşınabilir sanat tekstil değildi.

KRO-310.1'de İndus kentlerinden Mezopotamya'ya ulaşan aşındırma bezemeli akik boncukları görmüştük. Aynı zanaat, batı kıyısının bir liman kentinde binlerce yıl sürdü.

Bir başka boncuk türü ise çok daha ucuz ve çok daha yaygındı.

Bu küçük boncuklar, arkeologlar için çok değerli bir iz. Onların nerede bulunduğunu haritaya dökmek, ticaret ağının genişliğini gösteriyor. KRO-309.13'te Doğu Afrika kıyısındaki kentleri görmüştük. O kentlerin kazılarında da bu boncuklar çıkıyor.

Batı kıyısının atölyeleri, on beşinci ve on altıncı yüzyıllarda başka bir lüks nesne türü de üretti.

Bu nesneler, okyanusun farklı kıyılarındaki hükümdarların saraylarına ulaştı ve bazıları çok uzak saray hazinelerinde bugün hâlâ duruyor. Sedef, denizden gelen bir malzeme; bu nesneler, okyanusun hem malzemesini hem de dolaşımını taşıyor.

On altıncı yüzyılın başında, okyanusun ağına yeni bir güç girdi: Avrupalı denizciler. Bu yeni aktörler, bölgenin zanaatkârlarından kendi zevklerine göre nesneler sipariş etti.

Bu kutu, bir diplomatik armağan. Adanın kralı, Avrupalı müttefikinden destek almak için değerli bir armağan göndermiş. Kutunun oymaları, yerel oymacıların Avrupa imgelerini kendi üsluplarıyla nasıl yorumladığını gösteriyor. KRO-310.10'da bir el yazmasında yabancı hükümdarların çağdaş giysilerle resmedildiğini görmüştük. Burada bir fildişi oymacısı, bir Avrupa hükümdarını kendi geleneğinin diliyle çiziyor.

Karşılaştırma: nesne ile mektup

Şimdiye kadar nesnelerin kendisine baktık. Ama bu nesneleri taşıyan insanların sesini de duyabiliyoruz. KRO-309.9'da Kahire'deki bir sinagogun odasında saklanan eskimiş yazıları görmüştük.

Bu belgeler arasında, Kuzey Afrika'dan gelip Hindistan'ın güneybatı kıyısında yıllarca yaşayan Yahudi tüccarların mektupları var. Bu tüccarlardan birinin belgeleri, onun o kıyıda bir bronz atölyesi işlettiğini, yerel ortaklarla çalıştığını ve köleleştirilmiş yerel bir kadını özgürleştirip onunla evlendiğini gösteriyor. S. D. Goitein, bu belgeleri onlarca yıl boyunca inceleyen tarihçi oldu.

Bu mektuplar, nesnelerin söylemediği şeyleri söylüyor. Bir kumaş parçası nerede üretildiğini ve nerede bulunduğunu gösterir. Ama onu kimin sipariş ettiğini, hangi fiyata satıldığını, yolda ne kadar beklediğini, kimin hesabına yazıldığını, bir mektup söyler.

Mektuplarda sanat nesneleri de sipariş ediliyor. Tüccarlar, uzak kıyılardaki ustalardan metal kaplar, belirli desenlerde kumaşlar ve başka nesneler istiyor, bazen örnekler ve ölçüler gönderiyor. Yani bu nesneler yalnızca bir yerden bir yere taşınmıyor; uzak bir alıcının isteğine göre tasarlanıyordu.

Ama mektupların da bir sınırı var. KRO-309.9'da gördüğümüz gibi, bu belgeler tek bir topluluğun, yani bir sinagogun çevresindeki tüccarların sesini taşıyor. Okyanustaki öbür toplulukların, Arap, Gujarat'lı, Tamil, Malay tüccarların kendi mektupları büyük ölçüde korunmadı. Elimizdeki ses, bir topluluğun sesi.

İki kanıt türünü birlikte okumak gerekiyor. Nesne, üretimin ve malzemenin kanıtı. Mektup, ağın, insanların ve kararların kanıtı. Biri eksik olduğunda, öteki onu tamamlamıyor, ama ona bir soru soruyor.

Usta katmanı: "el sanatı" adının ağırlığı

Bu dersin başlığı "el sanatı" diyor. Bu ad masum görünüyor, ama bir sıralama taşıyor.

TEM-201.2'de "güzel sanatlar" kategorisinin nasıl kurulduğunu, TEM-201.3'te de zanaatın, tasarımın ve ritüel nesnesinin bu kategorinin dışına nasıl itildiğini görmüştük. Resim, heykel ve mimari "sanat" sayılırken, kumaş, boncuk ve kakmalı kutu "el sanatı", "dekoratif sanat" ya da "süsleme" olarak ayrı bir kategoriye yerleştirildi.

Bu sıralama, Güney Asya'nın sanat tarihini özellikle etkiledi. Bu bölgenin dünyadaki en büyük ve en uzun ömürlü sanat başarılarından biri, tekstil. Kumaşları, iki bin yıl boyunca okyanusun bütün kıyılarında aranan, taklit edilen ve saklanan nesneler oldu. Ama sanat tarihi kitaplarında çoğu zaman tapınaklar ve heykeller merkezde, kumaşlar kenarda kaldı.

Bu kenarlaştırmanın bir nedeni kategorinin kendisi, bir başka nedeni korunma sorunu. Açılışta gördüğümüz gibi, kumaşlar kendi bölgelerinde neredeyse hiç korunmadı. Bir tapınak yüzyıllarca yerinde durur; bir kumaş, kullanılıp eskir. Elimizde kalan kanıt, tarihin nasıl yazıldığını da belirliyor.

Üçüncü bir neden de üreticilerin kimliği. Dokumacıların, boyacıların ve boncuk ustalarının adları çoğu zaman bilinmiyor. Bu ustaların önemli bir kısmı, toplumsal sıralamada daha alt konumlara yerleştirilen topluluklardan geliyordu ve bazı işlerde, örneğin iplik eğirmede, kadın emeği belirleyiciydi. Mandasor yazıtı gibi istisnalar dışında, bu insanlar kendi seslerini taşa kazımadı.

KRO-310.9'da tapınakta giydirilen tanrı figürlerini görmüştük. O figürlerin üzerindeki ipek kumaşlar, bir tapınağın en değerli bağışları arasındaydı. Ama müzede figür çıplak sergileniyor; kumaş, sanat nesnesinden ayrılmış. Bu ayrılma, "sanat" ile "el sanatı" arasındaki sıralamanın müze vitrinindeki bir görüntüsü.

Bu sıralamanın bir de ekonomik bir sonu var. On sekizinci ve on dokuzuncu yüzyıllarda, bu kumaşların Avrupa'daki büyük başarısı, Avrupa'da onları taklit eden bir makine sanayisinin doğmasına katkıda bulundu. Sonraki dönemde makine yapımı ucuz kumaşlar, Hindistan pazarlarına geri döndü ve el dokumacılığının büyük bir bölümünün çöküşüne yol açtı. Bu süreç, bu kursun zaman sınırının ötesinde; ama bu dersin nesnelerine bugün bakarken, onların daha sonra nasıl bir tarihe dahil olduğunu bilmek gerekiyor.

Çıkan ders şu: bir bölgenin sanat tarihini yazarken, hangi nesnelerin merkeze, hangilerinin kenara konduğunu sor. Bu seçim, çoğu zaman onları sınıflandıran kategorilerden ve onları koruyan koşullardan geliyor.

Kalıcı araçlar

Bu ders sana altı yeni araç veriyor.

Uzak korunma sorusu: bir sanatın kanıtı, üretildiği bölgede değil de uzak bir yerde korunduysa, bu korunmanın nedenini ve bunun resme nasıl bir çarpıklık kattığını sor.

Teknik izi okuması: bir kumaşta kalıp kaymalarını, kalem çizgilerini ya da iplik boyamanın bulanık kenarlarını ara. Teknik, nesnenin nasıl yapıldığını yüzeyinde taşır.

Nesnenin biyografisi: bir nesnenin anlamını yolculuğunun her durağında, üretildiği yer de dahil, ayrı ayrı kaydet. Aynı nesne, bir yerde ticari mal, başka bir yerde kutsal miras olabilir.

Dağılım haritası: küçük ve sıradan nesnelerin, boncukların ve kap parçalarının nerede bulunduğunu haritaya dök. Sıradan nesneler, ağın genişliğini gösterir.

Nesne ve belge çifti: bir nesneyi, onunla ilgili bir mektup, sözleşme ya da sipariş listesiyle birlikte oku. Belgenin hangi topluluğun sesini taşıdığını da not et.

Kategori denetimi: bir nesneye "el sanatı", "dekoratif" ya da "süsleme" dendiğinde, bu adın onu hangi sıralamaya yerleştirdiğini ve neyi kenara ittiğini sor.

Yaygın yanlışlar

Uygulama ve kilit özet

Kilit özet: Hint Okyanusu, düzenli rüzgârların oluşturduğu bir takvimle, Roma döneminden on altıncı yüzyıla kadar Güney Asya'yı Doğu Afrika'dan Güneydoğu Asya'ya uzanan bir ağa bağladı. Bu ağın en önemli nesneleri, sabitleyicilerle kalıcı hâle getirilmiş boyalarla, kalıpla, kalemle ya da iplik boyamayla desenlenmiş pamuklu ve ipek kumaşlardı. Bu kumaşların erken örnekleri kendi bölgelerinde değil, Mısır'ın kuru topraklarında ve Endonezya adalarının miras hazinelerinde korundu; orada ticari mal olmaktan çıkıp kutsal miras nesnelerine dönüştüler. Boncuklar, sedef kakmalı nesneler ve diplomatik fildişi armağanlar da aynı ağda dolaştı. Tüccar mektupları ağı içeriden anlatıyor, ama tek bir topluluğun sesini taşıyor. "El sanatı" adı, bu nesneleri sanat tarihinin kenarına iten bir sıralamayı da taşıyor.

Sonraki derse köprü

Bu kursta İndus kentlerinden okyanusun kıyılarına, stupalardan tapınaklara, Buda imgesinden dans eden tanrıya, Jain el yazmalarından sultanlık camilerine ve kumaşlara kadar geniş bir yol yürüdük. Bütün bu eserler, sonradan tek bir adla, "Hint sanatı" adıyla anıldı. Ama bu ad, farklı inançların, farklı bölgelerin, farklı hanedanların ve farklı malzemelerin eserlerini tek bir çatının altına topluyor. Bu çoğulluğu tek bir adla anlatmak mümkün mü, ve kurs boyunca kurduğumuz araçlar bu adı nasıl sorgulamamızı sağlıyor? Sömürge öncesi "Hint sanatı"nın çoğulluğu konusuna geçiyoruz.