Sultanlık dönemleri, cami ve kültürel etkileşim

Açılış: bir avluda iki geçmiş

Delhi'nin güneyinde, bir avlunun çevresinde sıra sıra taş sütunlar duruyor. Sütunların yüzeyleri yoğun oymalarla kaplı: zincirlerden sarkan çanlar, nilüfer yaprakları, küçük figürlerin yontulup silindiği yerler. Bu sütunlar KRO-310.6 ve KRO-310.10'da gördüğümüz tapınak sütunlarına çok benziyor.

Ama bu avlu bir tapınak avlusu değil. Batı yönünde, avlunun bir kenarı boyunca, yüksek, sivri kemerlerden oluşan bir taş perde yükseliyor. Perdenin yüzeyinde Arapça yazılar ve kıvrılan sarmaşıklar oyulmuş. Bu perde, bir caminin ibadet salonunun önünü kapatıyor.

Avlunun ortasında, KRO-310.7'de gördüğümüz demir sütun duruyor. Yedi yüzyıl önce bir tanrıya adanmış bir sütun, şimdi bir caminin avlusunda. Avlunun köşesinde ise yüksek, yivli, kırmızı ve açık renk taştan bir minare göğe yükseliyor.

Bu avluda üç ayrı geçmiş bir arada: daha eski tapınakların sütunları, çok daha eski bir hükümdarın demir sütunu ve yeni gelen bir hanedanın camisi ve minaresi.

Soru şu: bu avlu bir yıkımın mı, bir dönüştürmenin mi, yoksa ikisinin birden mi kanıtı? Ve yeni bir ibadet mekânı, yerel bir mimari dille nasıl konuşmaya başladı?

Bu derste ne olacak

Önce Kuzey Hindistan'da kurulan sultanlıkları ve getirdikleri yeni yapı tiplerini kuracağız.

Ardından açılıştaki avluya geri döneceğiz ve devşirme malzemeyi, yani eski yapıların parçalarının yeni yapıda kullanılmasını okuyacağız.

Sonra teknik bir soruya geçeceğiz: yerel ustalar, hiç kullanmadıkları bir yapı öğesini, gerçek kemeri ve kubbeyi, nasıl öğrendi?

Ardından sultanlıkların farklı bölgelerde, yerel mimari geleneklerle nasıl farklı biçimler aldığını göreceğiz: batı kıyısında, doğuda ve güneyde.

Karşılaştırma bölümünde etkileşimin öbür yönüne bakacağız: sultanlık dilinin bir Hindu krallığının sarayına nasıl girdiğine. Usta katmanında da tapınak yıkımı konusunun tarihsel kanıtlarını ve bu konunun modern kullanımlarını ele alacağız.

Sıfır noktası: yeni hükümdarlar, yeni yapı tipleri

On ikinci yüzyılın sonunda, bugünkü Afganistan'dan gelen bir hanedanın orduları Kuzey Hindistan'ın ovalarına girdi. Onların komutanlarından biri, on üçüncü yüzyılın başında Delhi'de bağımsız bir sultanlık kurdu. Bu sultanlık, sonraki üç yüzyıl boyunca birbirini izleyen farklı hanedanların yönetiminde sürdü.

Bu hükümdarlar Orta Asya kökenli ve Farsça konuşan bir saray kültürünün temsilcileriydi. KRO-309.10'da İran ve Orta Asya'daki Selçuklu mimarisini görmüştük; bu hükümdarların mimari beklentileri o dünyadan geliyordu.

Getirdikleri yeni yapı tiplerinin başında cami geliyordu. KRO-309.2'de erken caminin temel öğelerini görmüştük: bir avlu, kıble yönünde bir ibadet salonu, kıble duvarında bir niş. Bu bölgede kıble batıya düşüyor; bu yüzden ibadet salonları avlunun batı kenarında yer aldı.

İkinci yeni tip türbe. Yerel geleneklerde ölüler çoğunlukla yakılıyordu ve mezarın üzerine anıtsal bir yapı kurmak yaygın bir uygulama değildi. Yeni hükümdarlar ise ölülerini kubbeli türbelere gömdü.

Üçüncü yeni öğe yazı. Yapıların yüzeyleri, Arapça ve Farsça yazı kuşaklarıyla kaplandı. KRO-309.6'da hattın ve yazının İslam sanatındaki yerini görmüştük. Burada yazı, yerel taşa yerel ustaların elleriyle oyulmaya başladı.

Bu yeni tipleri kuracak ustalar ise büyük ölçüde yereldi. Yeni hükümdarların yanında yeterli sayıda mimar ve taş ustası yoktu. Camiler, bölgenin tapınaklarını yapan ustaların, onların tekniğiyle ve onların taşıyla kuruldu. Bu dersin bütün hikâyesi bu karşılaşmadan doğuyor.

Mekanizma — devşirme: eski parça, yeni yapı

Açılıştaki avluya geri dönelim. Sütunlar nereden geldi?

Caminin doğu kapısındaki bir yazıt, caminin yirmi yedi tapınaktan alınan malzemeyle yapıldığını söylüyor. Bu yazıt, yeni hükümdarların bu kullanımı gizlemediğini, tersine ilan ettiğini gösteriyor.

Sütunlara yakından bak. Bazı yerlerde insan ve hayvan figürlerinin yontulup silindiği görülüyor. Ama zincirden sarkan çanlar, nilüferler ve geometrik bantlar olduğu gibi bırakılmış. Seçici bir müdahale var: figürler silinmiş, süslemeler korunmuş.

Bu seçicilik bir şey söylüyor. Eski parçalar yalnızca malzeme olarak, yani ucuz ve hazır taş olarak kullanılmamış. Onların güzelliği de kabul edilmiş ve korunmuş. Yeni yapının ihtiyacına uymayan, yani figürlü imgeler, çıkarılmış.

KRO-309.3'te Kudüs'teki bir yapının farklı başlıklı devşirme sütunlarını görmüştük. KRO-305.12'de de geç antik dönemde eski yapıların parçalarının yeni yapılarda kullanıldığını, ve devşirmenin yıkımdan daha yaygın bir yol olduğunu konuşmuştuk. Devşirme, bir fetih anında yalnızca bu bölgeye özgü bir uygulama değil; birçok geçiş döneminde karşımıza çıkıyor.

Devşirmenin iki anlamı birlikte okunmalı. Bir yanda, eski ibadet yerlerinin parçalarının yeni hükümdarın camisinde kullanılması, bir zafer ve bir üstünlük ilanı. Yazıtın bu kullanımı ilan etmesi, bu anlamı açıkça taşıyor. Öte yanda, bu parçaların güzelliğinin korunması ve yeni yapıya uyarlanması, bir tür çeviri ve sahiplenme.

Finbarr Barry Flood, bu dönemin nesneleri üzerine yazdığı kitapta, bu tür yeniden kullanımları tek bir anlama indirgemenin yanıltıcı olduğunu vurguladı. Bir nesne aynı anda bir ganimet, bir malzeme ve bir estetik değer taşıyabilir.

Aynı dönemde, batıdaki bir kentte benzer bir cami yapıldı.

Bu caminin adı bir halk anlatısından geliyor ve bu anlatı, yapımın hızını abartan bir öykü olarak okunmalı. Ama anlatının kendisi bir gerçeği yansıtıyor: devşirme sütunlarla bir salon kurmak, sıfırdan bir yapı kurmaktan çok daha hızlıydı. Yeni hükümdarlar, fethin hemen ardından ibadet mekânlarına hızla ihtiyaç duyuyordu.

KRO-310.2'de bir sultanın eski sütunları kendi başkentine taşıttığını görmüştük.

Bu taşıma, devşirmenin başka bir biçimini gösteriyor. Sütunlar yıkılıp malzeme olarak kullanılmadı; bütün olarak korunup yeni bir bağlamda yeniden dikildi. Hükümdar, okunamayan yazıları olan bu eski anıtları, kendi başkentinin gösterişine kattı. Açılıştaki avludaki demir sütun da benzer bir hikâye taşıyor. Bu sütunun avluya ne zaman ve kim tarafından getirildiği tartışmalı; ama bugün bir caminin avlusunda, yeni hükümdarların yapısının ortasında duruyor.

Mekanizma — kemeri öğrenmek

Açılıştaki caminin taş perdesine geri dönelim. Perde, sivri kemerlerden oluşuyor. Ama bu kemerlere yakından bakınca şaşırtıcı bir şey görülüyor.

Kemer, bir kemerin dış biçimini taşıyor, ama gerçek bir kemer gibi kurulmamış. Gerçek bir kemerde taşlar, kemerin merkezine doğru yönelen kama biçimli bloklar hâlinde dizilir ve birbirini sıkıştırarak yükü taşır. Buradaki taşlar ise yatay sıralar hâlinde, her sıra bir öncekinden biraz öne çıkarak üst üste konmuş. Bu, bölgenin tapınak ustalarının iyi bildiği bir teknik: KRO-310.10'da mermer tavan kubbelerinin de bu yöntemle, halka halka öne çıkarak kurulduğunu görmüştük.

Yani yerel ustalar, yeni hükümdarların istediği biçimi, kendi bildikleri teknikle yapmış. Biçim yeni, teknik eski.

Yüzeydeki oymalar da aynı karşılaşmayı taşıyor. Arapça yazı kuşakları yeni bir öğe; ama çevresindeki kıvrılan sarmaşıklar ve dolgun yapraklar, bölgenin tapınak oymacılığının diliyle işlenmiş. Yazı ile sarmaşık, aynı yüzeyde iç içe geçiyor. Ustalar, yazıyı okuyamamış olabilir; harfleri, kendilerine verilen bir örneğe bakarak oymuş olabilirler.

Aynı avlunun köşesinde yükselen minare de bu karşılaşmanın bir anıtı.

Minare birden çok evrede yapıldı. İlk kat, sultanlığın ilk hükümdarı döneminde başladı; sonraki katlar ardılları tarafından eklendi. Sonraki yüzyıllarda üst katlar yıldırım ve deprem gibi nedenlerle zarar gördü ve farklı sultanlar tarafından onarıldı. KRO-309.14'te onarımın bir yapının tarihinin parçası olduğunu görmüştük; bu minarenin üst katları, farklı yüzyılların onarımlarını taşıyor.

Minarenin gövdesindeki yazılar, yapının kimler tarafından yaptırıldığını ve onarıldığını da kaydediyor. KRO-309.14'teki kitabe okuması burada da işliyor: yazı, bir yapının kendi tarihini anlatan bir belge.

Birkaç on yıl sonra, gerçek kemer ve kubbe tekniği Delhi'ye ulaştı. Bu geçişin ara aşamasını bir türbede görüyoruz.

Bu türbenin kubbesi yıkıldı ve bugün yapı gökyüzüne açık. Kubbenin çökmesi, belki de kubbenin henüz tam bir güvenle kurulamadığını gösteriyor. Köşelerdeki geçiş öğeleri de hâlâ yatay taş sıralarıyla, eski teknikle yapılmış.

Yüzyılın sonunda, gerçek kemer ve kubbe artık tam olarak kurulabiliyordu.

Bu kapı yapısında kemerler artık kama biçimli taşlarla kurulmuş ve gerçekten yük taşıyor. Kubbe de, köşelerdeki kemerli geçişlerle kare planın üzerine oturuyor. KRO-309.10'da Orta Asya ve İran'da gördüğümüz teknikler, artık Delhi'nin ustaları tarafından uygulanabiliyordu. Ama malzeme ve renk yerel: kırmızı kumtaşı ve beyaz mermer, bölgenin taşları.

Bu teknik öğrenme süreci yaklaşık bir yüzyıl sürdü. KRO-310.5'te karanlık kutsal odayı ve bindirmeli tavanları kuran bir gelenek, gerçek kemeri ve kubbeyi kendi repertuvarına kattı. Burada bir gelenek ötekini silmiyor; bir öğrenme ve ekleme süreci yaşanıyor.

Sonraki hanedanlar Delhi'de başka bir dil kurdu.

Bu türbenin içe doğru eğimli duvarları, ona bir kale sağlamlığı veriyor. Kırmızı taş ile beyaz mermer arasındaki keskin renk karşıtlığı, Alai Darwaza'daki kakmanın daha sade, daha büyük ölçekli bir sürdürülüşü. Türbe, bir kalenin içinde, bir hükümdarın hem mezarı hem de gücünün bir simgesi olarak duruyor.

Mekanizma — bölgeler, bölgesel diller

On dördüncü yüzyılın sonundan itibaren Delhi'nin gücü zayıfladı ve farklı bölgelerde bağımsız sultanlıklar kuruldu. Bu sultanlıkların her biri, kendi bölgesinin yerel mimari geleneğiyle farklı bir birleşim geliştirdi.

Batı kıyısında, zengin ticaret kentlerinin bölgesinde, sultanlık mimarisi bölgenin tapınak geleneğine çok yakın bir dil kurdu.

Bu caminin ibadet salonu, sütunları, kirişleri ve bindirme kubbeleriyle, KRO-310.10'da gördüğümüz mermer tapınak salonlarının diliyle konuşuyor. Salon, bir sütun ormanı. Ama plan bir cami planı, yönelim kıbleye doğru ve figürlü imgeler yok. Bu bölgede cami, tapınak ustalarının dilini en açık biçimde benimsemiş.

Aynı kentte, bir yüzyıldan fazla sonra, küçük bir cami çok ünlü bir pencere kazandı.

Bu delikli taş perdeler, taşın dantel gibi işlenmesinin bir doruğu. Ağaç motifi hem bölgenin tapınak oymacılığında hem de İslam dünyasının bitkisel bezemesinde karşılığı olan bir imge. KRO-309.7'de bitkisel bezemenin ve figür sorununun İslam sanatındaki yerini görmüştük. Burada bir ağaç, figür kullanmadan, bir pencereyi bir imgeye dönüştürüyor.

Doğuda, taşın az bulunduğu delta bölgesinde, sultanlık mimarisi tuğlayla kuruldu.

Bu bölgede tuğla, KRO-310.5'te ova bölgelerindeki tuğla tapınaklarda gördüğümüz gibi, ana malzeme. Sonraki yüzyıllarda bu bölgenin camileri, yerel köy evlerinin kavisli damlarını taklit eden kavisli çatı çizgileri geliştirdi. Bir köy evinin samandan damının çizgisi, taşa ve tuğlaya çevrilerek anıtsal bir yapıya taşındı.

Güneyde, dekkan platosunda, başka bir sultanlık çok farklı bir çözüm denedi.

Bu cami, bölgenin camilerinin çoğundan farklı olarak açık bir avlu taşımıyor. Bütün alan örtülü. KRO-309.2'de erken caminin temel öğelerinden birinin açık avlu olduğunu görmüştük. Bu cami o öğeyi bırakmış. Bu seçimin nedeni tartışmalı: bazı araştırmacılar İran'dan gelen bir mimarın etkisini, bazıları ise iklim koşullarını öne sürüyor.

Orta Hindistan'da bir başka sultanlık, bir tepenin üzerinde kurduğu başkentte, sade ama çok etkileyici bir cami yaptırdı.

Bu dört bölgeyi birlikte düşündüğümüzde bir şey açıkça görülüyor: "Hint-İslam mimarisi" diye tek bir üslup yok. Her bölge, kendi taşı, kendi ustaları ve kendi yerel geleneğiyle, caminin temel öğelerini farklı bir biçimde yorumladı.

Karşılaştırma: etkileşimin öbür yönü

Şimdiye kadar yerel ustaların sultanların camilerini kendi teknikleriyle nasıl kurduğunu gördük. Ama etkileşim tek yönlü değildi. Sultanlık dönemi saray kültürü, sultanlıklara komşu olan ve onlarla savaşan Hindu krallıklarının saraylarına da girdi.

KRO-310.6'da güneyin son büyük krallığının başkentinde bir taş araba görmüştük. Aynı başkentin saray alanında, çok farklı bir yapı duruyor.

Bu köşkün kemerleri, kuzeydeki ve dekkan platosundaki sultanlık saraylarının kemerlerine çok benziyor. Ama üstündeki kademeli kuleler, KRO-310.6'da gördüğümüz güney tapınak kulesinin küçük bir yankısı. Tek bir yapıda iki mimari dil birleşiyor.

Bu köşk tek başına değil. Bu krallığın sarayının dünyevi yapılarında, yani köşklerde, fil ahırlarında ve bekçi kulelerinde, sultanlık mimarisinin kemerleri ve kubbeleri yaygın olarak kullanıldı. Tapınaklar ise yerel geleneği sürdürdü.

Bu ayrım çok öğretici. Bu krallık, kutsal mimaride kendi geleneğini korurken, saray mimarisinde dönemin bütün bölgesinde prestij taşıyan bir dili benimsedi. Sultanlık saray dili, o dönemde, bir tür uluslararası saray üslubu işlevi görüyordu.

Phillip Wagoner, bu krallığın hükümdarlarının kendilerine verdiği bir unvanı inceledi: "Hindu krallarının arasında bir sultan". Bu unvan, hükümdarların kendilerini sultanlık dünyasının saray kültürüne ait gördüklerini ve o dünyanın giyim, tören ve mimari dilini benimsediklerini gösteriyor. Aynı hükümdarlar, sultanlıklarla savaşıyordu. Siyasi düşmanlık ile kültürel paylaşım, aynı anda var olabiliyordu.

KRO-310.10'da bir Jain el yazmasının sayfasında, eski bir hikâyeyi resimlerken çağdaş yabancı hükümdarların giysilerini kullanan bir ressam görmüştük. Burada benzer bir durum mimari ölçekte yaşanıyor. Bir görsel dil, siyasi ve dinî sınırları aşarak dolaşıyor.

Bu karşılaştırmanın ilkesi şu: etkileşimi okurken yönü sor. Etkileşim yalnızca yeni gelenden yerele doğru akmıyor; aynı dönemde yerelden yeni gelene ve bir sarayden ötekine doğru da akıyor. Tek yönlü bir "etki" anlatısı, bu çok yönlü dolaşımı görünmez kılıyor.

Usta katmanı: yıkım, kanıt ve bugün

Bu dersin açılışındaki soru, yani bir avlunun bir yıkımın mı yoksa bir dönüştürmenin mi kanıtı olduğu sorusu, yalnızca bir sanat tarihi sorusu değil. Bu soru, bugün Güney Asya'da çok hassas ve çok tartışmalı bir siyasi konu.

Önce kanıtı ayırmak gerekiyor. Açılıştaki caminin yazıtı, caminin tapınaklardan alınan malzemeyle yapıldığını açıkça söylüyor. Bu bir kanıt. Bazı sultanlık dönemi kronikleri de tapınakların yıkılmasını, hükümdarın dindarlığını ve gücünü öven bir dille anlatıyor.

Ama bu kronikleri okurken KRO-310.2'deki bir ilkeyi hatırla: bir hükümdarın kendi kaynakları, onun kendini nasıl göstermek istediğini anlatır. Bir zafer kroniği, yıkımı abartarak hükümdarın dindarlığını büyütmüş olabilir. Kronik, bir olgunun kaydı olduğu kadar, bir imgenin inşası.

Richard Eaton, sultanlık döneminde tapınaklara yönelik müdahaleleri belgelerden tek tek derleyen bir çalışma yaptı. Vardığı sonuç, belgelenen yıkımların sınırlı sayıda olduğu ve çoğunlukla siyasi bir hedefe yöneldiğiydi: yenilen bir hükümdarın kraliyet tapınağı, onun egemenliğinin simgesi olarak hedef alınıyordu. Eaton ayrıca, sultanlık öncesi dönemde de Hindu hükümdarlarının birbirlerinin kraliyet tapınaklarını ve imgelerini yağmaladığını ya da ganimet olarak aldığını hatırlattı.

Bu çalışma çok etkili oldu, ama tartışmayı kapatmadı. Bazı araştırmacılar belgelerin eksik olduğunu ve yıkımın ölçeğinin daha büyük olabileceğini öne sürüyor. Bu tartışmada sanat tarihçisinin işi, her iddianın hangi kanıta dayandığını açıkça göstermek.

TEM-203.14'te iki okumanın çatıştığı yerde, önce aynı şey hakkında konuşup konuşmadıklarını sormayı öğrenmiştik. Burada da "yıkım" sözcüğü farklı şeyleri kapsıyor: bir yapının tamamen yıkılması, parçalarının başka bir yapıda kullanılması, bir imgenin alınıp götürülmesi, figürlerin yüzeyden silinmesi. Açılıştaki avlunun sütunları bunlardan birkaçını birlikte gösteriyor.

Bu konunun bir de modern tarihi var. Sömürge dönemi tarih yazımı, bu dönemi çoğu zaman bir "Müslüman yıkımı" anlatısıyla sundu. Bu anlatı, sömürge yönetiminin kendini iki topluluk arasında düzen sağlayan bir güç olarak sunmasına da yarıyordu. Yirminci yüzyılda ve sonrasında, bazı yapılar üzerindeki tartışmalar, şiddetli toplumsal çatışmalara dönüştü.

KRO-309.15'te sömürge sınıflandırmasının müzelere ve kategorilere nasıl yerleştiğini görmüştük. Burada aynı mekanizma, geçmişin bir anlatısını bugünün çatışmalarına taşıyor. Bu yüzden bu konuda yazılan her cümle, kanıtını ve sınırını açıkça söylemek zorunda.

Kalıcı araçlar

Bu ders sana altı yeni araç veriyor.

Biçim ve teknik ayrımı: yeni bir yapı öğesini incelerken, biçimin nereden, tekniğin nereden geldiğini ayrı ayrı sor. Yeni bir biçim, eski bir teknikle kurulabilir.

Devşirme okuması: eski parçaların yeni bir yapıda kullanıldığı yerde, neyin korunduğunu ve neyin silindiğini kaydet. Seçicilik, müdahalenin anlamını gösterir.

Çok anlamlı nesne: bir devşirme parçayı tek bir anlama indirgeme. Aynı parça bir ganimet, bir malzeme ve bir estetik değer taşıyabilir.

Bölgesel dil: bir yapı tipini tek bir üslup olarak anlatmadan önce, farklı bölgelerde nasıl farklı biçimler aldığını karşılaştır.

Etkileşimin yönü: bir etkileşimi okurken bütün yönleri ara. Kutsal ve dünyevi mimarinin farklı davranabileceğini hatırla.

Kanıt ve kronik ayrımı: bir yıkım iddiasını okurken, onun bir yazıta, bir kroniğe, bir arkeolojik buluntuya ya da sonraki bir anlatıya dayanıp dayanmadığını ayır. Kroniği, bir hükümdarın imge inşası olarak da oku.

Yaygın yanlışlar

Uygulama ve kilit özet

Kilit özet: On üçüncü yüzyılın başında Delhi'de kurulan sultanlık, bölgeye cami, kubbeli türbe ve anıtsal yazı gibi yeni yapı tipleri ve öğeler getirdi, ama bu yapıları büyük ölçüde yerel ustalar, yerel taşla kurdu. İlk camiler daha eski tapınakların sütunlarını devşirme malzeme olarak kullandı; figürlü oymalar silinirken süslemeler korundu ve bu kullanım bir yazıtla açıkça ilan edildi. Yerel ustalar, yeni kemer biçimini önce kendi bindirme teknikleriyle kurdu; gerçek kemer ve kubbe yaklaşık bir yüzyılda öğrenildi. Sonraki bölgesel sultanlıklar, batı kıyısında, doğuda ve güneyde çok farklı mimari diller geliştirdi. Etkileşim çok yönlüydü: Hindu krallıklarının sarayları da sultanlık saray dilini benimsedi. Tapınak yıkımı konusu, kanıt, kronik ve modern siyasi anlatılar ayrılarak dikkatle okunmalı.

Sonraki derse köprü

Bu derste taşın, kemerin ve kubbenin karşılaşmasını gördük. Ama bu dönemde Güney Asya'yı dünyaya bağlayan en güçlü bağ, taşınabilir nesnelerdi. Bölgenin dokumacıları, boya ustaları ve zanaatkârları, pamuklu kumaşlar, boyalı ve baskılı tekstiller, kakmalı nesneler üretti; bu nesneler gemilerle Doğu Afrika'dan Güneydoğu Asya'ya kadar bir okyanusun kıyılarına dağıldı. Bir kumaş, üretildiği yerden çok uzakta nasıl korundu ve nasıl bir tarih anlatıyor? El sanatı, tekstil ve Hint Okyanusu dolaşımı konusuna geçiyoruz.