Vakıf, kitabe, kullanım ve onarım

Açılış: bir yapının maaş bordrosu

Elinde eski bir belge var. Belgenin başında, bir sultanın bir cami ve medrese yaptırdığı yazıyor. Buraya kadar tanıdık.

Ama belgenin geri kalanı bambaşka bir şey anlatıyor. Yapıda kaç hoca, kaç öğrenci, kaç müezzin, kaç kandilci, kaç kapıcı ve kaç temizlikçi çalışacağı sayılıyor. Her birine ne kadar maaş ödeneceği, günde kaç ekmek verileceği, kandillere ne kadar yağ harcanacağı yazıyor.

Ve bu paranın nereden geleceği: kentteki belirli dükkânlardan, bir hamamdan, bir handan ve kentin dışındaki birkaç köyün gelirinden.

Geçen derste bir caminin her yıl topluluğu tarafından yeniden sıvandığını gördük. Bu, bir yapının yalnızca yapılmakla değil, kullanılmakla, bakılmakla ve onarılmakla da yaşadığını gösteriyordu.

Bu ders o gözlemi genişletiyor. KRO-309.11'de vakıf belgelerini andık ve buraya bıraktık. Şimdi onları açıyoruz. Soru şu: bir yapı bittikten sonra, onu yüzyıllar boyunca ayakta tutan şey neydi, ve bugün "özgün" dediğimiz yapı, bu uzun hayatın hangi anı?

Bu derste ne olacak

Önce vakıf kurumunu, yani bir yapıyı ayakta tutan ekonomik sistemi kuracağız.

Ardından kitabelere geçecek ve bir yapının üzerindeki yazıların neyi iddia ettiğini, sonradan nasıl değiştirildiğini okuyacağız.

Sonra kullanımın izlerine bakacağız: aşınmış taşlar, bağışlanmış halılar, mühürlenmiş kitaplar.

Ardından onarımı ele alacağız ve farklı dönemlerin farklı onarım anlayışlarını karşılaştıracağız.

Karşılaştırma bölümünde iki onarım anlayışını, geleneksel yenilemeyi ve modern korumayı yan yana okuyacağız.

Usta katmanında "özgün" kavramını bu kursun bütün derslerinden örneklerle sınayacağız.

Sıfır noktası: bir yapının iki bedeli

Bir yapının iki bedeli vardır. Birincisi yapım bedeli: taş, usta, zaman. İkincisi yaşama bedeli: temizlik, aydınlatma, çalışanlar, onarım.

İkinci bedel çoğu zaman birincisinden büyüktür, çünkü yüzyıllar boyunca ödenir. Ve çoğu yapı, ikinci bedel ödenemediği için ölür: terk edilir, çöker, taşları sökülüp başka yerlerde kullanılır.

Bu kursta gördüğümüz yapıların çoğu, bu ikinci bedeli ödemek için özel bir kurum kurdu. Bu kuruma vakıf deniyordu.

Vakıf, basitçe, bir mülkün gelirinin kalıcı olarak belirli bir amaca ayrılmasıydı. Mülk bir kez vakfedildikten sonra satılamıyor, miras kalamıyor ve başka bir amaca aktarılamıyordu. Geliri, belirlenen amaca harcanmak zorundaydı.

Bu kurumun bir sonucu, KRO-309.11'de gördüğümüz Memlük sistemiyle ilgiliydi. Mülkün kuşaktan kuşağa geçmediği bir sistemde, bir yöneticinin servetini koruyabilmesinin bir yolu, onu bir vakfa bağlamaktı. Vakıf, bir hayır kurumu olduğu kadar, bir aile için de bir güvenceydi; bazı vakıflar, gelirin bir bölümünü bağışçının soyuna da ayırıyordu.

Mekanizma — vakfın ekonomisi

Açılıştaki belgeye geri dönelim. Yapının gelirini üreten mülkler, çoğu zaman yapının hemen yakınındaydı.

Büyük külliyelerin çevresine dükkânlar, depolar ve tüccarların konakladığı hanlar yapıldı. Bunların kirası, külliyenin masraflarını karşılıyordu.

Hamamlar da önemli bir gelir kaynağıydı. Bir mahalleye hizmet veren bir hamam, düzenli bir gelir üretiyordu ve bu gelir, bir caminin ya da okulun kandillerine gidebiliyordu.

Bu sistem, KRO-309.9'da Geniza belgelerinde gördüğümüz ticaret ağıyla doğrudan bağlantılıydı.

Vakıf yalnız binaları değil, kentin altyapısını da besledi. Kentlere su getiren kanallar, kemerler ve sokak çeşmeleri de çoğu zaman bir vakfa bağlanıyor ve bakımları vakfın gelirinden karşılanıyordu.

Vakfı yöneten bir kişi vardı: mütevelli. Mütevelli, gelirleri topluyor, harcamaları yapıyor ve hesap tutuyordu.

Bu defterler, sanat tarihçisi için çok değerli. Bir yapıya hangi yıl onarım yapıldığı, hangi ustanın çalıştığı, ne kadar kireç, taş ya da çini alındığı bu defterlerde kayıtlı olabiliyor. Yapının üzerindeki izler, defterdeki satırlarla eşleştirilebiliyor.

Vakıflar her zaman sorunsuz işlemedi. Mütevelliler bazen geliri kötüye kullandı, bazen mülkler el değiştirmeye çalışıldı. Bu anlaşmazlıklar mahkemelere taşındı ve kadıların kayıtlarına geçti.

KRO-309.9'da tüccar mektuplarının bir pazarın dünyasını gösterdiğini söylemiştik. Kadı sicilleri de bir vakfın gerçek hayatını, yani ideal belgede yazanla gerçekte olanın farkını gösteriyor.

Mekanizma — kitabe: bir yapının kamusal iddiası

Şimdi yapının yüzeyine, kitabelere geçelim.

Bir yapının girişinde, çoğu zaman taşa oyulmuş bir yazı bulunur. Bu yazı, yapıyı kimin, ne zaman ve hangi amaçla yaptırdığını söyler.

KRO-309.3'te Kubbetü's-Sahra'nın iç kitabesini okumuştuk. KRO-309.9'da ve KRO-309.11'de cephelerdeki uzun yazı kuşaklarını görmüştük. Kitabe, yapının kendini kente tanıtma biçimiydi.

Bazı kitabelerde yaptıranın yanında bir başka ad daha geçiyor: yapıyı tasarlayan ya da inşa eden ustanın adı. Bu adlar nadir, ama geçtiği yerde çok değerli.

KRO-309.12'de bir ustanın adının zamanla bir kategoriye dönüştüğünü görmüştük. Kitabedeki bir mimar adı ise o ustanın yapıya kendi eliyle bağlandığını gösteren daha güçlü bir kanıt.

Ama yapıyı kuran ellerin çoğu hiçbir kitabede yer almadı. Onların izleri başka bir yerde, taşların kendisinde duruyor: bazı taş bloklarının yüzüne, onları kesen ustaların ya da ekiplerin küçük işaretleri kazınmış.

Kitabeler yalnızca yapıyı anlatmıyordu. Bazı yapıların duvarlarına, yönetimin kararları da kazındı. Memlük döneminde, bazı vergilerin kaldırıldığını ya da bazı haksız uygulamaların yasaklandığını duyuran fermanlar, camilerin duvarlarına oyuldu.

Bu kitabeler, caminin kentin en kalabalık, en çok görülen yeri olduğunu gösteriyor. Bir karar orada yazıldığında herkes tarafından görülüyor ve kalıcı hâle geliyordu.

Mekanizma — kitabenin değiştirilmesi

Kitabeler kalıcı görünür, ama değiştirilebilirdi.

KRO-309.3'te Kubbetü's-Sahra'nın kitabesinde bir halifenin adının silinip yerine başka bir halifenin adının yazıldığını, ama tarihin değiştirilmediğini görmüştük. Bu kurstaki tek örnek değil.

Yeni bir yönetim bir önceki yönetimin yapısını devraldığında, bazen kitabeyi değiştirerek yapıyı sahiplendi. Bazen de eski adı silmekle yetindi.

Onarım da kendi kitabesini üretti. Bir yapı onarıldığında, onarımı yaptıran kişi, çoğu zaman kendi adını ve onarım tarihini yeni bir kitabeyle yapıya ekledi.

Bu yüzden bir yapının üzerinde bazen birden çok kitabe bulunuyor. Her biri yapının hayatından farklı bir anı anlatıyor. Onları doğru okumak için, her birinin hangi dönemde ve kimin tarafından eklendiğini ayırmak gerekiyor. TEM-203.12'deki katman ayrımı, bu kez yazının kendisine uygulanıyor.

Mekanizma — kullanımın izleri

Bir yapı kullanıldıkça üzerinde izler birikir. Bu izler, yapının nasıl kullanıldığını anlatan sessiz bir kayıttır.

TEM-203.10'da nesnenin kullanım izlerini okumayı öğrenmiştik. Burada aynı okuma bir yapıya uygulanıyor. Bir girişin eşiği ne kadar aşınmışsa, oradan o kadar çok insan geçmiştir.

Yapıların içindeki eşyalar da vakıflara bağlanıyordu. Halılar, kandiller, rahleler ve kitaplar, çoğu zaman bir yapıya bağışlanıyor ve üzerlerine bu bağış kaydediliyordu.

KRO-309.6'da mushafların üzerindeki vakıf kayıtlarını görmüştük. Aynı uygulama kütüphanelerde de vardı: bir vakfa bağlanan kitapların sayfalarına, vakfın mührü basılıyordu.

Aynı yolculuğu bazı yapı parçaları da yaptı. Yapılardan sökülen minber panelleri, oyma kapılar ve çini parçaları, on dokuzuncu yüzyılda satılarak Avrupa'nın müzelerine ulaştı.

Bu mühürler, bir kitabın yolculuğunu izlemek için de işe yarıyor. Bir vakıf mührü taşıyan bir kitap bugün başka bir koleksiyondaysa, onun bir noktada vakıftan çıktığı anlaşılıyor. KRO-309.15'te bu sorunun büyük boyutlarına döneceğiz.

Mekanizma — onarımın farklı anlayışları

Şimdi onarıma geçelim. Her yapı, er ya da geç, onarılmak zorunda kaldı. Ama farklı dönemler, onarımdan farklı şeyler anladı.

Birinci anlayış geleneksel yenilemeydi. Bir yapı hasar gördüğünde, mütevelli ya da bir yönetici, onu işlevine uygun olarak yeniden yaptırıyordu. Çoğu zaman o dönemin kendi malzemesi ve kendi üslubu kullanılıyordu.

Bu anlayışta amaç, yapının işlevini sürdürmekti. Yapının "özgün" biçimini korumak ise çoğu zaman ikinci plandaydı. KRO-309.3'te Kubbetü's-Sahra'nın dış mozaiklerinin yerini yüzyıllar sonra çinilerin almasını ya da KRO-309.4'te Şam'daki salonun yangından sonra yeniden kurulmasını bu anlayışla okuyabiliriz.

Kahire'nin Memlük yapıları, sonraki yüzyıllarda yeni yönetimler tarafından da onarıldı. Bu onarımların bazıları kayıtlara geçti ve yapının hangi bölümünün hangi dönemde yenilendiğini gösteriyor.

İkinci anlayış, on dokuzuncu yüzyılın sonunda ortaya çıktı. Kahire'de, Avrupalı uzmanların ağırlıkta olduğu bir komite, kentin tarihî yapılarını korumak için kuruldu.

Bu komite çok sayıda yapıyı yıkılmaktan kurtardı. Raporları, yapıların o dönemdeki durumunu belgeleyen paha biçilmez kaynaklar.

Komitenin kalıcı bir mirası da kentin tarihî yapılarına verdiği numaralar oldu. Bu numaralar bugün de yapıları tanımlamak için kullanılıyor.

Ama komitenin bir anlayışı vardı: yapıları "saf" ve "özgün" bir döneme geri döndürmek. Bu anlayışla, sonraki yüzyıllarda eklenen bazı bölümler kaldırıldı ve eksik bölümler, komitenin o dönem için doğru bulduğu bir üslupla tamamlandı.

Bu tamamlamalar sorunlu, çünkü bugün "Memlük" diye gördüğümüz bazı cephelerin bir bölümü, gerçekte yirminci yüzyılda yapılmış. TEM-203.12'nin kuralı burada da geçerli: gördüğün yüzey bir kesit.

Karşılaştırma: yenileme ve koruma

İki onarım anlayışını karşılaştıralım.

Geleneksel yenileme, yapıyı yaşayan bir kurum olarak görüyordu. Amaç, yapının işlevini sürdürmesiydi. Bu yüzden yapı her onarımda biraz değişiyordu; yeni bir çini, yeni bir kubbe kaplaması, yeni bir kitabe.

Modern koruma, yapıyı bir tarih belgesi olarak görüyordu. Amaç, belgeyi olabildiğince "özgün" hâliyle korumaktı. Bu yüzden sonraki eklemeler bazen kaldırıldı, eksikler ise "doğru" döneme göre tamamlandı.

İki anlayışın da bir bedeli var. Geleneksel yenileme, yapının eski katmanlarını zamanla siliyordu. Modern koruma ise sonraki katmanları kaldırarak, yapının uzun hayatını görünmez kılabiliyordu ve bazen "özgün" diye yeni bir yüzey üretiyordu.

KRO-309.13'teki Cenne camisi, bu iki anlayışın arasında duran bir örnek. Her yıl yeniden sıvanan bir kerpiç yapıda, "özgün" yüzey diye bir şey yok; yapının özgünlüğü, yenilenme geleneğinin kendisinde.

Bu karşılaştırma, TEM-202.7'de restorasyonun tarihini konuşurken açtığımız soruyu bu kursun malzemesine uyguluyor. Bir yapının hangi hâlini korumamız gerektiği, bir teknik karar olduğu kadar bir değer kararıdır.

Usta katmanı: özgün nedir

Bu kursun bütün derslerinden bir soru birikiyor: bir yapının özgün hâli hangisi?

Kubbetü's-Sahra'nın özgün hâli, yedinci yüzyılın dış mozaiklerini mi, yoksa on altıncı yüzyılın çinilerini mi taşıyor? Şam'daki caminin özgün hâli, yangından önceki salon mu, sonraki mi? Kurtuba'daki caminin özgün hâli, katedral eklenmeden önceki mi?

Bu sorulara tek bir cevap yok. Her birinin cevabı, yapıyı neyin belgesi olarak gördüğümüze bağlı.

Bir yapıyı bir kurucu anın belgesi olarak görüyorsak, en eski katmanı özgün sayarız. Bir yapıyı yaşayan bir kurumun belgesi olarak görüyorsak, bütün katmanları birlikte özgün sayarız. Bir yapıyı bir topluluğun yaşayan pratiğinin belgesi olarak görüyorsak, Cenne'de olduğu gibi, yenilenmenin kendisini özgün sayarız.

Modern dönemde vakıf sisteminin kendisi de değişti. Birçok ülkede vakıf mülkleri devlet kurumlarının yönetimine geçti. Bu değişiklik, yapıların bakımını yeni kurumlara bağladı, ama aynı zamanda yapı ile onu besleyen yerel ekonomi arasındaki eski bağı da kopardı.

Bu değişiklik, yapıların hayatında yeni bir dönem açtı. Bir caminin kandil yağını artık bitişikteki bir hanın kirası değil, bir devlet bütçesi karşılıyor. Yapı aynı, ama onu yaşatan sistem değişmiş.

Bu dersin en önemli çıkarımı şu: bir yapıya baktığında, yalnızca onu yaptıranı değil, onu yüzyıllar boyunca yaşatanları da gör. Kitabedeki ilk ad yapının başlangıcını anlatıyor; aşınmış eşik, tamir kitabeleri ve hesap defterleri ise yapının hayatını.

Kalıcı araçlar

Bu ders sana altı yeni araç veriyor.

Birinci araç yaşama bedeli sorusu. Bir yapıya baktığında, onun yüzyıllar boyunca nasıl ayakta tutulduğunu, kimin ödediğini ve hangi gelirle sorunu sor.

İkinci araç belge ile gerçek ayrımı. Bir vakfiyede yazanı, hesap defterleri ve mahkeme kayıtlarıyla karşılaştır. İdeal belge ile gerçek işleyiş arasındaki fark, yapının hayatını anlatır.

Üçüncü araç kitabe katmanlaması. Bir yapının üzerindeki bütün kitabeleri listele ve her birinin hangi dönemde, kim tarafından eklendiğini ayır. Silinen ya da değiştirilen adları ara.

Dördüncü araç kullanım izi okuması. Bir yapının en çok aşınmış, en çok onarılmış ve en çok değiştirilmiş bölümlerini bul. Bu bölümler, yapının en yoğun kullanılan yerleridir.

Beşinci araç onarım anlayışı sorusu. Bir onarımın, yapının işlevini sürdürmek için mi, yoksa belirli bir "özgün" hâli geri kazanmak için mi yapıldığını sor. İki anlayış farklı yüzeyler üretir.

Altıncı araç özgünlük tanımı. "Özgün" kelimesini kullanmadan önce, yapıyı neyin belgesi olarak gördüğünü açıkça yaz: bir kurucu anın mı, yaşayan bir kurumun mu, bir topluluk pratiğinin mi?

Yaygın yanlışlar

Uygulama ve kilit özet

Kilit özet: Bir yapının iki bedeli vardı: yapım ve yaşama. Vakıf, yaşama bedelini yüzyıllar boyunca ödemek için bir mülkün gelirini kalıcı olarak bir amaca ayırıyordu; dükkânlar, hanlar ve hamamlar camileri ve okulları besliyordu. Mütevelli defterleri ve kadı sicilleri, ideal belge ile gerçek işleyiş arasındaki farkı gösteriyor. Kitabeler yapının kamusal iddiasıydı; ama değiştirilebiliyor, silinebiliyor ve onarımlarla çoğalıyordu. Kullanım yapının taşına ve eşyasına iz bırakıyordu. Geleneksel yenileme yapıyı yaşayan bir kurum olarak sürdürdü, modern koruma ise onu bir belge olarak "özgün" bir hâle döndürmeye çalıştı ve bazen yeni bir yüzey üretti. Bir yapının özgün hâli, onu neyin belgesi olarak gördüğümüze bağlı.

Sonraki derse köprü

Bu derste bir yapının vakıftan çıkan kitaplarını ve el değiştiren eşyasını andık. Kursun son dersinde bu sorunun en büyük boyutuna geçiyoruz: bu kursta gördüğümüz nesnelerin çoğu bugün neden kendi yerlerinde değil de başka ülkelerin müzelerinde, ve onları "İslam sanatı" diye sınıflandıran bakış nasıl kuruldu? Koleksiyonculuk, sömürge sınıflandırması ve modern müze konusuna geçiyoruz.