Tutankhamun mezarı

Açılış: tıka basa dolu odalar ve iki kez kapanan kapı

Bir oda düşünün. İçeride sandıklar üst üste yığılmış, aralarına başka nesneler sıkıştırılmış, bazı parçalar yan yatırılmış. Yerleşim düzenli değil; bir sergi gibi değil, bir depo gibi duruyor. Bazı sandıkların kapağı tam kapanmamış.

Şimdi girişe bakın. Kapıyı kapatan sıva üzerinde mühür baskıları var. Ama bu baskılar tek tip değil: bir bölümü ilk kapatmaya, bir bölümü sonradan yapılmış ikinci bir kapatmaya ait. Yani bu kapı bir kez kapanmış, sonra açılmış ve tekrar kapatılmış.

İki gözlem birlikte okunduğunda tablo değişiyor. Odalardaki dağınıklık yalnız aceleyle yerleştirmeden gelmiyor; içeri girilmiş, bazı şeyler karıştırılmış ve sonra görevliler tarafından toplanıp yeniden mühürlenmiş. Yani karşımızdaki şey el değmemiş bir gömü değil. Büyük ölçüde korunmuş, ama müdahale görmüş bir gömü.

Bir önceki derste bir dönemin izlerinin sistemli biçimde silindiğini görmüştük. Elimizdeki gömü buluntularının neredeyse her zaman eksik olduğunu da söylemiştik. Şimdi istisnaya yakın bir örneğe bakıyoruz. Ders tek bir soru etrafında kuruluyor. Eksiksiz bir buluntu bize ne veriyor ve ne gizliyor?

Bu derste ne olacak

Önce "bozulmamış" kelimesinin burada ne anlama geldiğini kesinleştireceğiz. Sonra bu bütünlüğün neden bir kontrol grubu gibi çalıştığını göreceğiz. Ardından gömünün aceleyle hazırlandığına dair izlere ve devredilmiş nesnelere bakacağız. Üçüncü mekanizmada buluntunun kendi tarihini, yani kayıt tutmanın ve kamusal ilginin etkisini okuyacağız. Usta katmanında şöhretin ürettiği yanılgıları ayıracağız.

Sıfır noktası: "bozulmamış" ne demek

Sıfır noktası şu: bu gömü için kullanılan "hiç dokunulmamış" ifadesi doğru değil. Antik dönemde en az iki kez girilmiş. Küçük ve taşınabilir değerli malzemenin bir bölümü alınmış. Sonra girişler onarılmış ve yeniden mühürlenmiş.

Doğru ifade şu olurdu: büyük ölçüde yerinde kalmış bir gömü. Bu fark önemsiz bir ayrıntı değil. Çünkü bir buluntuyu "el değmemiş" saymak, içindeki her düzensizliği özgün yerleştirmenin parçası sanmaya yol açar.

Bu gömünün korunmasının bir nedeni de konumu. Mezar küçük ve alçak bir noktada açılmış; sonraki dönemlerde başka mezarlar kazılırken çıkan moloz üzerine yığılmış. Yani yapı, kendisinden sonra gelen şantiyelerin artığı altında kalmış. Korunma burada bir tasarım başarısı değil, bir kaza.

Yine de korunma oranı olağanüstü. Kırılgan malzeme, ahşap mobilya, tekstil, gıda ve bitkisel malzeme büyük ölçüde yerinde kalmış. Bu da bize daha önce yalnız parça parça bilinen bir şeyi bir arada gösteriyor.

Mekanizma — bütünlük bir kontrol grubu

Birinci mekanizma şu: bu buluntu bir karşılaştırma zemini sağlıyor. Daha önce kraliyet gömü donanımı hakkında bildiklerimiz dağınık parçalardan ve yazılı listelerden geliyordu. Burada ise donanımın tamamına yakını aynı anda görülebiliyor.

Bu, bir önceki dersin araçlarını sınamak için eşsiz bir fırsat. KRO-303.7'de mezar resminin bir stok beyanı olduğunu söylemiştik: duvarlar tarlayı, sürüyü, atölyeyi ve depoyu gösteriyordu. Peki bu vaat nesne olarak da karşılanıyor muydu?

Cevap büyük ölçüde evet ve bu cevap tesadüf değil. Gömüde yiyecek sandıkları, içki kapları, mobilya, giyim, alet ve iş yapan figürler bir arada bulunuyor. Yani resmin saydığı kategoriler, nesne olarak da yerine konmuş.

Organik malzemenin kalması ayrıca önemli. Tekstil, sandalet, sepet ve bitkisel ürünler normalde çürüyüp kayboluyor ve bu yüzden çoğu gömüde eksik kalıyorlar. Burada bir bölümü yerinde durduğu için, başka yerlerde neyin sistemli olarak kaybolduğunu da anlıyoruz. Yani bu buluntu, öteki buluntulardaki boşluğun ölçüsünü veriyor.

Nesnelerin kullanım izleri de ayrı bir bilgi taşıyor. Bazı parçalarda aşınma ve onarım görülüyor; bunlar hayatta kullanılmış eşyalar. Bazıları ise hiç kullanılmamış ve yalnız gömü için üretilmiş görünüyor. Bu ayrım, hane eşyası ile tören donanımı arasındaki sınırı somut biçimde çizmemizi sağlıyor.

Bu kartlar KRO-303.7'nin ikinci aracını da doğruluyor. Orada yedekleme mimarisi demiştik: aynı güvence resim, yazı, liste, maket ve heykelcikle tekrarlanıyordu. Burada o mimarinin nesne katmanı fiilen karşımızda duruyor. Yani resimdeki vaat bir temenni değil, bir uygulama tarifiymiş.

Odaların içeriği de bütünüyle karışık değil. Bazı mekânlarda gıda ve gündelik donanım, bazılarında tören nesneleri yoğunlaşıyor. Bu dağılım, KRO-303.4'te kurduğumuz işlev bölgesi aracının küçük ölçekte işlediğini gösteriyor. Yani bir gömü de kendi içinde bölgelenmiş bir yerleşke gibi düşünülebiliyor.

Son kart pratik bir ayrıntı veriyor. Bazı nesneler odaya sığmadığı için sökülmüş. Bu da gömü mekânının donanıma göre değil, donanımın mekâna göre ayarlandığını gösteriyor. Yani mekân önce, içerik sonra belirlenmiş.

Mekanizma — telaş ve devralınmış nesneler

İkinci mekanizma hazırlık. Birçok işaret, bu gömünün acele hazırlandığını düşündürüyor. Gömü odası, donanımın hacmine göre küçük. Duvar resmi sınırlı bir alanda ve sınırlı bir programla yapılmış.

Burada şaşırtıcı bir tersine dönme var. Bir önceki derste öncelik farkını konuşmuştuk: şapel özenle bitiriliyor, gömü odası aceleye getiriliyordu. Bu kraliyet gömüsünde duvar programı, birçok görevli mezarının şapelinden daha sınırlı. Yani hükümdar olmak, her zaman daha geniş bir resim programı anlamına gelmiyor.

İkinci kartta dikkatli olmak gerekiyor. Bu lekelerin nasıl oluştuğu üzerine farklı açıklamalar var ve konu kapanmış değil. Bu yüzden onu bir kanıt gibi değil, bir ipucu gibi kullanmak doğru olur.

Daha sağlam olan ikinci işaret nesnelerin kendisinde. Donanımın bir bölümü başlangıçta başkası için üretilmiş ve sonradan devredilmiş görünüyor. Bunu adların değiştirilmiş olmasından anlıyoruz.

Kapların üzerindeki kısa notlar da yönetim hakkında konuşuyor. Bu notlar içeriğin türünü, geldiği yeri ve sorumlu kişiyi kaydediyor. KRO-303.4'te kayıt izi diye bir araç kurmuştuk; burada o araç gömü donanımının içinde çalışıyor. Yani bir içki küpü bile bir muhasebe kaydı taşıyabiliyor.

Burada bir önceki dersin mantığı doğrudan işliyor. KRO-303.8'de silme ve yeniden kullanmanın sistemli bir yöntem olduğunu görmüştük. Aynı yöntem burada gömü donanımında karşımıza çıkıyor. Bir nesnenin adresi değiştirildiğinde nesne yeniden kullanılabilir hâle geliyor.

Bu da bize üretim tarafında bir şey söylüyor. Kraliyet donanımı sıfırdan ve yavaş yavaş üretilen bir şey olduğu kadar, gerektiğinde stoktan derlenebilen bir şey de. Ölüm beklenmedik biçimde geldiğinde sistem eldeki malzemeyi devreye sokuyor.

Son kart, bütünlüğün asıl değerini gösteriyor. Bir çelenk normalde hiçbir koşulda bugüne ulaşmaz. Ulaştığında ise bize bir tören anını, hatta mevsimi tartışma imkânı veriyor. Yani en kırılgan malzeme, çoğu zaman en çok şey söyleyen malzeme.

Mekanizma — buluntunun kendi tarihi

Üçüncü mekanizma kazının kendisi. Bir gömünün bilgiye dönüşmesi, içindekilerin çıkarılmasıyla olmuyor. Her nesnenin nerede, hangi nesnenin yanında ve hangi konumda durduğunun kaydedilmesiyle oluyor.

Bu kayıt işi zaman aldı ve boşaltma yıllara yayıldı. Hızlı çalışmak mümkündü, ama hızlı çalışmak bağlamı yok etmek anlamına gelirdi. Burada arkeolojinin temel ödünleşmesi görünüyor: hız ile bilgi ters yönde çalışıyor. Bir gömüyü bir haftada boşaltabilirsiniz, ama o gömüyü bir daha kimse okuyamaz.

Bu üç kart bir ilke kuruyor. Kazı bir çıkarma işlemi değil, bir dönüştürme işlemi: yerinde duran bir düzen, kayda dönüştürülüyor. Kayıt tutulmazsa nesne kalır ama bağlam yok olur.

Bu kart bir gerilimi görünür kılıyor. Koruma işlemi nesneyi kurtarıyor ama aynı zamanda değiştiriyor. Bazı eski müdahaleler bugün sorun yaratıyor ve geri alınması gerekiyor. Yani koruma tarafsız bir eylem değil.

Kazının emek tarafı da uzun süre eksik anlatıldı. Alanda çalışan yerel işçiler kazının yürümesini sağladı; taşıma, temizleme ve yerinde destek işlerinin büyük bölümünü üstlendiler. Buna karşılık kayıtlarda ve yayınlarda uzun süre isimsiz kaldılar. Bu boşluk, bir önceki derslerde gördüğümüz emek görünmezliğinin modern biçimi.

Eski müdahalelerin bir bölümü bugün geri alınıyor. Kırılgan yüzeyleri sağlamlaştırmak için kullanılan bazı maddeler zamanla sertleşti, renk değiştirdi ya da altındaki malzemeye zarar verdi. Bu yüzden koruma tarihi de nesnenin tarihinin parçası sayılıyor. Bir nesneye bakarken yalnız üretildiği ana değil, kurtarıldığı ana da bakmak gerekiyor.

Buluntunun ikinci hayatı ise kamusal. Haber akışı, fotoğraf yayını ve sergiler bu gömüyü kısa sürede bir dünya olayına çevirdi. İlgi arttıkça nesne de bir bilgi kaynağı olmaktan çıkıp bir simgeye dönüştü.

Karşılaştırma: bu gömü ile ötekiler

Soyulmuş kraliyet mezarlarıyla karşılaştırma da öğretici. Orada taşınabilir her şey gitmiş, geriye duvara bağlı olan kalmış: kabartma, resim ve yazıt. Burada ise tam tersi bir tablo var; taşınabilir donanım büyük ölçüde yerinde, duvar programı ise sınırlı. İki durum birleştirildiğinde ancak eksiksiz bir resim çıkıyor.

Şimdi asıl karşılaştırmaya geliyoruz. Bu gömü, uzun saltanat sürmemiş ve büyük yapılar bırakmamış bir hükümdara ait. Mekânı küçük, programı sınırlı, hazırlığı aceleci. Yani kraliyet ölçeğinde mütevazı bir örnek.

Buna rağmen içinden çıkan donanım olağanüstü zengin görünüyor. Bu iki bilgiyi yan yana koyduğunuzda çıkarım kaçınılmaz oluyor: uzun saltanat süren ve büyük anıtlar bırakan hükümdarların gömüleri çok daha donanımlı olmalıydı. Onlardan geriye neredeyse hiçbir şey kalmaması da bu yüzden daha anlamlı hâle geliyor.

İşte dersin asıl uyarısı burada. Bütünlük bir örneklem sorununu çözüyor: artık bir kraliyet donanımını bir arada görebiliyoruz. Ama aynı bütünlük yeni bir yanılgı üretiyor: tek ve atipik bir örnek, bütün bir uygarlığın ölçüsü sanılıyor.

Bu yanılgının iki yüzü var. Birincisi zenginlik yanılgısı: bu gömü "en zengin" sayılıyor, oysa büyük olasılıkla mütevazı olanıydı. İkincisi temsil yanılgısı: buradan çıkan nesneler dönemin tipik üretimi sayılıyor, oysa kraliyet gömüsü en uç örnek.

Usta katmanı: şöhret, saygı ve sınırlar

Usta katmanının birinci konusu şöhretin geri besleme etkisi. Bu buluntu, geniş bir kitlenin Mısır denince ne hayal ettiğini belirledi. Altın, maske ve hazine imgesi öne çıktı; tarım, yönetim ve emek arka planda kaldı. Yani bir keşif, bütün bir alanın kamusal imgesini yeniden şekillendirdi.

Keşif anlatısının kendisi de bir kalıp üretti. Karanlık bir aralıktan içeri bakılması, ilk sözlerin aktarılması ve altın parıltısının anlatılması, sonraki arkeoloji hikâyelerinin şablonu hâline geldi. Bu anlatı ilgi çekiyor, ama kazının asıl işini, yani sabırlı belgelemeyi görünmez kılıyor. Şöhretin bedeli, yöntemin unutulması oluyor.

İkinci konu lanet anlatısı. Bu anlatı buluntudan değil basından çıktı; dönemin haber rekabeti içinde büyüdü ve kurgu eserlerle beslendi. Kazı kayıtlarında böyle bir şey yok. Bir anlatının yaygın olması, onun kaynağa dayandığı anlamına gelmiyor.

Üçüncü konu insan kalıntısı. Gömüde bir insanın bedeni var ve bu beden bir sergi nesnesi değil. Üzerinde yapılan incelemeler çeşitli sonuçlar üretti, ama bu sonuçların önemli bölümü tartışmalı ve zaman içinde değişti. Kesin bir tanı diliyle konuşmak burada yanlış olur. Saygılı ve ölçülü bir dil, hem etik hem bilimsel açıdan doğru olan.

Şöhret filtresi araştırmanın içinde de çalıştı. Altın ve taş nesneler hızla yayımlandı; tekstil, sepet ve bitkisel malzeme ise on yıllarca bekledi. Oysa gündelik malzeme, tam da her yerde kaybolduğu için daha nadir bir kaynak. Neyin önce incelendiği, neyin önemli sayıldığını da ele veriyor.

Dördüncü konu bilginin tazelenmesi. Aynı buluntu üzerinde on yıllar sonra yeni yöntemlerle çalışılıyor ve eski sonuçlar güncelleniyor. Bu, ilk kazıyı başarısız kılmıyor; tersine, iyi kayıt tutulduğu için yeniden çalışılabiliyor. Kayıt, bilgiyi geleceğe açık bırakıyor.

Bir de bu buluntunun cevaplayamadığı sorular var. Dönemin siyasi tarihi, veraset ilişkileri ve reform sonrası dengeler hâlâ tartışmalı. Nesneler bolluğuna rağmen bu soruları tek başına çözmüyor, çünkü gömü donanımı bir kroniğin yerini tutmuyor. Bol malzeme, her soruya cevap demek değil.

Beşinci konu bu dersin bilerek açmadığı kapı. Bu nesnelerin bugün nerede bulunduğu, kimin sahipliğinde olduğu ve iade tartışmaları ayrı bir konu. O tartışmayı kursun sonundaki derse bırakıyorum.

Kalıcı araçlar

Birinci araç bağlam kaydı: bir buluntuda nesnenin kendisi kadar nerede ve neyin yanında durduğunu sorun. İkinci araç bütünlük denetimi: "el değmemiş" denen bir buluntuda gerçekten hiç müdahale olup olmadığını kontrol edin.

Üçüncü araç atipiklik uyarısı: en iyi korunmuş örnek, en tipik örnek değildir. Dördüncü araç devralma izi: bir nesnede ad alanının değiştirilip değiştirilmediğine bakın, çünkü bu üretim ve derleme hakkında bilgi verir. Beşinci araç şöhret filtresi: bir alanın kamusal imgesini hangi tek buluntunun belirlediğini sorun ve o filtrenin neyi gölgede bıraktığını arayın.

Yaygın yanlışlar

Uygulama ve kilit özet

Kilit özet: bu gömüye "hiç dokunulmamış" demek yanlış; antik dönemde en az iki kez girilmiş ve yeniden mühürlenmiş, doğru ifade büyük ölçüde yerinde kalmış olması. Buna rağmen korunma oranı olağanüstü ve bu sayede kraliyet donanımı ilk kez bir arada görülebiliyor. Bu bütünlük bir kontrol grubu gibi çalışıyor: mezar resminin vaat ettiği tedarik kategorileri nesne olarak da yerine konmuş, yani yedekleme mimarisi maddi olarak doğrulanıyor. Hazırlıkta telaş izleri var ve donanımın bir bölümü ad değiştirilerek devralınmış; demek ki kraliyet donanımı gerektiğinde stoktan derlenebiliyor. Kazının kendisi de bir mekanizma: numaralandırma, kayıt ve fotoğraf, yerinde duran düzeni kayda çevirdiği için bağlam korunabildi. Ama bütünlük yeni bir yanılgı da üretti: kısa saltanatlı bir hükümdarın mütevazı gömüsü "en zengin" sayıldı ve tek atipik örnek bütün bir dönemin ölçüsü hâline geldi.

Sonraki derse köprü

Bu derste bir gömünün içindekileri ve o içindekilerin nereden geldiğini konuştuk. Donanımın malzemesine dikkat ederseniz bir yön öne çıkıyor: altın, abanoz, fildişi, tütsü ve bazı değerli taşlar büyük ölçüde güneyden geliyor. Yani bu gömü, uzun bir güney bağlantısının ürünü. Peki bu bağlantı yalnız bir kaynak ilişkisi miydi, yoksa iki yönlü bir alışveriş mi? Güneydeki toplumlar bu ilişkide edilgen bir tedarikçi miydi, yoksa kendi kentlerini, mezarlarını ve görsel dillerini kuran güçlü aktörler mi? Sıradaki derste Nubya'ya, Kerma'ya ve Kuş krallığına geçiyoruz.