Not alma

Açılış: iki defter, aynı salon

İki kişi aynı müze salonunda iki saat geçirdi. İkisi de not aldı.

Birinci defterde on üç sayfa var. Etiketlerden kopyalanmış adlar, tarihler, malzeme bilgileri. Düzenli bir el yazısı. Hiçbir soru yok.

İkinci defterde iki sayfa var. Bir sayfada beceriksizce çizilmiş üç eskiz duruyor; biri sadece bir el, biri bir kumaş kıvrımı, biri bir kapı boşluğu. Öteki sayfa ikiye bölünmüş. Solda kısa notlar, sağda soru işaretleri.

Altı ay sonra ikisine de aynı soru soruluyor. O sergide ne vardı?

Birinci defterin sahibi defteri açıyor ve okuyor. Okuduğu şey ona hiçbir şey hatırlatmıyor, çünkü o satırları yazarken zaten düşünmemişti; kopyalamıştı.

İkinci defterin sahibi defteri açmadan konuşmaya başlıyor.

Aradaki fark özen değil. Aradaki fark, ikinci kişinin notu bir kayıt cihazı gibi değil, bir düşünme aracı gibi kullanması.

Bu derste ne olacak

Dört farklı not alma aracını ve her birinin hangi işi yaptığını öğreneceksin.

Görsel günlük, çift sütunlu not, kavram ağı ve zaman çizelgesi. Dördü birbirinin süslü versiyonu değil; dördü farklı sorulara cevap veriyor ve hepsini aynı deftere karıştırmak dördünü birden işe yaramaz hâle getiriyor.

Ders bittiğinde hangi durumda hangi aracı açacağını bilecek ve kendi defter düzenini kurmuş olacaksın.

Sıfır noktası: not bir kayıt değildir

Önce gündelik bir şeye benzetelim.

Bir yemek tarifini iki türlü öğrenebilirsin. Birincisi tarifi kelimesi kelimesine yazmak. İkincisi yemeği yaparken "burada neden bekledik?" diye sormak ve cevabı kenara not etmek.

Birinci not, tarif kitabı zaten varken gereksizdir. İkinci not, kitapta yazmayan şeydir.

Notun değeri, dışarıda zaten bulunabilen bilgiyi tekrar etmesinde değil; senin kafanda o an olan biteni yakalamasında. Bir eserin malzemesi müzenin kaydında yazıyor ve orada kalmaya devam edecek. Senin o eserin karşısında sorduğun soru ise hiçbir yerde yazmıyor ve yazmazsan kayboluyor.

Bu yüzden temel kural şu. Not, dışarıda bulunmayanı kaydeder.

Şimdi dört aracı tek tek açalım.

Görsel günlük

Görsel günlük, gördüğünü çizerek incelediğin defterdir. Amaç güzel bir çizim üretmek değil; çizmek zorunda kaldığın için bakmaktır.

Mekanizma basit ve şaşırtıcı derecede güçlü. Bir şeye bakarken gözün onu bütün olarak alır ve hızla geçer. Çizmeye kalktığında ise karar vermek zorunda kalırsın. Bu çizgi nereye gidiyor? Bu kenar keskin mi yumuşak mı? Bu boşluk ne kadar geniş? Her karar bir gözlemdir.

Kötü çizim iyi gözlem üretir. İyi çizim de üretir ama şart değil.

Üç kural yeter. Bütünü çizme, bir parçayı çiz. Beş dakikayı geçme. Ve çizimin yanına tek bir cümle yaz: neyi çizdiğini değil, çizerken fark ettiğin şeyi.

Çift sütunlu not

Çift sütunlu not, sayfayı ikiye bölerek aldığın nottur. Solda gördüğün ve okuduğun, sağda düşündüğün.

Bu araç, ikinci dersteki beş ailenin doğrudan uygulamasıdır. Solda olgu durur. Sağda soru, yorum, şüphe ve bağlantı durur.

Neden fiziksel olarak ayırıyoruz? Çünkü kafada ayırmak zordur ve karışma sessizce olur. Bir eserin karşısında "altın zemin mekânı iptal ediyor" diye not alan biri, altı ay sonra bunu bir olgu sanır. Oysa altın zemin bir olgudur; mekânı iptal etmesi bir yorumdur.

Sağ sütun ayrıca bir işe daha yarıyor. Sonraki çalışmanın gündemini oluşturuyor. Sol sütun kapanmış bilgidir, sağ sütun açık uçlardır ve öğrenme açık uçlarda ilerler.

Kavram ağı

Kavram ağı, bilgileri liste hâlinde değil bağlantı hâlinde tuttuğun sayfadır. Ortaya bir kavram yazarsın, çevresine bağlandığı şeyleri ve aralarındaki ilişkiyi.

Kritik ayrıntı şu: oklar üzerinde yazı olmalı. "Altın" ile "Bizans" arasında bir çizgi çekmek hiçbir şey söylemez. "Altın, Bizans mozaiğinde ışığı kırarak mekânı belirsizleştirir" diye yazılmış bir ok, tek başına bir bilgi taşır.

Ağın gerçek işi karşılaştırma üretmek. İki eser aynı kavrama bağlandığında aralarındaki fark kendiliğinden görünür hâle gelir.

Zaman çizelgesi

Zaman çizelgesi, olayları tarihe göre değil eşzamanlılığa göre yerleştiren araçtır.

Tek bir çizgi çizip üzerine tarih koymak yeterli değil. Çizgiyi yatay şeritlere böl: her şerit bir bölge. Aynı dikey kesitten baktığında aynı yüzyılda dünyanın farklı yerlerinde ne üretildiğini görürsün.

Bu araç akademinin üçüncü katmanının tamamının temelidir ve şimdiden kurmaya başlamak gerekiyor. Sebep şu: tek bölgeli kronoloji öğrenildikten sonra çok bölgeliye geçmek zordur, çünkü ilk öğrenilen çizgi zihinde "asıl" olur ve ötekiler ona ek gibi eklenir.

Bir örnekle bakalım. On beşinci yüzyılın ortasına dikey bir kesit at.

Dördü birbirine nasıl bağlanır

Dört aracı ayrı ayrı öğrendik. Şimdi aralarındaki akışa bakalım, çünkü asıl verim orada.

Akış şöyle işliyor. Görsel günlük ham gözlem üretir. Çift sütunlu not o gözlemi olgu ve soru diye ayırır. Kavram ağı soruları birbirine bağlar. Zaman çizelgesi bağlantıları tarihe yerleştirir.

Yani dördü bir zincir. Zincirin başında tek bir eserin tek bir ayrıntısı var; sonunda bir bölge ve bir yüzyıl hakkında kurabildiğin bir cümle.

Zinciri tersten de kullanabilirsin ve bu daha az bilinir. Zaman çizelgesinde bir boşluk fark ettiğinde, o boşluğu doldurmak için hangi esere bakman gerektiğini bulursun. Kavram ağında tek bir düğüme bağlı tek bir eser varsa, o kavramı yalnız bir örnekten öğrenmişsin demektir ve ikinci bir örnek aramanın vakti gelmiştir.

Kâğıt mı ekran mı

Kısa bir pratik soru: bunlar deftere mi yazılmalı, ekrana mı?

Görsel günlük kâğıtta daha iyi çalışıyor, çünkü çizerken elin serbest olması gerekiyor ve ekran bu serbestliği pahalıya satıyor.

Kavram ağı ekranda daha iyi çalışıyor, çünkü ağ büyüdükçe yeniden düzenlenmesi gerekiyor ve kâğıtta yeniden düzenleme demek yeniden çizmek demek.

Çift sütunlu not ve zaman çizelgesi ikisinde de çalışıyor. Seçimi sen yap ama bir kural koy: aynı aracı iki yerde tutma. İkiye bölünmüş bir defter, olmayan bir defterdir.

Usta katmanı: dört aracın hangisinin ne zaman kapanacağı

Şimdi biraz daha ince bir şey.

Yeni başlayanlar için tehlike az not almak değil, çok not almak. Dört aracı da her seferinde açan biri, salonda geçirdiği zamanın yarısını deftere bakarak geçirir.

Kural şu: her seans için bir araç seç.

Bir esere ilk kez bakıyorsan görsel günlük aç. Bir metin okuyorsan çift sütunlu not aç. Bir konuyu toparlıyorsan kavram ağı aç. Yeni bir bölge veya dönem öğreniyorsan zaman çizelgesi aç.

İkinci incelik. Not almanın bir maliyeti var ve o maliyet dikkattir. Bir eserin karşısında yazarken esere bakmıyorsun. Bu yüzden usta olanlar çoğu zaman salonda az yazar, dışarı çıktıktan sonra çok yazar. Hatırlayarak yazmak, aynı zamanda bir tekrar egzersizidir ve üçüncü derste öğrendiğin mekanizmayı çalıştırır.

Üçüncüsü ve en önemlisi. Notun asıl işi, sonradan okunmak değil, yazılırken düşündürmek. Bir defterin bir daha hiç açılmaması onu değersiz yapmaz. Bu yüzden "düzenli olsun, sonra temize çekerim" diye kendini yavaşlatma. Temize çekilen not, ikinci kez kopyalanmış nottur ve kopyalama düşünmez.

Dördüncüsü, tarih at. Her sayfaya tarih ve nesnenin adı. Bu iki satır otuz saniye alır ve altı ay sonra defteri kullanılabilir kılan tek şeydir. Tarihsiz bir gözlem, hangi bilgi düzeyindeyken yapıldığı bilinmediği için değerlendirilemez; bugün naif bulduğun bir notun altı ay önce yazıldığını görmek, ilerlemenin en somut kanıtıdır.

Yaygın yanlışlar

Uygulama ve kilit özet

Beş cümlede dersin iskeleti.

Not, dışarıda zaten bulunan bilgiyi değil, senin kafanda o an olup biteni kaydeder. Görsel günlük çizerek bakmaya zorlar; kötü çizim iyi gözlem üretir. Çift sütunlu not olguyu yorumdan fiziksel olarak ayırır ve sağ sütun sonraki çalışmanın gündemidir. Kavram ağının değeri düğümlerde değil okların üzerine yazılan ilişkilerdedir. Zaman çizelgesi tarih ezberletmez, eşzamanlılık kurar ve bölge şeritleri olmadan tek merkezli bir anlatıya döner.

Sonraki derse köprü

Artık gördüğünü ve düşündüğünü kaydedecek dört aracın var.

Sıradaki ders okuduğun şeyle ilgileniyor. Bir eser hakkında yazılmış beş farklı metin türü var ve beşi birbirinin daha uzun ya da daha kısa hâli değil. Müze etiketi, ders kitabı, katalog girdisi, akademik makale ve birincil kaynak farklı işler yapar, farklı şeyleri gizler ve farklı sorulara cevap verir.

Hangisini ne zaman okuyacağını bilmezsen, doğru sorunun cevabını yanlış türde bir metinde ararsın.