Bilinmeyen eser alıştırmaları

Açılış: künye kapatıldığında

Bir nesnenin fotoğrafı önünde. Etiket yok. Nereden geldiğini, ne zaman yapıldığını, ne işe yaradığını bilmiyorsun.

İlk tepki genellikle aynı: rahatsızlık. Zihin bir ad arıyor, bulamayınca duruyor.

Oysa bu tam olarak sanat tarihinin başladığı yer. Bir alanın uzmanları da, karşılarına yeni bir buluntu geldiğinde aynı boşlukla başlıyor. Aradaki fark, uzmanların boşluğu doldurmak yerine boşlukta çalışabilmesi.

Bu ders o beceriyi çalıştırıyor. Yeni bir araç öğretmiyor; önceki yedi dersin araçlarını aynı anda ve destek olmadan kullandırıyor.

Bu derste ne olacak

Önce bilinmeyen eserle çalışmanın neden en verimli alıştırma olduğunu göreceğiz.

Sonra yedi adımlık bir yordam kuracağız ve gözlemden ne çıkıp ne çıkmadığını üç sütuna ayıracağız.

Ardından kursun laboratuvar alıştırmasını yapacağız: aynı eseri elli, yüz elli ve beş yüz kelimeyle betimlemek.

Son olarak künye açıldığında ne yapılacağına bakacağız — çünkü asıl sınav orada.

Sıfır noktası: yabancı bir şehirde yön bulmak

Hiç bilmediğin bir şehre indiğinde harita olmadan da bir şeyler çıkarıyorsun. Sokakların genişliği, binaların yüksekliği, dükkânların türü, tabelaların dili. Yarım saat sonra o mahalle hakkında birkaç doğru şey söyleyebiliyorsun.

Bunu yapabilmenin sebebi şehir hakkında bilgi sahibi olman değil; gözlemden çıkarım yapmayı bilmen.

Bilinmeyen eser alıştırması aynı işlemi nesne üzerinde yaptırıyor.

Neden bilinmeyen eser

Bilgi, gözlemin yerine geçiyor.

Bir eserin adını bildiğinde bakış kısalıyor. Zihin "bunu biliyorum" diyor ve gözlem durduğu yerde kalıyor. Ünlü bir eseri betimlemek, hiç bilmediğin bir eseri betimlemekten daha zor — çünkü zaten bildiğin cümleler araya giriyor.

Künye kapatıldığında bu destek kalkıyor. Geriye yalnız gördüğün şey kalıyor ve gözlem çalışmak zorunda.

Bir yan yarar daha var: bilmediğin bir nesne karşısında değer yargısı üretmek zorlaşıyor. "Güzel" demek için bir ölçüte ihtiyaç var ve ölçüt genellikle tanıdıklıktan geliyor.

Yedi adımlık yordam

Bilinmeyen bir eserle çalışırken sıra önemli. Sıra bozulduğunda yorum erken giriyor ve gözlemi kapatıyor.

Bir. Bütünü betimle. Ne tür bir nesne, hangi genel biçim, kaç parça.

İki. Malzemeyi ve yapım izlerini oku. Neyle yapılmış, hangi aletle, hangi sırayla.

Üç. Figür, nesne ve zemini ayır. Doldurulan ile boş bırakılan nerede.

Dört. Ölçek ve oranı ölç. Neyin neye göre büyük olduğu, hiyerarşi var mı.

Beş. Varsa bedenleri oku. Duruş, jest, bakış, hareket.

Altı. Tekrar edenleri say. Aynı biçim kaç kez, hangi aralıkla.

Yedi. Şimdi kanıt cümleleri kur. Her cümlede gözlem, bağlayıcı ve iddia yazılı olsun.

İlk altı adım yorumsuz. Yorum yalnız yedinci adımda giriyor ve altı adımın topladığı malzemeye dayanıyor. Sırayı bozmak, yedinci adımı en başa taşımak demek ve o zaman geri kalan altısı yalnız doğrulama işi görüyor.

Üç sütun: ne çıkar, ne çıkmaz

Bilinmeyen bir eserde söylenebilecekler üç gruba ayrılıyor ve grupları karıştırmamak bu alıştırmanın asıl dersi.

Birinci sütun — yalnız bakarak çıkanlar. Malzeme türü, yapım tekniği, biçim, ölçü ilişkileri, tekrar, aşınma izleri, onarım izleri.

İkinci sütun — karşılaştırmayla çıkanlar. Bir geleneğe yakınlık, bir tipin parçası olmak, alışılmışın dışına çıkan bir özellik. Bunlar tek esere bakarak asla çıkmıyor.

Üçüncü sütun — hiç çıkmayanlar. Kesin tarih, kim yaptı, kim için yapıldı, adı ne, ne anlama geliyordu. Bunlar için belge gerekiyor ve belge yoksa cevap "bilinmiyor" oluyor.

Üçüncü sütunu boş bırakmayı öğrenmek, bu dersin en zor kısmı. Boşluk rahatsız ediyor ve zihin doldurmak istiyor.

Sütunları yazarken bir şey daha oluyor: birinci sütunun ne kadar dolu olduğunu görmek şaşırtıyor. Hiçbir şey bilmediğini sandığın bir nesne hakkında yirmi otuz doğru cümle yazılabiliyor ve bu, alıştırmanın asıl kazancı.

Aşınma ve onarım: nesnenin kendi tarihi

Bilinmeyen bir eserde en çok konuşan şey çoğu zaman bezeme değil, hasar.

Aşınma nerede yoğun? Bir yüzey ötekilerden daha çok parlamışsa orası tutuluyordu. Bir kenar yuvarlanmışsa oraya sürekli bir şey değiyordu. Bir bölge tamamen düzse orası bir yere oturuyordu.

Kırık nasıl kırılmış? Temiz bir kırık ile ufalanmış bir kenar farklı olaylar anlatıyor.

Onarım var mı? Onarım, nesnenin bir noktada değerli sayıldığının kanıtı. Ne zaman yapıldığı ayrı bir soru ama yapılmış olması başlı başına bilgi.

Bu izler künye gerektirmiyor. Doğrudan birinci sütunda duruyorlar ve çoğu zaman nesnenin nasıl kullanıldığına dair tek kanıt onlar.

Bir uyarı: her iz kullanımdan gelmiyor. Toprak altında geçen yüzyıllar, taşınma, temizlik ve sergileme de iz bırakıyor. İzin kaynağını ayırmak uzmanlık istiyor ama izin varlığını kaydetmek istemiyor.

Alıştırmayı zorlaştırmak: üç seviye

Bu alıştırma kendi kendine zorlaşmıyor; zorluk seçilerek ayarlanıyor.

Birinci seviye: tanıdık gelenek. Kendi kültürüne yakın bir nesne. Kolay görünüyor ama sinsi, çünkü tanıdıklık gözlemi kısaltıyor.

İkinci seviye: uzak gelenek. Hiç bilmediğin bir bölgeden bir nesne. Burada zorluk gerçek: kategoriler işlemiyor ve gözleme mecbur kalıyorsun.

Üçüncü seviye: parça. Bütünü olmayan bir kırık. En zoru, çünkü bütün hakkındaki her cümle tahmin ve her tahmin etiketlenmek zorunda.

Üçünü sırayla çalışmak gerekiyor. İkinci seviyeden başlayanlar genellikle kendi kategorilerini fark etmiyor, çünkü karşılaştıracak bir birinci seviye deneyimleri yok.

Tahmin ile çıkarım arasındaki fark

Bilinmeyen eserle çalışırken tahmin yasak değil. Tahmin, çıkarımın kaba hâli ve düşünmeyi başlatıyor.

Kural şu: tahmin etiketlenir.

"Bu bir tören nesnesi olabilir" cümlesi meşru, çünkü ihtimal bildiriyor. "Bu bir tören nesnesidir" cümlesi meşru değil, çünkü gözlemin taşımadığı bir kesinlik iddia ediyor.

Bir de tahminin nereden geldiğini yazmak gerekiyor. Malzemenin değerli olmasından mı, aşınma izinin azlığından mı, boyutundan mı? Kaynağı yazılan tahmin sınanabiliyor; yazılmayan tahmin bir izlenim olarak kalıyor.

Laboratuvar: elli, yüz elli, beş yüz kelime

Bu kursun laboratuvar alıştırması şu: aynı eseri üç farklı uzunlukta betimlemek.

Elli kelime. Yalnız en belirleyici olan. Bu uzunlukta neyin dışarıda kaldığına bakmak, önceliklerini gösteriyor.

Yüz elli kelime. Bütün ve parça ölçekleri giriyor. Ayrıntı hâlâ yok.

Beş yüz kelime. Ayrıntı ölçeği ve yapım izleri giriyor. Bu uzunlukta artık dolgu cümle yazma riski başlıyor.

Alıştırmanın asıl dersi üçünü karşılaştırmakta. Elli kelimede yazdığın şey gerçekten en önemlisi miydi? Beş yüz kelimede eklediklerin bilgi mi taşıyor, yoksa yalnız uzunluk mu?

Usta katmanı: künye açıldığında

Alıştırmanın en öğretici anı, künyenin açıldığı an.

O anda yapılacak iş betimlemeyi silmek değil, geri okumak.

Üç soru: hangi gözlemim doğru çıktı? Hangi çıkarımım yanlıştı ve hangi varsayımdan geldi? Hangi şeyi hiç görmedim ve neden?

Üçüncü soru en değerlisi. Görmediğin şeyler rastgele değil; belirli türde şeyleri sistematik olarak atlıyorsun ve o örüntü senin bakışının haritası.

Yanlış çıkan çıkarımlar da atılmıyor. Bir çıkarımın nereden geldiğini bulmak, bir sonraki eserde aynı hatayı yapmayı zorlaştırıyor.

Yaygın yanlışlar

Uygulama ve kilit özet

Kilit özet: bilinmeyen eser, gözlemin desteksiz çalıştığı tek durum. Bilgi geldiğinde gözlemi kolaylaştırıyor ama aynı zamanda kısaltıyor; bu alıştırma kısalmayı geciktirmeyi öğretiyor.

Sonraki derse köprü

Bu kurs boyunca ne gördüğümüzü yazmayı çalıştık. Sıradaki kurs nasıl gördüğümüze geçiyor: çizgi, biçim, kompozisyon ve ritim. Aynı gözlem disiplini devam ediyor ama artık nesnenin kendisini değil, nesnenin kurulma biçimini okuyacağız.