“Güzel”, “etkileyici” ve “gerçekçi” gibi belirsiz sözcükleri sınamak

Açılış: üç cümle, sıfır bilgi

"Bu heykel çok güzel."

"Bu resim gerçekten etkileyici."

"Bu portre son derece gerçekçi."

Üç cümle de bir şey söylüyor gibi duruyor. Üçü de bir sınav kâğıdında geçse kimse altını çizmez. Ama üçünü de eseri görmemiş birine okusan, o kişi eser hakkında hiçbir şey öğrenmez.

Öğrendiği tek şey konuşanın hoşlandığı. Bu da bir bilgi ama eser hakkında değil, konuşan hakkında.

Bu ders o üç sözcüğü — ve akrabalarını — sınamayı öğretiyor. Sınama sonucunda sözcük her zaman atılmıyor; çoğu zaman açılıyor ve altından bir gözlem çıkıyor. Çıkmıyorsa zaten orada olmaması gerekiyordu.

Bu derste ne olacak

Önce üç sözcüğün üç ayrı sorunu olduğunu göreceğiz: "güzel" bir değer yargısı, "etkileyici" bir izleyici tepkisi, "gerçekçi" ise gizli bir karşılaştırma. Üçü aynı biçimde bozulmuyor, o yüzden üçü aynı biçimde tamir edilmiyor.

Sonra üç soruluk bir sınama yordamı kuracağız ve sözcüğü nasıl açacağımızı çalışacağız.

Son olarak bu sözcüklerin meşru kullanımına bakacağız. Çünkü bir yasak listesi kurmuyoruz; bir ayrım kuruyoruz.

Sıfır noktası: bunu yemekte yapıyorsun

Biri "bu yemek güzel olmuş" dediğinde bir şey öğrenmiyorsun. "Baharatı fazla ama et yumuşamış" dediğinde öğreniyorsun.

İkincisi de bir değerlendirme içeriyor. Fark, değerlendirmenin neye dayandığının söylenmesi.

Bu ayrımı zaten yapabiliyorsun. Ders yeni bir yetenek öğretmiyor; var olan yeteneği esere uygulamayı öğretiyor.

"Güzel": kimin ölçütü

"Güzel" bir değer yargısı ve değer yargılarının ölçütü kültüre, döneme ve kişiye göre değişiyor.

Bu, "güzellik yoktur" demek değil. "Güzelliğin ölçütü eserin içinde durmuyor" demek. Ölçüt bakanda ve bakanın eğitiminde.

Sanat tarihinin en sık düzelttiği hata tam burada: bir eseri kendi güzellik ölçütüyle değerlendirip, ölçütü karşılamadığı için eseri başarısız saymak. Oysa eser çoğu zaman bambaşka bir ölçüte göre yapılmış ve o ölçüde son derece başarılı.

"Etkileyici": kimin tepkisi

"Etkileyici" eserde değil, bakanda olan bir şeyi anlatıyor. Bir tepki bildiriyor.

Tepki gerçek olabilir; sorun tepkinin nereden geldiğinin yazılmaması. Bir eser boyutu yüzünden mi etkiliyor, renginin yoğunluğu yüzünden mi, konusunun sertliği yüzünden mi, yoksa nerede durduğu yüzünden mi?

Bunlar farklı sebepler ve hepsi gözlemlenebilir. Sebep yazıldığı anda "etkileyici" sözcüğüne gerek kalmıyor.

Bir uyarı daha: tepki eğitilmiş. Bir eser seni etkiliyorsa, bunun bir kısmı o eserin ünlü olmasından, bir kısmı nasıl sergilendiğinden geliyor olabilir. Tepkiyi eserin özelliği sanmak, sergileme kararını sanatçıya mal etmek oluyor.

"Gerçekçi": gizli bir karşılaştırma

Üç sözcük içinde en sinsisi bu, çünkü ölçülebilir gibi duruyor.

"Gerçekçi" demek, "gerçeğe benziyor" demek. Ama hangi gerçeğe? Ve kimin gördüğü gerçeğe?

Burada birbirine karıştırılan üç ayrı şey var.

Birincisi, optik benzerlik. Nesnenin gözle görülen hâline yakınlık. Ölçülebilir bir şey ve bazı geleneklerin açık hedefi.

İkincisi, ayrıntı yoğunluğu. Çok ayrıntı, gerçekçilik sanılıyor. Oysa ayrıntı yoğunluğu ile optik benzerlik ayrı özellikler; bir resim son derece ayrıntılı olup hiç benzemiyor olabilir.

Üçüncüsü, alışkanlık. Bir betimleme sistemine alışkınsan, o sistem sana gerçekçi geliyor. Alışkın olmadığın sistem "beceriksiz" görünüyor. Bu, gözlem değil, göz alışkanlığı.

Sınama yordamı: üç soru

Bir cümlede belirsiz bir sözcük gördüğünde üç soru sor.

Neye göre? Ölçüt nerede? Eserin kendi geleneği mi, senin alışkanlığın mı, başka bir eser mi?

Kime göre? Bu değerlendirmeyi kim yapıyor? Sen mi, dönemin kaynakları mı, bugünkü literatür mü?

Hangi gözlem? Bu sözcüğü söylerken aslında neye baktın? Parmağınla gösterebileceğin şey ne?

Üçüncü soru en verimlisi. Çoğu zaman cevabı bulunca sözcüğü silip yerine cevabı yazmak yetiyor.

Üçüne de cevap veremiyorsan sonuç açık: o sözcük eser hakkında bir şey söylemiyor ve cümleden çıkması gerekiyor. Bu bir kayıp değil; cümle zaten o sözcük olmadan da aynı bilgiyi taşıyordu, çünkü hiç taşımıyordu.

Sözcüğü açmak, atmak değil

Sınama sonunda sözcük çoğu zaman gereksiz hâle geliyor ama bazen açılarak kalıyor.

"Bu portre gerçekçi" cümlesi işe yaramıyor. "Bu portrede yüzün asimetrisi ve derideki lekeler korunmuş; aynı atölyenin öteki portrelerinde bunlar düzeltiliyor" cümlesi hem gözlem veriyor hem de "gerçekçi" sözcüğünün ne demek istediğini gösteriyor.

Yani sözcük bir sonuçtu ve biz sonucun altındaki gözlemi yazdık. Yazı uzadı ve güçlendi.

Akraba sözcükler ve neyi sakladıkları

Üç sözcük başlangıç. Aynı işi yapan bir sürü akrabası var ve her biri farklı bir gözlemi yutuyor.

"Zarif" çoğu zaman çizgi inceliğini ya da oran ilişkisini saklıyor. Neyin ince olduğunu yazınca sözcüğe gerek kalmıyor.

"Güçlü" genellikle ölçek, kontrast ya da kütle demek. Üçü de ölçülebilir.

"Naif" en tehlikelilerden biri, çünkü eğitimsizlik ima ediyor. Altındaki gözlem çoğu zaman şu: betimleme sistemi optik benzerliği hedeflemiyor. Bu bir eksiklik değil, bir seçim.

"Kaba" işçilik izlerinin görünür bırakılması demek olabiliyor. Bazı geleneklerde bu izler kasıtlı; silinmemiş olmaları bir karar.

"Anıtsal" iki ayrı şeye birden kullanılıyor: gerçek boyut ve boyut hissi. İkisini ayırmak gerekiyor, çünkü küçük bir nesne de anıtsal görünebiliyor.

"Modern" bir eser için kullanıldığında neredeyse her zaman izleyicinin alışkanlığını anlatıyor. Yirminci yüzyıl gözüne tanıdık gelen her şey modern görünüyor ve bu, eserin kendisi hakkında hiçbir şey söylemiyor.

Ortak yöntem aynı: sözcüğü sil, yerine neye baktığını yaz, cümleyi tekrar oku. Cümle bir şey kaybettiyse sözcük gerçekten iş görüyordu; kaybetmediyse zaten süstü.

Ne zaman meşru: yargının kendisi veri olduğunda

Bu sözcükler bir durumda serbestçe kullanılıyor: başkasının yargısını aktarırken.

Bir dönemin bir eseri güzel sayıp saymadığı tarihsel bir olgu. Kaynakta yazıyorsa, aktarılır ve kaynağı gösterilir. Burada yargı senin değil, incelediğin veri.

Bu ayrım sanat tarihinin en verimli alanlarından birini açıyor: bir eserin değerinin zaman içinde nasıl değiştiği. Nesne sabit, yargı hareketli; hareketin kendisi çalışılabilir bir konu. Bir eserin alımlanma tarihi, eserin kendi tarihi kadar gerçek bir tarihtir.

Usta katmanı: kaçınmanın da bir maliyeti var

Bu ders yargıdan kaçınmayı öğretiyor ama kaçınmanın aşırısı da bir sorun üretiyor.

Hiçbir zaman hiçbir şey söylemeyen, yalnız ölçü ve sayı sıralayan bir metin de okunmuyor. Sanat tarihi yalnız envanter tutmuyor; bir şey iddia ediyor.

Ayrım şurada: yargı yasak değil, dayanaksız yargı yasak. Bir eserin belirli bir sorunu ustalıkla çözdüğünü söyleyebilirsin — sorunu tanımladıysan ve çözümü gösterdiysen.

Bir de şu var: yargıdan tamamen kaçınmak, kendi ölçütünü görünmez kılmanın kolay yolu olabiliyor. Ölçütünü yazan biri tartışılabilir bir şey söylüyor; hiç yazmayan biri tartışmadan kaçıyor.

Yaygın yanlışlar

Uygulama ve kilit özet

Kilit özet: bu sözcükler yanlış değil, eksik. Her biri bir sonucu bildiriyor ve sonucu üreten gözlemi yutuyor. Sınama, yutulan gözlemi geri çıkarmak.

Sonraki derse köprü

Yedi derste araçları tek tek topladık: betimleme, ölçekler, figür ve zemin, oran, beden, kanıt cümlesi ve şimdi sözcük sınaması. Sıradaki derste bunların hepsini aynı anda kullanıyoruz — hakkında hiçbir şey bilmediğin eserlerle. Ne olduğunu, nereden geldiğini, ne zaman yapıldığını bilmeden bakmak, bütün araçların aynı anda sınandığı yer.