Kan basıncı nedir?

Bir an

Perşembe akşamüstü, okul çıkışı. Sevgül mahalle eczanesinde tezgâha bir kutu bırakıyor: üst koldan ölçen bir tansiyon aleti. Aylardır ölçümlerini eczanede ve komşusu Saadet Hanım'ın eski aletiyle yaptırıyordu; artık kendi aletini istiyor. Eczacı Nurten Hanım kutuyu açmadan önce Sevgül'ün koluna bir mezura doluyor. "Önce kolunu ölçelim," diyor, "manşetin iç yüzünde hangi kol çevresine uyduğu yazar. Kola göre küçük kalan manşet seni olduğundan yüksek gösterir." Sonra cihazın bağımsız bir doğrulama listesinde olup olmadığını telefonundan kontrol ediyor.

Eve dönüşte Sevgül iki file pazar torbasını dördüncü kata çıkarıyor, montunu çıkarmadan mutfak masasına oturuyor, telefon omzuyla kulağının arasında, Rıza'ya ne pişireceğini anlatırken düğmeye basıyor. Ekranda 148'e 92. Ertesi sabah, kahvaltıdan önce, sessiz mutfakta ölçüyor: 124'e 78.

Akşam Rıza iki sayıyı yan yana görüp kaşlarını kaldırıyor. "Doktorda 134'tü, 136'ydı. Bu alet dün 148 diyor, bugün 124. Yirmi dört puan oynuyor. Alet bozuk, Sevgül, geri ver gitsin."

Sevgül emin değil. Aletin bozuk olması mümkün. Ama dün akşam merdiven, torbalar, telefon vardı; bu sabah yoktu. Hangi sayı onun gerçek tansiyonu?

Soru

Tansiyon aletindeki iki sayı damarda neyi ölçer ve aynı aletle ölçülen değerler neden dakikadan dakikaya, evden muayenehaneye değişir?

Nasıl işler

Kalbin iki devreli bir pompa olduğunu konuştuğumuz derste kalbin kanı her atımda büyük atardamara ittiğini gördük. Kan basıncı, bu itişin damar duvarına yaptığı basınçtır. Fizyoloji başvuru kaynaklarında "tansiyon" dediğimiz değer, büyük dolaşımdaki büyük atardamarların içindeki basınçtır ve milimetre cıva (mmHg) birimiyle yazılır.

Diyastolik basıncın sıfıra inmemesinin nedeni atardamarların esnek olmasıdır. Kalp kanı ittiğinde büyük atardamarların duvarı bir balon gibi biraz genişler; kalp gevşeyince duvar geri toplanır ve kanı atımlar arasında da ileri iter. 134'e 84 demek, Sevgül'ün damarlarındaki basıncın her atımda 134 ile 84 arasında gidip geldiği demektir.

Bu iki sayıyı ne belirler? StatPearls bölümü üç etken sayar: kalbin bir dakikada pompaladığı kan miktarı, atardamarların esnekliği ve kanın küçük damarlardan geçerken karşılaştığı direnç. Kalp daha hızlı ya da daha güçlü attığında, damarlar daraldığında ya da büyük atardamarlar sertleştiğinde basınç yükselir. Bu üç etken de dakikalar içinde değişebilir. Merdiven çıkmak kalbi hızlandırır; soğuk, ağrı, heyecan ve konuşmak sinir sisteminin damarları daraltan kolunu harekete geçirir. Yani Sevgül'ün 148'i ile 124'ü aynı insanın iki farklı anıdır; ikisi de bir şey ölçmüştür.

Eczanedeki gibi elektronik aletler basıncı nasıl bulur? Amerikan Kalp Derneği'nin ölçüm bildirisine göre bu aletler manşeti şişirip yavaşça boşaltırken koldaki atardamarın her atımda manşete ilettiği titreşimlerin büyüklüğünü kaydeder. Titreşimin en büyük olduğu manşet basıncı ortalama basınca karşılık gelir; sistolik ve diyastolik değerler bu noktadan, her üreticinin kendine ait hesap yöntemiyle türetilir. Bu yüzden bağımsız olarak doğrulanmamış bir aletin sayısı, ne kadar düzgün görünürse görünsün, güvenilir sayılmaz.

Muayenehanede bir etken daha devreye girer.

Tersi de olur: muayenehanede normal görünen değer dışarıda yüksek seyredebilir ve Amerikan Kalp Derneği bildirisi bu gizli tablonun kalp-damar riskini belirgin biçimde artırdığını yazar. İkisini de ancak muayenehane dışındaki ölçümler gösterir.

Bildiri, muayenehane dışındaki ölçümlerin kalp-damar riskiyle muayenehane ölçümlerinden daha güçlü bir ilişki gösterdiğini yazar. Ama ev ölçümünün değeri tekniğe bağlıdır. Bildirideki ev ölçümü rehberi şöyle der: ölçümden önce mesane boşaltılır, en az beş dakika sessizce oturulur. Sırt desteklenir, iki ayak yere düz basar, bacak bacak üstüne atılmaz. Manşet çıplak üst kola, dirsek kıvrımının hemen üstüne, kola uygun boyda ve sıkıca sarılır. Kol masaya dayanır. Ölçüm sırasında konuşulmaz, mesaj yazılmaz. Sabah, tansiyon ilacı alınmadan önce ve akşam yatmadan önce, aralarında en az bir dakika bırakılarak ikişer ölçüm yapılır. Tercih edilen süre en az yedi gündür.

Sevgül'ün ilk akşamki ölçümü bu listedeki hemen her maddeyi çiğniyordu: merdivenden yeni çıkmıştı, dinlenmemişti, montunun üstünden ölçmüştü, telefonda konuşuyordu.

Kanıt

Yaygın yanılgılar

Sayılarla

Kallioinen ve arkadaşlarının derlemesindeki etkiler, Sevgül'ün ilk akşamını anlamak için iyi bir cetvel. Ölçüm sırasında konuşmak sistolik değeri çalışmadan çalışmaya 4 ile 19 mmHg arasında yükseltmiş. Yeterince dinlenmemek 4,2 ile 11,6; bacak bacak üstüne atmak 2,5 ile 14,89; kolun kalp hizasının altında kalması 3,7 ile 23; kola göre küçük manşet 2,08 ile 11,2; dolu mesane 4,2 ile 33 mmHg arasında yükselme getirmiş. Beyaz önlük etkisi için bulunan aralık −12,7 ile +26,7. Manşeti giysinin üstünden sarmanın ise anlamlı bir etkisi raporlanmamış; rehberler yine de çıplak kolu öneriyor.

Amerikan Kalp Derneği bildirisi tek ölçümün neden yetmediğini başka bir sayıyla gösteriyor: ilk ölçümü 140 ile 159 / 90 ile 99 arasında çıkan yetişkinlerin yüzde 35'inde üç ölçümün ortalaması 140/90'ın altına inmiş. Aynı bildiriye göre birden çok ilaç kullanan ve muayenehanede yüksek ölçülen hastaların yüzde 30 ile 40'ında beyaz önlük etkisi görülüyor.

Alet seçimi de bir sayı meselesi. Picone ve arkadaşları Avustralya'da internetten satılan 972 farklı aleti taramış: üst koldan ölçen 278 aletin yüzde 18,3'ü, bilekten ölçen 162 aletin yüzde 8,0'i, bileklik biçimindeki 532 giyilebilir cihazın hiçbiri doğrulanmış değildi.

Herkes için aynı mı?

Değil. En somut fark kol çevresidir. Amerikan Kalp Derneği bildirisindeki örnek tabloda küçük yetişkin manşeti 22–26, standart yetişkin 27–34, büyük yetişkin 35–44, çok büyük yetişkin manşeti 45–52 santimetrelik kollar içindir; üreticiye göre biraz değişebilir. İri kollu birinin standart manşetle ölçülmesi, onu olduğundan yüksek gösterebilir. Bildiri 42 santimetrenin üstündeki kollar, gebeler, çocuklar ve kalp ritmi düzensiz olanlar için aletlerin ayrıca doğrulanması gerektiğini yazar. Gebelikte basınç farklı seyreder ve gebeler için doğrulanmamış bir aletin değeri yanıltabilir. Ritim bozukluğunda atımdan atıma dolum değiştiği için elektronik aletler sistolik değeri kabul edilebilir doğrulukta, diyastolik değeri daha az güvenilir ölçer. Yaş da tabloyu değiştirir: StatPearls'ün yaşla ilgili bölümüne göre kan basıncı yaşla yükselir ve bunda kalpte, damarlarda ve sinir sistemindeki değişiklikler rol oynar; Hatice Nine'nin yaşındaki birinin değerleri Sevgül'ünkilerle aynı gözle okunmaz. Aletin okuduğu şey koldaki basınç titreşimidir; ışıkla çalışmadığı için deri rengi bu ölçümün işleyişinde yer almaz. Son olarak para: Picone'nin çalışmasında doğrulanmış aletlerin ortanca fiyatı doğrulanmamışlarınkinden belirgin biçimde yüksekti. Alet alamayan biri için eczanede ölçüm bir seçenek; bildiri, eczane ölçümünün büyük bir beyaz önlük etkisi taşımadığını düşündüren çalışmalara değiniyor, ama bunun için daha fazla araştırma gerektiğini de ekliyor.

Ne zaman hekime?

Ev ölçümü bir izleme aracıdır, ama bazı sayılar ve belirtiler bir sonraki randevuyu beklemez. StatPearls bölümü 180/120 mmHg'nin üstündeki değerleri acil durum eşiği olarak anar. Beş dakika dinlendikten sonra tekrarladığın ölçüm hâlâ bu sınırın üstündeyse, belirtin olmasa bile aile hekiminle o gün iletişim kur. Böyle bir değere göğüste sıkışma, ani nefes darlığı, bulanık görme, yüzünde bir yanın düşmesi, kolunda güçsüzlük ya da konuşmanın dolanması eşlik ediyorsa ölçmeyi bırak ve 112'yi çağır. Ters yön de önemli: StatPearls 90/60'ın altını düşük tansiyon olarak tanımlar. Ayağa kalkınca gözlerin kararıyor, bayılacak gibi oluyorsan ya da düştüysen, özellikle tansiyon ilacı kullanıyorsan, bunu hekiminin bilmesi gerekir. Gebeysen evde gördüğün her yüksek değeri, başında ağrı ya da gözünde ışık çakması olmasa bile, gebelik takibini yapan ekibe bildir.

Kendi hayatında

Rıza'nın "alet bozuk" sözü bir tahmindir ve sınanabilir. İlk iş aletin kendisini sorgulamaktır: üst koldan mı ölçüyor, bağımsız bir doğrulama listesinde var mı, manşet senin kol çevrene uyuyor mu? Sonra aleti bir sonraki kontrolde yanında götür; Dr. Aylin ya da hemşire aynı oturuşta kendi aletiyle ve seninkiyle ölçüp ikisini karşılaştırabilir. Asıl iş ise tekniktir: Sevgül'ün 148'i alet hatasından çok yöntem hatasıydı. Ve evde bulduğun ortalamayı kendi başına bir hedefle karşılaştırıp ilacını değiştirme; hangi hedefin senin hedefin olduğu, hekiminle yapacağın konuşmanın sorusu.

Sevgül de böyle yapacak: yedi günün sonunda kâğıdı ve aleti çantasına koyup Dr. Aylin'e götürecek. Hangi değerin ne anlama geldiğine o randevuda birlikte bakacaklar.

Kapanış

1. Sistolik kan basıncı kalp kasılırken büyük atardamarlardaki en yüksek, diyastolik kan basıncı atımlar arasındaki en düşük basınçtır; ikisi de kalbin pompaladığı kan, damar esnekliği ve damar direnciyle belirlenir ve dakikalar içinde değişebilir.
2. Tek bir ölçüm, alınış koşullarının izini taşır: konuşmak, dinlenmemek, desteksiz kol, küçük manşet ve dolu mesane değeri birkaç ile onlarca mmHg yükseltebilir; bu yüzden doğru teknik ve birden çok ölçümün ortalaması gerekir.
3. Ev tansiyon ölçümü muayenehane ölçümünün yerine değil yanına konur; ev ve muayenehane değerleri aynı eşiklerle okunmaz ve hangi eşiğin bir kişiye uygulanacağına hekimiyle birlikte karar verilir.

Beş soru

1. Diyastolik basınç kalp gevşediği anda neden sıfıra inmez?
2. StatPearls bölümüne göre atardamar basıncını belirleyen üç etken nedir?
3. Elektronik bir tansiyon aleti sistolik ve diyastolik değeri nasıl bulur ve bu neden aletin doğrulanmış olmasını önemli kılar?
4. Sevgül'ün ilk akşamki ölçümünde hangi teknik hatalar vardı ve Kallioinen ve arkadaşlarının derlemesi bunların etkisini nasıl gösteriyor?
5. Amerikan Kalp Derneği bildirisindeki karşılık tablosuna göre muayenehanedeki 140/90 ve 130/80 değerleri ev ölçümünde neye karşılık gelir?

Yanıtlar

Çünkü büyük atardamarlar esnektir. Kalp kanı ittiğinde duvarları genişler, kalp gevşediğinde geri toplanarak kanı ileri itmeyi sürdürür. Bu sayede atımlar arasında da damarda bir basınç kalır ve kan dokulara kesintisiz akar.

Kalbin bir dakikada pompaladığı kan miktarı, atardamarların esnekliği ve kanın küçük damarlarda karşılaştığı direnç. Bu etkenlerin her biri hareket, heyecan, soğuk ya da konuşma gibi gündelik durumlarla değişebilir.

Manşeti şişirip boşaltırken koldaki atardamarın manşete ilettiği titreşimlerin büyüklüğünü kaydeder; titreşimin en büyük olduğu nokta ortalama basınca karşılık gelir ve iki değer bu noktadan üreticiye özgü bir hesapla türetilir. Hesap yöntemi dışarıdan görülmediği için aletin doğruluğu ancak bağımsız bir doğrulama protokolüyle anlaşılır.

Sevgül merdivenden yeni çıkmış, dinlenmemiş, montunu çıkarmamış ve ölçüm sırasında telefonda konuşuyordu. Derlemeye göre konuşmak sistolik değeri 4 ile 19, yetersiz dinlenme 4,2 ile 11,6 mmHg arasında yükseltebiliyor; giysi üstünden ölçümün ise anlamlı bir etkisi raporlanmamış.

Muayenehanedeki 140/90 evde 135/85'e karşılık gelirken, muayenehanedeki 130/80 evde de 130/80'e karşılık geliyor. Yani fark her eşikte aynı değil; ev değerlerini muayenehane eşikleriyle doğrudan karşılaştırmak yanıltabilir.

Sonraki derse köprü

Sevgül'ün kâğıdındaki her sayı, kalbin her atımda damar duvarına bindirdiği bir yükün kaydı. Bu yükü ilk karşılayan, damarın iç yüzünü kaplayan incecik hücre tabakasıdır ve o tabaka yalnızca bir boru astarı değildir. Damarın genişleyip daralmasında söz sahibidir ve hasar gördüğünde bunun sonuçları kan basıncının ötesine uzanır. Sıradaki derste bu tabakanın ne yaptığını ve hasarın nasıl başladığını konuşacağız.