İnternette belirti aramak

Bir an

Perşembe gecesi, saat yarıma geliyor. Ankara'daki evde Defne duştan çıkmış, aynada saçını tararken sol omzunun arkasındaki bene takılıyor. Hep oradaydı, biliyor. Ama bu gece ona daha koyu, belki biraz daha büyük görünüyor. Belki de daha önce hiç bu kadar dikkatle bakmamıştı; bunu da bilmiyor.

Telefonla bir fotoğraf çekiyor, sonra bir tane daha, bu kez flaşla. Arama kutusuna "ben koyulaştı" yazıyor. İlk sayfa sakin bir sağlık sitesi: benlerin büyük çoğunluğu zararsızdır, yine de değişen bir beni hekime göstermek iyi olur. Defne rahatlamıyor; ikinci sekmeyi açıyor. Üçüncü sekmede renkli fotoğraflar var, her biri bir öncekinden ürkütücü. Dördüncüsünde bir belirti denetleyicisi soru soruyor: kaşıntı var mı, kanama oldu mu, ne zamandır? Defne her soruda "emin değilim" kutusunu arıyor, öyle bir kutu yok. Ekranın sonunda bir olasılıklar listesi çıkıyor ve en üstte "en kısa sürede bir uzmana başvurun" yazıyor.

Saat ikiye geliyor. On dört sekme açık. Defne bir forumda, beş yıl önce yazılmış, sonu hiç yazılmamış bir hikâyeyi okuyor.

Mutfakta ışık yanınca ev arkadaşı Yasemin su almaya kalkıyor, kapıda duruyor. "Ne oldu?"

Defne telefonu uzatıyor. Yasemin bene bakmıyor, sekme sayısına bakıyor. "İlk sayfadan bu yana ne öğrendin?"

Defne bir süre düşünüyor. "Hiçbir şey," diyor. "Sadece daha çok korkuyorum."

Soru

İnternette belirti aramak hangi noktada işe yarar bir bilgi aramasından kaygıyı besleyen bir kısır döngüye dönüşür ve bu döngüyü fark edip aramayı nasıl düzenleyebiliriz?

Nasıl işler

Önce bir şeyi netleştirelim: Defne'nin ilk araması makul bir şeydi. Değişmiş gibi görünen bir ben, bir şey yapmak için iyi bir gerekçedir ve ilk sayfa ona yapacağı şeyi söylemişti: beni bir hekime göstermek. Sorun ilk aramada değil, ondan sonraki on üç sekmede başlıyor. Her yeni sayfa yeni bir bilgi vermiyor, eski korkuyu yeniden canlandırıyor.

Kaygı, aramayı başlatır. Arama kısa bir rahatlama vaat eder: "bir bakayım, içim rahatlasın." Ama ekranda karşılaşılan şeyler çoğu zaman rahatlatmaz. İnsan zihni gözüne en çarpıcı görüneni, en kolay hatırlananı daha olası sayar; risk algısını konuşurken adını koyduğumuz erişilebilirlik sezgisi tam burada çalışır. Sakin bir paragraf okunup unutulur, korkunç bir fotoğraf akılda kalır. Defne'nin beynine bu gece yazılan en canlı şey, olasılık değil, bir görüntüdür.

Bu örüntünün bir mantığı vardır. Her arama küçük bir güvence arayışıdır: "kötü bir şey olmadığını söyleyen bir sayfa bulursam duracağım." Ama internet hiçbir zaman "kesinlikle hiçbir şey yok" demez, diyemez; çünkü bir fotoğraftan ya da birkaç cevaptan bunu söylemek mümkün değildir. Belirsizlikle yaşamayı konuşurken gördüğümüz tuzaklardan biri, belirsizliği sonsuz aramayla kapatmaya çalışmaktı. Siberkondri bu tuzağın gece yarısı, telefon ekranındaki biçimidir. Rahatlama gelmez; gelirse de bir sonraki sekmede kaybolur.

Bir de araçların kendisi var.

Defne'nin ekranındaki "en kısa sürede bir uzmana başvurun" cümlesi bu yüzden iki şey söylüyor olabilir: gerçekten acele gereken bir durum ya da yalnızca temkinli kurulmuş bir aracın varsayılan cevabı. Araç hangisi olduğunu söylemez. İşte aramayı düzenlemenin kilidi burada: arama bir karar için yapılır. "Bu beni bir hekime göstermeli miyim?" sorusunun cevabını Defne ilk sayfada almıştı. Ondan sonraki her sekme, cevabı olmayan başka bir soruya ("bu kötü bir şey mi?") cevap arıyordu; o soruya ancak beni gören biri yaklaşabilir.

Kanıt

Yaygın yanılgılar

Sayılarla

McMullan ve arkadaşlarının meta-analizi 20 çalışmayı ve toplam 7.373 katılımcıyı bir araya getirdi. Sağlık kaygısı ile internette sağlık bilgisi arama arasındaki korelasyon r = 0,34; sağlık kaygısı ile siberkondri arasındaki korelasyon ise r = 0,62 bulundu. Yani kaygı, yalnızca "daha çok arama" ile değil, daha güçlü biçimde "insanı kötüleştiren arama" ile birlikte görülüyor. Bunlar korelasyon değerleridir; hangisinin hangisine yol açtığını söylemez.

Semigran ve arkadaşları 23 belirti denetleyicisini 45 standart hasta senaryosuyla sınadı. Araçlar doğru tanıyı değerlendirmelerin %34'ünde ilk sırada, %58'inde ilk 20 olasılık arasında verdi. Uygun yönlendirme önerisi %57 oranındaydı. Bu oran duruma göre çok değişti: acil bakım gereken senaryoların %80'inde araçlar doğru biçimde acil başvuruyu önerdi, ama evde bakımın yeterli olduğu senaryoların yalnız %33'ünde "evde bakım yeterli" dedi. Araçlar arasında uygun yönlendirme oranı %33 ile %78 arasında değişiyordu. Defne'nin gördüğü "en kısa sürede bir uzmana" cümlesini bu sayılarla okumak gerekir: temkinli bir araç bu cümleyi sıkça kurar.

Herkes için aynı mı?

Aramanın kişiye etkisi aynı değildir. Geçmişte ağır bir hastalık atlatmış, yakınını bir hastalığa vermiş ya da süregen bir hastalıkla yaşayan biri, ekrandaki her olasılığı daha ağır yaşayabilir. Gebeler ve küçük çocuğu olan anne babalar, kendileri için olmasa da bir başkası için aynı döngüye girebilir; gece yarısı ateşli bir bebek için yapılan arama, kişinin kendisi için yaptığından daha zor durdurulur. McMullan ve arkadaşlarının analizinde katılımcıların yaşı, siberkondri ilişkisindeki farklılığın bir kısmını açıklıyordu; özet, bu farkın hangi yaş grubunda daha güçlü olduğunu söylemiyor, biz de söylemiyoruz.

Erişim de belirleyicidir. Randevu bulmakta zorlanan, işinden izin alamayan ya da muayene masrafını düşünmek zorunda olan biri için internet, hekimin yerine geçen tek kapı olabilir; bu kişiler aramayı keyiften değil mecburiyetten uzatır. Dil de bir fark yaratır: belirti denetleyicilerinin sınandığı araştırmalar İngilizce araçlar üzerineydi ve Türkçe içeriğin niteliği aynı ölçüde sınanmış değildir.

Ne zaman hekime?

Bir ben için, şekli ya da sınırı düzensizleşiyorsa, renginde birden fazla ton beliriyorsa, belirgin biçimde büyüyorsa, kendiliğinden kanıyor, kabuklanıyor ya da iyileşmeyen bir yara gibi duruyorsa bu değişikliği aile hekimine göstermek için bir randevu al; fotoğraflar bu görüşmede işe yarar. Aradığın belirti hayatının en şiddetli ani baş ağrısı, konuşmada ya da yüzde ani kayma, kolda ya da bacakta birden güç kaybı, ezici göğüs ağrısı ya da nefes alamama ise ekrana değil 112'ye yönel. Aramanın kendisi de bir işaret olabilir: haftalardır aynı belirti için her gece arıyorsan, kaygı uykunu, işini ya da ilişkilerini etkiliyorsa, muayenelerin rahatlatıcı sonucu birkaç günde siliniyorsa bunu aile hekiminle açıkça konuş; sağlık kaygısı için ruh sağlığı uzmanlarının sunduğu etkili destek vardır.

Kendi hayatında

Defne'nin gecesinde kötü bir karar yok; yorgun bir zihin, açık bir telefon ve cevabı internette olmayan bir soru var. Aramayı düzenlemek, aramayı yasaklamak değildir. Arama başlamadan önce ona bir amaç, bir sınır ve bir çıkış vermektir. Amaç bir karar olmalı: "hekime gitmeli miyim, ne kadar acele?" Sınır somut olmalı: belli bir süre, belli sayıda güvenilir kaynak. Çıkış da önceden yazılmalı: amaca ulaştığında ya da sınır dolduğunda aramayı bırakıp o kararı uygulamak. Kaynak seçerken, güvenilir kaynakları konuştuğumuz bölümdeki sorular burada da işler: kim yazmış, ne zaman, neye dayanarak? Bir forumdaki sonu yazılmamış hikâye bunların hiçbirine cevap vermez. Gece yarısı arama isteği geldiğinde, beklemenin güvenli olduğu bir belirti için aramayı sabaha bırakmak da bir seçenektir; uykusuz zihin aynı sayfayı daha karanlık okur.

Kapanış

1. İnternette belirti aramak çoğu zaman yararlıdır; siberkondri, aramaların aşırı ya da tekrarlı hâle gelip kişiyi rahatlatmak yerine daha çok korkutması ve yine de durdurulamamasıdır.
2. Sağlık kaygısı hem aramayla hem de siberkondriyle ilişkilidir; ilişkinin yönü bilinmez, ama döngü tanınabilir: güvence arayan arama, internetin veremeyeceği bir kesinliği arar.
3. Belirti denetleyicileri tanıda zayıf ve yönlendirmede temkinlidir; aramayı bir karara bağlamak, sınır koymak ve çıkışı önceden yazmak onu yeniden bir araca dönüştürür.

Beş soru

1. Siberkondriyi sıradan bir sağlık aramasından ayıran nedir?
2. Erişilebilirlik sezgisi, gece yarısı yapılan bir belirti aramasında nasıl işler?
3. McMullan ve arkadaşlarının meta-analizinde sağlık kaygısının hangi davranışla ilişkisi daha güçlüydü ve bu bulgu neyi söylemez?
4. Semigran ve arkadaşlarının çalışmasında belirti denetleyicileri hangi senaryolarda daha başarılı, hangilerinde daha zayıftı ve bu Defne'nin ekranındaki uyarıyı okumayı nasıl etkiler?
5. Defne ilk sayfada hangi sorunun cevabını almıştı ve sonraki sekmeler hangi soruya cevap arıyordu?

Yanıtlar

Aramanın sayısı değil, sonucu. Sıradan bir arama bir soruya cevap verir ve biter; siberkondride arama aşırı ya da tekrarlı hâle gelir, kişiyi daha çok korkutur ve yine de durdurulamaz.

Zihin, en çarpıcı ve en kolay hatırlanan şeyi daha olası sayar. Sakin bir açıklama unutulurken korkutucu bir fotoğraf ya da sonu yazılmamış bir hikâye akılda kalır ve olasılığın yerine geçer.

Siberkondriyle ilişkisi (r = 0,62), genel sağlık bilgisi aramayla olandan (r = 0,34) daha güçlüydü. Bu bir korelasyondur: kaygının aramayı mı, aramanın kaygıyı mı artırdığını söylemez ve çalışmaların çoğu siberkondriyi tek bir ölçekle ölçmüştür.

Acil bakım gereken senaryolarda araçlar %80 oranında doğru biçimde acil başvuru önerdi; evde bakımın yeterli olduğu senaryolarda ise yalnız %33 oranında bunu söyledi. Araçlar temkinli tarafa kaydığı için "en kısa sürede bir uzmana" cümlesi tek başına durumun acil olduğunu göstermez; beni gören birinin değerlendirmesi gerekir.

İlk sayfa "bu beni hekime göstermeli miyim?" sorusunu cevaplamıştı: evet, değişen bir beni göstermek iyi olur. Sonraki sekmeler "bu kötü bir şey mi?" sorusuna cevap arıyordu; o soruya bir fotoğraf ve birkaç cevaptan yola çıkan hiçbir sayfa cevap veremez.

Sonraki derse köprü

Defne'nin gecesi bize şunu gösterdi: dağınık arama, kaynakları ne kadar çoğaltırsa çoğaltsın, bir soruyu sınamaz. Bu modülde kararlarımızı biçimlendiren zihinsel güçleri tek tek konuştuk. Şimdi sıra elindeki bütün araçları tek bir işte birleştirmede: atölyede, bir sağlık videosunda dile getirilen tek bir iddiayı, sekmeden sekmeye savrulmadan, adım adım kaynağına kadar izleyeceğiz.