Davranış neden değişmez?

Bir an

Pazar akşamı, Karaca evi. Berk hafta sonu için yurttan gelmiş, dönüş çantasını hazırlıyor. Sevgül çantasından okul kitaplarını boşaltırken arasından katlanmış bir kâğıt düşüyor: Dr. Aylin'in üç hafta önce verdiği bel egzersizleri. Altı hareket, her birinin yanında küçük bir çizim, en altta el yazısıyla "her gün, on beş dakika".

Sevgül kâğıdı açıp uzun uzun bakıyor. "Üç haftada iki kez yaptım," diyor. "İkisinde de yarısında bıraktım."

Berk gülümsüyor. "Anne, bu iş disiplin. Ben salona gitmek istemediğim günlerde de gidiyorum. Kafana koyacaksın, o kadar."

"Kafama koydum zaten," diyor Sevgül, biraz kırgın. "İstiyorum. Belim ağrısın istemiyorum. Ama sabah altı buçukta servise biniyorum, akşam eve geldiğimde ayakta duracak halim kalmıyor. Salonda halıyı açacak yer yok, babanın televizyonu açık. Bir de şu üçüncü hareketi yaparken belim sızladı, doğru mu yapıyorum yanlış mı, bilmiyorum. Zarar veriyorum diye korktum, bıraktım."

Berk bir şey söyleyecekken susuyor. Annesinin saydıklarının hiçbiri "istemiyorum" değil.

Soru

Bir sağlık davranışını gerçekten isteyen biri onu neden yine de yapamaz, ve engelin nerede olduğunu nasıl bulabiliriz?

Nasıl işler

Değerler ve tercih dersinde aynı kanıtın, farklı şeylere değer veren iki kişiyi farklı kararlara götürebileceğini konuştuk. Sevgül'ün durumunda karar çoktan verilmiş: egzersiz yapmak istiyor. Sorun, kararın davranışa dönüşmemesi. Berk'in açıklaması ise çok yaygın bir açıklama: yapmıyorsan yeterince istemiyorsundur. Bu ders o açıklamanın neden eksik kaldığını anlatıyor.

Bu boşluğu anlamak için davranışı parçalarına ayıran bir modele ihtiyaç var. Sağlık psikolojisinde yaygın kullanılan çerçevelerden biri, Michie ve arkadaşlarının önerdiği modeldir.

Modelin yazarları bu üç koşulun her birini ikiye ayırır. Yetkinlik bedensel ve psikolojik olabilir: kasların hareketi yapabilmesi bir şey, hareketin nasıl yapılacağını bilmek ve hatırlamak başka bir şeydir. Fırsat fiziksel ve sosyal olabilir: zaman, yer ve araç fiziksel fırsattır; çevrendeki insanların ne yaptığı, neyi normal saydığı sosyal fırsattır. Motivasyon da düşünsel ve otomatik olabilir: düşünsel motivasyon değerlendirmeler ve planlardan oluşur; otomatik motivasyon ise duygular, dürtüler ve alışkanlıklardan.

Bu altı kutuyu Sevgül'ün o akşam söylediklerine uygulayalım. Bedensel yetkinlik büyük ölçüde yerinde: hareketleri yapabiliyor, Dr. Aylin muayenede buna engel bir şey görmemiş. Psikolojik yetkinlikte bir açık var: üçüncü hareketi doğru yapıp yapmadığını bilmiyor ve egzersiz sırasında hissedilen bir sızının zararsız mı, durma işareti mi olduğunu ayırt edemiyor. Fiziksel fırsat dar: sabah erken çıkıyor, akşam halıyı açacak boş bir köşe yok. Sosyal fırsat da zayıf: evde kimse egzersiz yapmıyor, akşamın düzeni televizyonun etrafında kurulmuş. Düşünsel motivasyonu güçlü: istiyor, nedenini biliyor. Ama otomatik motivasyonu ona karşı çalışıyor: akşam yorgunluğu, sızıyı hissettiği andaki korku ve kanepeye oturmanın yıllardır süren rahatlığı.

Bu tablo Berk'in "kafana koy" önerisinin neden işe yaramadığını gösteriyor. Berk yalnızca düşünsel motivasyona sesleniyor; Sevgül'de ise eksik olan o değil. Bir davranışı değiştirmeye çalışırken ilk iş, "neden yapmıyorsun?" diye suçlamak değil, altı kutudan hangisinin boş kaldığını bulmaktır.

Modelin bir inceliği daha var: kutular birbirini etkiler. Fırsat ve yetkinlik motivasyonu besleyebilir; davranışın kendisi de geri dönüp kutuları değiştirir. Sevgül hareketi doğru yaptığından emin olursa korkusu azalır; korkusu azalırsa hareketi yapması kolaylaşır; birkaç hafta yaptıkça bu bir alışkanlığa, yani otomatik motivasyonun parçasına dönüşebilir. Tersi de geçerli: her yarım bırakılan deneme, "ben yapamıyorum" duygusunu biraz daha güçlendirir.

Kanıt

Yaygın yanılgılar

Sayılarla

Michie ve arkadaşlarının taraması on dokuz davranış değiştirme çerçevesi buldu. Bu çerçeveler toplam dokuz müdahale işlevini ve yedi politika türünü kapsıyordu; ama hiçbiri bunların tamamını tek başına kapsamıyordu. Önerilen yeni çerçeve dokuz işlevi ve yedi politika türünü COM-B'nin çevresine yerleştirdi.

Webb ve Sheeran ölçütlerini karşılayan 47 deneysel test buldu. Bu testlerde niyetteki ortalama değişim d = 0,66, davranıştaki ortalama değişim ise d = 0,36 oldu. Buradaki d, etki büyüklüğünün standart sapma cinsinden ifadesidir: 0,66 orta ile büyük arası, 0,36 küçük ile orta arası bir değişim sayılır. Kabaca söylersek, niyette sağlanan değişimin davranışa ulaşan kısmı onun yarısından biraz fazlası. Bu sayı bir ortalamadır; Sevgül'ün egzersizinde boşluğun ne kadar olacağını söylemez. Bel ağrısında evde egzersize ne kadar insanın devam ettiğine dair bir oran bu iki kaynakta yok; o yüzden bu derste böyle bir yüzde vermiyoruz.

Herkes için aynı mı?

Aynı egzersiz önerisi farklı hayatlarda farklı kutulara takılır. Vardiyalı çalışan, iki işte çalışan ya da yaşlı bir yakınına bakan biri için en büyük engel çoğunlukla fiziksel fırsattır: zaman. Güvenli bir yürüyüş yolu, bahçesi ya da geniş bir odası olmayan evlerde yer de engel olur; sosyoekonomik fark burada doğrudan davranışa dönüşür. Yaşı ilerlemiş biri, Hatice Nine gibi, düşme korkusu yüzünden otomatik motivasyonda zorlanabilir ve hareketlerin güvenli olduğunu görmeye, yani psikolojik yetkinliğe daha çok ihtiyaç duyabilir. Kronik hastalığı olanlarda ağrı, yorgunluk ve hangi belirtinin tehlikeli olduğunu bilmemek birlikte ağır basar. Menopoz dönemindeki gece terlemeleri, Sevgül'de olduğu gibi, uykuyu bölüp akşam yorgunluğunu artırabilir. Ev işlerinin ve bakım yükünün daha çok kadınların üstünde kaldığı ailelerde kendine ayrılacak on beş dakika da daha zor bulunur. Bu yüzden aynı davranış için herkese aynı çözümü önermek yerine, önce kişinin hangi kutuda takıldığını sormak gerekir.

Ne zaman hekime?

Egzersiz programını uygulayamıyorsan bunu kontrolde açıkça söyle; "yapamadım" demek bir itiraf değil, hekimin işine yarayacak bir bilgidir. Hangi kutuda takıldığını söylersen, örneğin hareketin nasıl yapılacağından emin olmadığını, hekimin hareketi gösterebilir ya da seni bir fizyoterapiste yönlendirebilir. Egzersiz sırasında ya da sonrasında bacağa doğru yayılıp giderek kötüleşen bir ağrı, bacakta güçsüzlük ya da uyuşma, ateşle birlikte gelen bel ağrısı, açıklanamayan kilo kaybı veya gece dinlenirken de dinmeyen ağrı varsa programa ara ver ve kısa süre içinde muayene ol. İdrarını ya da dışkını tutmakta yeni bir güçlük, iki bacakta birden güçsüzlük veya kasık ve oturma bölgesinde his kaybı fark edersen egzersizi bırak ve vakit kaybetmeden 112'yi ya da en yakın acil servisi ara; bu belirtiler sinirlerin sıkıştığını gösterebilir. Sevgül gibi tansiyonu yüksek biri egzersiz sırasında göğsünde baskı, olağandışı nefes darlığı ya da bayılacak gibi olma hissederse hareketi bırakmalı ve beklemeden acil yardım almalıdır.

Kendi hayatında

Sevgül'ün hikâyesinde en önemli an, Berk'in sustuğu andır: annesinin saydığı engellerin hiçbirinin istememekle ilgisi olmadığını fark ettiği an. Kendi davranışlarında da aynı farkı görmek mümkün. Yapmak isteyip yapamadığın bir şeye "tembellik" adını koymadan önce onu altı kutuya ayırmak, hem kendine karşı daha adil olmanı hem de daha isabetli bir değişiklik seçmeni sağlar. Sevgül örneğinde akla gelen değişiklikler birbirinden çok farklı: üçüncü hareketi kontrolde Dr. Aylin'e göstermek psikolojik yetkinliğe, egzersizi akşam yerine okul çıkışı hemen yapmak fiziksel fırsata, Rıza'yı on beş dakika birlikte hareket etmeye çağırmak sosyal fırsata, kâğıdı kahve makinesinin yanına asmak otomatik motivasyona dokunur. Hangisinin işe yarayacağını bilmiyoruz; ama hepsinin "daha çok iste" demekten daha somut olduğu açık.

Kapanış

1. Niyet ile davranış arasında bir boşluk vardır; deneysel kanıtlar, niyetteki büyük bir değişimin davranışta daha küçük bir değişime karşılık geldiğini gösteriyor.
2. COM-B modeli davranışı yetkinlik, fırsat ve motivasyona, bunların her birini de ikiye ayırır; bir davranış, bu koşullardan biri eksik kaldığında güçlü bir istekle bile gerçekleşmeyebilir.
3. Davranışı değiştirmek için önce engelin hangi kutuda olduğunu bulmak gerekir; Sevgül'ün örneğinde eksik olan istek değil, bilgi, zaman, yer ve korkuyla baş etme yoluydu.

Beş soru

1. Niyet-davranış boşluğu nedir?
2. COM-B modelindeki üç koşul nedir ve her biri hangi iki alt bileşene ayrılır?
3. Berk'in "kafana koyacaksın" önerisi COM-B açısından neden eksik kalıyor?
4. Webb ve Sheeran'ın meta-analizi niyet ile davranış arasındaki ilişki hakkında ne buldu ve bu bulgunun sınırı nedir?
5. Bilgi vermek neden bir davranışı değiştirmeye tek başına yetmeyebilir?

Yanıtlar

Bir kişinin yapmaya niyet ettiği davranış ile gerçekte yaptığı davranış arasındaki mesafedir. Niyet davranışı etkiler, ama zaman, koşullar, beceri, yorgunluk, alışkanlık ve duygular yüzünden her niyet davranışa dönüşmez.

Yetkinlik, fırsat ve motivasyon. Yetkinlik bedensel ve psikolojik, fırsat fiziksel ve sosyal, motivasyon ise düşünsel ve otomatik olarak ikiye ayrılır.

Çünkü yalnızca düşünsel motivasyona sesleniyor. Sevgül zaten istiyor; onun engelleri psikolojik yetkinlikte (hareketi doğru yapıp yapmadığını bilmemek), fiziksel ve sosyal fırsatta (zaman, yer, evin akşam düzeni) ve otomatik motivasyonda (yorgunluk, sızı anındaki korku, alışkanlık) duruyor.

Niyette orta ile büyük arası bir değişimin, davranışta küçük ile orta arası bir değişime yol açtığını buldu; 47 deneysel testte etki büyüklükleri sırasıyla 0,66 ve 0,36 idi. Sınırı, bunun bir ortalama olmasıdır: belirli bir kişide ya da belirli bir davranışta boşluğun ne kadar olacağını söylemez.

Çünkü bilgi esas olarak psikolojik yetkinliği ve düşünsel motivasyonu besler. Engel zaman, yer, çevredeki insanların alışkanlıkları ya da korku ve yorgunluk gibi otomatik süreçlerdeyse, bilgi o kutulara dokunmaz. Michie ve arkadaşlarının çerçevesinde eğitim dokuz müdahale işlevinden yalnızca biridir.

Sonraki derse köprü

Üçüncü hareketteki sızıyı merak eden biri için en kolay yol, telefonu açıp aramaktır. Arama da bir davranıştır, ve o da yalnız istekle açıklanamaz; kaygı, alışkanlık ve elin altındaki ekran onu yönlendirir. Sıradaki derste internette sağlık bilgisi aramanın ne zaman sorulara yanıt verdiğini, ne zaman kaygıyı büyüten bir döngüye dönüştüğünü ve bu alışkanlığın nasıl düzenlenebileceğini konuşacağız.