Hepatitler

Bir an

Adilcevaz'da ekim sonu, ceviz hasadının son haftası. Medeni kırk altı yaşında; gölün yukarısındaki bahçede elma ve ceviz yetiştiriyor. İki hafta önce Kızılay'ın gezici aracı ilçe meydanına geldiğinde ilk kez kan vermişti. Dün akşam bir mektup geldi: bağışında hepatit C antikoru "reaktif" çıkmış, kanı kullanılmamış, bir sağlık kuruluşunda doğrulama testi yaptırması isteniyor.

Gece okuduğu sayfalardan aklında üç kelime kalmış: karaciğer, kanser, bulaşıcı. Sabah mutfakta kendi bardağını ve çatalını ayırdı, rafın en üstüne koydu. Sekiz yaşındaki oğlu Mecit'in yanağını öpmek üzereyken durdu.

Kızı Narin on iki yaşında. Kahvaltıda babasının ayrı bardağına bakıyor. "Baba, biz sana ne yaptık?"

Eşi Mizgin çayı koyarken sesini alçaltıyor. "Yirmi yıl önceki traktör kazasında kan vermişlerdi sana, hatırlıyor musun? Bir de köyde diş çektirmiştin."

Aile hekimine yarın sabah sekizde randevusu var. "Reaktif ne demek, onu bile bilmiyorum," diyor.

Soru

Kanda hepatit C antikoru çıkması ne söyler, hepatit B ile C nasıl bulaşır ve bugün hangisi tedaviyle tamamen temizlenebilir, hangisi yalnız baskı altında tutulabilir?

Nasıl işler

İshale yol açan mikropların çoğu ağızdan girer; hepatitlerin bir kısmı da öyledir. Hepatit A ve E kirlenmiş su ve yiyecekle bulaşır ve genellikle geçer; hepatit A'nın yolu gıda ve su kaynaklı enfeksiyonlar dersinde anlatıldı. Hepatit B ve C ise kanla taşınır ve en önemli farkları süreğenleşebilmeleridir.

Hepatit B doğumda anneden bebeğe, kanla, ortak kullanılan kesici aletlerle ve cinsel yolla geçer. Kalıcı olma olasılığı alındığı yaşa bağlıdır; enfeksiyon kaynaklı kanserler dersindeki Dünya Sağlık Örgütü oranları bunu gösteriyordu. Doğumda başlayan aşının nedeni de budur; Türkiye çocukluk aşı takvimi dersi doğum dozunu, erişkin aşıları dersi risk gruplarının ücretsiz aşılanmasını anlattı.

Hepatit B'de başlıca ilaç grubu nükleoz(t)id analoglarıdır; kandaki virüsü ölçülemeyecek düzeye indirip iltihabı yatıştırırlar. Dünya Sağlık Örgütü'nün 2026 hepatit B bilgi notu, tedaviye başlayanların çoğunun ilacı ömür boyu sürdürmesi gerektiğini yazıyor. Bu yüzden hepatit B'de hedef "bitirmek" değil, düzenli izlemle karaciğeri korumaktır.

Hepatit C'nin aşısı yok. Ama son on yılda tedavisi kökten değişti: doğrudan etkili antiviraller ağızdan, sekiz ile on iki hafta alınan haplardır ve virüsü vücuttan temizler.

Medeni'nin mektubundaki "reaktif" sözcüğü antikor testinin sonucudur. Antikor, vücudun bir zaman virüsle karşılaştığını gösterir; virüsün hâlâ orada olduğunu göstermez. CDC'ye göre antikoru pozitif ama HCV RNA'sı negatif olan kişide süren bir enfeksiyon yoktur. Bir kısım insan virüsü kendiliğinden temizler, bazı sonuçlar da yanlış pozitif çıkar. Bu yüzden antikoru takip eden ikinci test, virüsün kendisini arayan RNA testidir.

Hepatit B ve C'nin asıl tehlikesi bu yoldur: iltihap, fibroz, siroz ve bazen hepatoselüler karsinom; enfeksiyon kaynaklı kanserler dersi bu bağı kanıtıyla işledi.

Kanıt

Yaygın yanılgılar

Sayılarla

Dünya Sağlık Örgütü'nün 2024 raporuna göre 2022 sonunda kronik hepatit B ile yaşayanların yalnız yüzde 13'ü tanı almış, yaklaşık yüzde 3'ü antiviral tedavi görüyordu. Hepatit C'de tanı oranı yüzde 36, kür sağlayan tedavi alanların oranı yüzde 20'ydi. Örgütün 2030 hedefi her iki hastalıkta yaşayanların yüzde 80'ini tedavi etmek.

Kür oranında CDC raporu sekiz ile on iki haftalık tedaviyle yaklaşık yüzde 90 diyor, Sağlık Bakanlığı yüzde 95'in üzerinde. İki kaynak farklı hasta gruplarını ve dönemleri özetliyor.

Süreğen hepatit C'nin seyri yavaştır. CDC'ye göre on ile yirmi yılda kişilerin yüzde 5 ile 25'inde siroz gelişiyor, sirozu olanlarda karaciğer kanseri riski yılda yüzde 1 ile 4. Türkiye'de Toy'un derlemesi yaklaşık 3,3 milyon hepatit B taşıyıcısı tahmin ediyordu; TURHEP'in sonuçları enfeksiyon kaynaklı kanserler dersindeydi.

Herkes için aynı mı?

Alınma yaşı hepatit B'nin seyrini belirleyen ilk etkendir; McMahon'un verisinde küçük çocuklar daha sessiz geçiriyor ama daha sık kalıcı taşıyıcı oluyordu. Gebelik ayrı bir eşik: Bakanlık, taşıyıcı anneden doğan bebeğe doğumda aşıyla birlikte hepatit B immünoglobulini yapıldığını yazıyor; CDC her gebelikte hepatit C testi öneriyor. HIV ile yaşayanlarda hepatit C'yi kendiliğinden temizleme olasılığı daha düşük. Alkol, karaciğer yağlanması ve elli yaş üstü olmak, CDC'ye göre siroza ilerlemeyi hızlandırıyor; yağlanma dersindeki MASLD bu yüzden ikinci bir yüktür. Türkiye'de taşıyıcılık bölgeye ve yaşa göre değişiyor. Tedavi ücretsiz olsa da uzak bir uzman polikliniğine gidip gelmek köyde yaşayan biri için ayrı bir yük.

Ne zaman hekime?

Hepatit taşıdığını bilen biri için bazı işaretler kontrol gününü beklemez. Göz akının ya da derinin sararması, karnın birkaç günde şişip gerginleşmesi, kahve telvesine benzer ya da kanlı kusma, siyah ve yapışkan dışkı görüldüğünde acile gidilir. Yakınının sözlerinin karışması, aşırı uykuya meyletmesi ya da zamanı ve yeri şaşırması da öyle; bu, karaciğerin zehirli maddeleri temizleyemediğinin işareti olabilir ve 112 aranır. Koyu çay rengi idrar, açıklanamayan yorgunluk ya da kaşıntı birkaç gün içinde aile hekimine götürülmeli. Belirti yoksa da izlem randevusu ertelenmez.

Kendi hayatında

Narin'in sorusu sabahki korkunun bedelini gösteriyor. Terrault'nun çalışması ortanca on beş yıldır birlikte olan çiftlerde bile bulaşın son derece seyrek olduğunu söylüyor. Ayrı bardak çocuğa hastalığı değil, utancı öğretir. Asıl korunma taşıyıcıdan uzak durmak değil; ailenin test edilmesi, hepatit B'ye bağışık olmayanların aşılanması, kan bulaşabilecek eşyaların ayrılmasıdır. Kan grupları ve bağış dersinde bağışlanan her kanın test edildiğini görmüştün; Medeni'nin mektubu bu sistemin işlediğini gösteriyor.

Yarınki randevu tek bir soruya cevap arıyor: virüs hâlâ kanda mı? RNA negatifse süren bir enfeksiyon yok. Pozitifse sıradaki adım karaciğerin durumunu değerlendirmek ve tedaviyi planlamaktır; Bakanlığa göre bu tedavi genel sağlık sigortası kapsamında ücretsiz.

Medeni bardağını raftan indiriyor, ötekilerin yanına koyuyor. Mecit'in yanağını öpüp öpmemekte bir an duraksıyor; sonucu henüz kimse bilmiyor.

Kapanış

1. Hepatit A ve E ağızdan bulaşır ve çoğunlukla geçer; hepatit B ve C kanla, ortak kesici aletlerle, doğumda ve cinsel yolla bulaşır ve süreğenleşebilir. Bardak, tabak ve sarılmak bu yollardan değildir.
2. Hepatit B aşıyla önlenebilir; süreğen hepatit B'de antiviral ilaçlar virüsü baskılar ama çoğu zaman ömür boyu sürer ve düzenli izlem gerektirir. Hepatit C'nin aşısı yok ama doğrudan etkili antivirallerle sekiz ile on iki haftada çoğu kişide kür sağlanıyor ve Türkiye'de bu tedavi ücretsiz.
3. Hepatit C antikoru bir karşılaşmanın izidir, tanı RNA testiyle konur. Dünyada taşıyanların çoğu durumunu bilmiyor; bir kez test olmak, tanısızlığın ve damgalamanın siroz ve kansere dönüşen sessiz yolunu kesebilir.

Beş soru

1. Hepatit A ve E'yi hepatit B ve C'den ayıran iki özellik nedir?
2. McMahon ve arkadaşlarının verisi, hepatit B'de alınma yaşı ile kalıcı taşıyıcılık arasında nasıl bir ilişki gösteriyor ve bu doğum dozunu nasıl açıklıyor?
3. Hepatit B'de antiviral tedavi neden çoğu zaman ömür boyu sürüyor?
4. Hepatit C antikoru pozitif çıkan birinde ikinci test neden gerekir ve kalıcı virolojik yanıt nasıl tanımlanır?
5. Terrault ve arkadaşlarının çalışması ile Bakanlığın bulaş listesi, ev içi önlemler hakkında ne söylüyor?

Yanıtlar

Hepatit A ve E su ve yiyecekle ağızdan bulaşır ve genellikle geçer; hepatit B ve C kanla bulaşır ve süreğenleşebilir.

Dört yaş ve altında enfekte olanların yüzde 28,8'i, otuz yaş ve üstündekilerin yüzde 7,7'si kalıcı taşıyıcı oldu. Küçük yaşta alınan enfeksiyon daha sık kalıcı olduğu için aşı doğumda başlar.

İlaçlar virüsün çoğalmasını baskılar ama karaciğer hücresindeki kalıcı kopyasını silmez. Yeo'nun meta-analizinde yüzey antijeni yılda yalnız yüzde 1 civarında kayboluyordu ve bu oran tedavi geçmişiyle değişmiyordu.

Antikor yalnız bir karşılaşmayı gösterir; RNA testi virüsün hâlâ kanda olup olmadığını söyler. Kalıcı virolojik yanıt, tedaviden on iki hafta sonra kanda HCV RNA bulunmamasıdır.

Uzun süreli tek eşli çiftlerde bulaş yalnız yüzde 0,6 çiftte virüs dizisiyle uyumluydu. Bakanlık riski kan, enjektör, tıraş bıçağı ve diş fırçası gibi kanla temas eden eşyalarda topluyor; ayrılacak olan bardak değil, bu eşyalardır.

Sonraki derse köprü

Karaciğer yalnız virüslerle değil, ürettiği sıvının yolculuğuyla da derde girebilir. Karaciğerin her gün ürettiği safra, kesede bekler ve bazen orada taşa dönüşür. 53.8 bu taşların hangi ağrıyla kendini belli ettiğini, hangisinin sessizce taşınabileceğini ve ameliyat kararının neye bakılarak verildiğini ele alacak.