"Tiroidim yüzünden kilo alıyorum"

Bir an

Kırklareli'nin Lüleburgaz ilçesi, ekim sonu, akşam yedi. Nurdan kırk dört yaşında; on iki yıldır bir sürücü kursunda direksiyon eğitmeni. İki yılda yedi kilo aldı. Sekiz aydır haftada üç akşam mahalledeki spor salonuna geliyor, tartı ise yerinden kıpırdamıyor.

Geçen ay aile hekimi bir kan tahlili istemişti. Telefonundaki sonuçta (KURGUSAL değerler) TSH 2,4 ve bu değer, kâğıtta yazan 0,27–4,20 aralığının rahatça içinde. Serbest T4 de aralığın ortasında. Hiçbir satırın yanında ok yok.

Salonun antrenörü Görkem, koşu bandının yanında telefonunu uzatıyor. Ekranda bir sayfa: "Tiroid destek kompleksi. Uyuyan metabolizmanızı uyandırır." Altında iyot, yosun özü ve "bitkisel karışım" yazıyor.

"Tahlil her şeyi göstermez abla," diyor Görkem. "Tiroid gizli gizli yavaşlar. Üç kişiye önerdim, ikisi beş kilo verdi."

"Annem de tiroid hastasıydı, ömrü boyunca hap içti," diyor Nurdan. "Bende de odur. Yediğim aynı, yürüyorum, başka ne olacak?"

Ödeme ekranı açık. Nurdan telefonu dolabına koyuyor, ayakkabısının bağcığını yeniden bağlıyor. Siparişi soyunma odasından çıkınca verecek mi, kendisi de bilmiyor.

Soru

Az çalışan bir tiroid gerçekte ne kadar kilo aldırır, bunun ne kadarı yağdır, ve TSH'si normal çıkan birinin kilosunu tiroide bağlamak ya da "tiroid destek" ürünüyle kilo vermeye çalışmak hangi kanıta dayanır?

Nasıl işler

Tiroid dersi iki şeyi kurdu: tiroid hormonları metabolizmanın hızını ayarlar, TSH ise hipofizin tiroide gönderdiği çağrıdır. Hormon azalınca dinlenme hâlindeki enerji harcaması düşer. Buradan "az hormon, çok kilo" denklemi kurmak kolaydır. Denklemin eksik yanı, tartının neyi ölçtüğüdür.

Ağır hipotiroidide dokularda fazla su birikir; yüzde, göz kapaklarında ve bacaklarda görülen bu şişliğe miksödem (myxoedema) denir. Hipotiroidi dersinde anılan Amerikan Tiroid Derneği kılavuzu (Jonklaas ve arkadaşları 2014), hormon eksikliğinde alınan kilonun da tedaviyle verilen kilonun da çoğunun sıvı tutulmasından geldiğini yazar. Yani tartıdaki fark büyük ölçüde sudur, yağ değildir.

Nurdan'ın kâğıdı tam olarak bunu gösteriyor. Annesinin hastalığı ona yatkınlık taşıyor olabilir; bunu izlemek hekimin işidir. Ama bugünkü sonuç, tiroidin şu an eksik hormon ürettiğini söylemiyor.

İlişkinin bir de ters yönü var. Kilo arttıkça TSH hafifçe yükselebilir ve kilo verilince geri inebilir. Jonklaas kılavuzu da TSH ile beden kitle indeksi arasındaki bağın hangi yönde işlediğini kesitsel verilerden ayırmanın zor olduğunu not eder. Kilo alan birinde sınırda bir TSH, kilonun nedeni değil, sonucu olabilir.

Son kavram, kilo vermek için dışarıdan hormon almanın ne yaptığıyla ilgili. Hormon fazlalığının yarattığı tabloya, hipertiroidi dersinde anlatıldığı gibi, tirotoksikoz denir.

Jonklaas kılavuzu, ötiroid kişilerde kiloyu tedavi etmek için tiroid hormonu kullanılmasına karşı güçlü bir öneri verir. Gerekçesi iki katlıdır: işe yaradığı gösterilmemiştir ve vücut fazla hormonla yağla birlikte kas proteinini de yakar, kalbe ve kemiğe de zarar verir.

Kanıt

Yaygın yanılgılar

Sayılarla

Normal aralık içindeki TSH farklarının kiloyla bağı küçüktür. Knudsen ve arkadaşlarının 2005'te Danimarka'da 4.082 kişiyi kapsayan çalışmasında en yüksek ve en düşük TSH grupları arasındaki beden kitle indeksi farkı 1,9'du; bu, kadınlarda yaklaşık 5,5 kilograma denk geliyordu. TSH grubu, beş yıl içinde alınan kiloyla da ilişkiliydi; altı aylık kilo değişimiyle ise anlamlı bir ilişki çıkmadı. Knudsen'in grubunda açık tiroid hastalığı olanlar dışarıda bırakıldı, hafif TSH yüksekliği olanlar kaldı.

Ters yönün yetişkin verisi de var. Seighali ve arkadaşlarının 2025'te 67 çalışmayı ve 8.754 hastayı birleştiren meta-analizinde obezite cerrahisinden sonra TSH ve T3 belirgin biçimde düştü, serbest T4 değişmedi.

Hormon fazlalığında tablo tersine döner: kilo gider, tedaviyle geri gelir. Dale ve arkadaşlarının 2001'de İngiltere'de izlediği 162 hipertiroidi hastası ortalama iki yılda 5,42 kilogram aldı.

Son sayı, hormonu fazla almanın bedeli. Flynn ve arkadaşları İskoçya'da uzun süre tiroid hormonu kullanan 17.684 kişiyi izledi. TSH'si tamamen baskılananlarda ritim bozukluğu riski yaklaşık 1,6 kat, kırık riski yaklaşık iki kat yüksekti; TSH'si düşük ama baskılanmamış olanlarda artış görülmedi.

Herkes için aynı mı?

Kadınlarda TSH ile kilo arasındaki eğim daha dikti: Fox'un verisinde en alt ve en üst TSH çeyreği arasındaki fark kadınlarda 5,7, erkeklerde 2,8 kilogramdı. Çocuklarda obeziteyle gelen hafif TSH yüksekliği sık görülür ve Reinehr'in çalışmasında kiloyla birlikte geriledi; bu çocuklara hormon verilmesine yazarlar gerek görmüyor. Yaşla birlikte TSH dağılımı yukarı kayar; tiroid dersinde anlatılan bu kayma, yaşlıda sınırda bir sonucun okunuşunu değiştirir. Hipertiroidi tedavisinden sonra kilo alımı Dale'in hastalarında Graves hastalığı olanlarda, tanıdan önce kilo kaybetmiş olanlarda ve zaten obezitesi bulunanlarda daha fazlaydı. Tiroid dersinin hatırlattığı gibi gebelikte iyot ve tiroid hormonu ihtiyacı artar; gebelik planlayan biri tiroid takviyesini ve iyotu izleyen hekimle konuşmalı. Bir de cüzdan farkı var: "tam panel" tahliller ve aylık takviye kutusu parası olanın alabildiği harcamalardır ve kilo sorununa bir şey katmaz.

Ne zaman hekime?

"Tiroid destek" ya da "metabolizma hızlandırıcı" bir ürün kullanırken kalbin dinlenirken hızlı çarpıyorsa, ellerin titriyorsa, herkes üşürken terliyorsan, uyuyamıyor ya da istemeden kilo veriyorsan ürünü kes ve kutusuyla birlikte aile hekimine git. Hızlı, düzensiz çarpıntıyla birlikte yüksek ateş ve zihin karışıklığı başlarsa, tiroid fırtınası ihtimaline karşı 112 çağrılır. Tiroid ilacı kullanıyorsan kilo vermek için kendi başına artırma. Kilo artışına sürekli üşüme, kabızlık, ses kalınlaşması ve yüzde ya da göz kapaklarında şişlik eşlik ediyorsa bunları hekime tek tek anlat.

Kendi hayatında

Nurdan'ın kâğıdı bir soruyu kapatıyor, bir başkasını açık bırakıyor. Kapattığı soru şu: bugün tiroid hormonu eksik değil. Açık bıraktığı soru ise iki yılda gelen yedi kilonun nereden geldiği. Bu ikinci soru tiroid dersinin değil, kilo derslerinin konusu. Obezitenin nedenleri dersi uykuyu, kilo yapan ilaç gruplarını ve yeme düzenini çevreleyen koşulları sıraladı. Kilonun neden geri alındığını anlatan ders, kilo verildikten sonra iştahın ve harcamanın bedeni nasıl eski kilosuna doğru çektiğini gösterdi. Diyet dersindeki metabolik adaptasyon da kilo verirken harcamanın beklenenden fazla düşebildiğini anlattı. Leptin ve grelinin anlatıldığı ders ise iştahın bu dengeyi nasıl savunduğunu açıkladı.

Nurdan'ın annesinin hastalığı unutulacak bir bilgi değildir. Aile öyküsü olan biri belirti çıktığında tahlili daha erken isteyebilir; bu, bugün ürün almak için bir gerekçe değildir.

Kapanış

1. Hipotiroidide alınan kilo çoğunlukla birkaç kilogramlık su tutulmasıdır; tedavi bu suyu attırır ama yağı eritmez, ve birçok hastada TSH normale indiğinde kilo neredeyse hiç değişmez.
2. Normal aralık içindeki TSH farklarının kiloyla bağı küçüktür ve yönü iki taraflıdır: kilo arttıkça TSH hafifçe yükselebilir, kilo verilince geri iner.
3. Ötiroid birinde kilo vermek için tiroid hormonu kullanmak kılavuzlarca önerilmez; kanıtı yoktur, kas, kalp ritmi ve kemik için risk taşır. "Tiroid destek" diye satılan ürünlerin çoğunda ölçülünce gerçek hormon bulundu.

Beş soru

1. Karmisholt'un hastalarında tedaviyle verilen kilo hangi vücut bölmesinden geldi ve yazarlar bunu nasıl açıkladı?
2. Lee'nin 101 hastasında TSH normale indiğinde ortanca kilo değişimi neydi?
3. Fox'un Framingham verisi neden TSH'nin kiloya yol açtığını kanıtlamaz?
4. Obezitesi olan çocuklarda kilo verildikten sonra TSH'ye ne oldu ve bu, ilişkinin yönü hakkında ne düşündürüyor?
5. Kang'ın on "tiroid destek" ürünlük analizi, Görkem'in önerdiği türden bir ürün için hangi riski gösteriyor?

Yanıtlar

Kayıp yalnız yağsız kütle bölmesinden geldi; yağ ve kemik kütlesi neredeyse hiç değişmedi. Yazarlar verilen kilonun, tedavisiz hipotiroidideki miksödemle biriken fazla suyun atılması olduğunu öneriyor.

Eksi 0,1 kilogram, yani sıfıra yakın. Hastaların yalnız yüzde 52'si kilo verdi; verenlerin ortalama kaybı 3,8 kilogramdı.

Çünkü gözlemsel bir ilişki gösteriyor. TSH yüksek olanların daha kilolu olması, kilonun TSH'yi yükseltmesiyle de açıklanabilir. Üstelik başlangıçtaki TSH, sonraki üç buçuk yıldaki kilo değişimini öngörmedi.

Belirgin kilo veren 49 çocukta TSH düştü, kilo vermeyenlerde değişmedi. Bu, hafif TSH yüksekliğinin obezitenin nedeni değil sonucu olabileceğini düşündürüyor; yetişkinlerde obezite cerrahisinden sonra görülen düşüş de aynı yönü destekliyor.

On üründen dokuzunda T3, beşinde T4 vardı ve bazıları tedavide kullanılan miktarları aşıyordu. Ürünün içinden çıkan bu hormon, ötiroid birinde yapay tirotoksikoz yaratabilir: çarpıntı, titreme, kas kaybı ve uzun dönemde ritim ve kemik sorunları.

Sonraki derse köprü

Kilonun hormonla gerçekten iç içe geçtiği bir tablo da var ve en çok genç kadınları ilgilendiriyor. Polikistik over sendromunda yumurtalıklar, insülin ve kilo aynı döngünün içinde birbirini etkiler. 51.5'te Defne'nin yıllardır taşıdığı bu tanının hangi ölçütlerle konduğu ve uzun dönemde hangi risklerin izlenmesi gerektiği tartılacak.