Doğal güvenli midir?

Bir an

Cumartesi öğleden sonra Defne hafta sonu için eve gelmiş. Son haftalarda işte proje teslimleri üst üste binmiş, uykusu bozulmuş, kendini sürekli gergin hissediyor. Ankara'daki iş arkadaşı ona bir öneride bulunmuş: "Sarı kantaron kapsülü al, tamamen bitkisel. Annem yıllardır kullanıyor, hiçbir zararı yok."

Defne kapsülleri internetten sipariş etmiş. Kutuyu annesine gösterirken Sevgül, mahallenin eczacısı Nurten Hanım'a uğramayı öneriyor; zaten tansiyon ilacını almaları gerekiyor.

Nurten Hanım kutuyu eline alıyor, arkasını çeviriyor. Sonra Defne'ye bakıp sakin bir sesle soruyor: "Doğum kontrol hapı kullanıyor musun?"

Defne şaşırıyor: "Evet, iki yıldır. Ne ilgisi var?"

"Bu bitki," diyor Nurten Hanım, "hapın etkisini azaltabilir. Doğal olması, başka bir şeyle karışmayacağı anlamına gelmiyor."

Soru

Bitkisel ürünler ve takviyeler neden "doğal" oldukları için güvenli sayılamaz, ve hangi durumlarda bir ilaçla etkileşime girip ya da kendi başına zarar verebilirler?

Nasıl işler

"Doğal" sözcüğü bir ürünün nereden geldiğini anlatır, vücutta ne yaptığını değil. Pek çok ilaç zaten bitkilerden elde edilmiştir ya da bitkilerdeki bir maddenin benzeridir. Bir bitkinin etkili olabilmesi için vücuttaki bir şeyi değiştirmesi gerekir; vücuttaki bir şeyi değiştirebilen her madde, aynı zamanda istenmeyen bir şeyi de değiştirebilir. Etkisi olan bir şeyin yan etkisi de olabilir.

Bitkisel ürünlerin zararı genellikle iki yoldan gelir. Birincisi, bir ilacın etkisini değiştirmeleridir.

Sarı kantaron bunun en iyi bilinen örneklerinden biridir. Bu bitki, karaciğerdeki bazı ilaç işleyici enzimleri ve ilaçları hücreden dışarı taşıyan bir proteini uyararak, birçok ilacın kandaki düzeyini düşürebilir. Etkilenen ilaçlar arasında doğum kontrol hapları, kan sulandırıcılar, organ nakli sonrası kullanılan bağışıklık baskılayıcılar, bazı kalp ve HIV ilaçları bulunur. Defne için bu, hapın koruyuculuğunun azalması ve istenmeyen bir gebelik riski anlamına gelebilir. Aynı bitki bazı depresyon ve migren ilaçlarıyla birlikte kullanıldığında da yan etki riskini artırabilir.

İkinci yol, bitkinin kendisinin bir organa zarar vermesidir.

Böbrekler de etkilenebilir. Kanıt kısmında göreceğimiz bir örnek, bir zayıflama kürüne karıştırılmış bir bitkinin, kullananlarda ağır böbrek hasarına ve yıllar sonra kansere yol açtığını gösterdi.

Bu riskleri bilmenin yolu, sağlık ürünlerinin kullanıma girdikten sonra da izlenmesidir.

Bitkisel ürünlerin bir zorluğu daha vardır: içerikleri standart değildir. Aynı adla satılan iki ürünün içindeki etkin madde miktarı çok farklı olabilir; bazı ürünler etikette yazmayan maddeler de içerebilir. Bu yüzden bir bitkinin etkileşimi, kullanılan ürüne göre öngörülemeyen ölçüde değişebilir.

Kanıt

Yaygın yanılgılar

Sayılarla

Navarro ve arkadaşlarının çalışmasına 2004 ile 2013 arasında ilaca bağlı karaciğer hasarı şüphesiyle 839 hasta alındı. Bunların 130'unda, yani yüzde 15,5'inde, hasarın nedeni bitkisel ürün ya da takviye olarak değerlendirildi: 45'i vücut geliştirme amaçlı ürünlerden, 85'i diğer bitkisel ürün ve takviyelerden kaynaklanıyordu; 709 vakada neden ilaçtı. Bitkisel ürün ve takviyelere bağlı vakaların payı çalışma süresince yüzde 7'den yüzde 20'ye çıktı. Vücut geliştirme ürünleri genç erkeklerde ortanca 91 gün süren sarılığa yol açtı, ama ölüm ya da nakil görülmedi. Diğer bitkisel ürün ve takviyelere bağlı vakaların yüzde 13'ü ölüm ya da karaciğer nakliyle sonuçlandı; ilaçlara bağlı vakalarda bu oran yüzde 3'tü.

Cosyns'in derlemesine göre, aristoloşik asit nefropatisi gelişen hastaların neredeyse yarısında sonradan idrar yollarının üst kısmında kanser ortaya çıktı.

Herkes için aynı mı?

Bitkisel ürünlerin riski kişiden kişiye büyük farklar gösterir. En yüksek risk, düzenli ilaç kullananlardadır: doğum kontrol hapı, kan sulandırıcı, tansiyon, kalp, sara, depresyon ya da organ nakli sonrası ilaç kullananlar, bir bitkiyi eklemeden önce mutlaka sormalıdır. Sevgül'ün tansiyon ilacı, Defne'nin hapı bu yüzden önemlidir.

Gebeler ve emzirenler için pek çok bitkisel ürünün güvenliği hiç araştırılmamıştır; bilinmemek, güvenli olmak demek değildir. Çocuklarda doz ve güvenlik bilgisi genellikle yoktur. Yaşlılar hem daha çok ilaç kullandıkları hem de karaciğer ve böbrekleri ilaçları daha yavaş işlediği için daha savunmasızdır. Karaciğer ya da böbrek hastalığı olanlar da, bu organlara yük bindirebilecek ürünlerde ayrıca dikkatli olmalıdır.

Ne zaman hekime?

Bir bitkisel ürüne ya da takviyeye başlamadan önce, düzenli kullandığın bütün ilaçların listesini hekimine ya da eczacına göster ve etkileşim olup olmadığını sor; ilacını ve bitkiyi aynı eczacıya sormak en kolay yoldur. Bitkisel bir ürün kullanırken göz akında ya da tende sarı bir renk, çay rengi idrar, kille benzer renkte dışkı, geçmeyen kaşıntı, sağ kaburgaların altında bir sızı, idrarın azalması ya da bacaklarda şişlik fark edersen ürünü bırak ve hekime başvur. Doğum kontrol hapı kullanırken etkileşim riski olan bir ürün kullandıysan, ek bir korunma yöntemi gerekip gerekmediğini aynı gün eczacına danış. Uzun süredir devam eden gerginlik, uykusuzluk ya da çökkünlük için ise bir kapsülden önce aile hekiminle konuşmak, sorunun kendisine bakılmasını sağlar.

Kendi hayatında

Nurten Hanım'ın sorduğu soru, "başka ne kullanıyorsun?", her bitkisel ürün için sorulması gereken ilk sorudur. Bunu kendi evinde bir liste ile kolaylaştırabilirsin.

Kapanış

1. "Doğal" sözcüğü bir ürünün kaynağını anlatır, güvenliğini değil; etkisi olan bir bitkinin istenmeyen etkisi de olabilir.
2. Bitkisel ürünler, karaciğerdeki ilaç işleyici sistemi değiştirerek doğum kontrol hapı ve kan sulandırıcılar gibi ilaçların etkisini azaltabilir ya da kendi başlarına karaciğer ve böbrek gibi organlara zarar verebilir.
3. Düzenli ilaç kullanıyorsan, bir bitkisel ürüne başlamadan önce bütün ilaç ve ürün listeni hekimine ya da eczacına göster; şüpheli yan etkileri bildir.

Beş soru

1. Bitki-ilaç etkileşimi nedir ve karaciğerdeki ilaç işleyici sistemle nasıl ilişkilidir?
2. Sarı kantaron hangi ilaç gruplarının etkisini azaltabilir ve Defne için bu ne anlama gelir?
3. Aristoloşik asit örneği, "doğal güvenlidir" düşüncesi hakkında ne gösterir?
4. Navarro ve arkadaşlarının çalışmasında bitkisel ürün ve takviyelere bağlı karaciğer hasarı vakalarının payı nasıl değişti?
5. Farmakovijilans nedir ve Türkiye'de bu görevi hangi merkez üstlenir?

Yanıtlar

Bir bitkisel ürünün birlikte kullanılan bir ilacın vücuttaki düzeyini ya da etkisini değiştirmesidir. Bitki karaciğerdeki ilaç işleyici enzimleri hızlandırırsa ilaç çabuk atılır ve etkisi azalır; yavaşlatırsa ilaç birikir ve etkisi artar.

Doğum kontrol hapları, kan sulandırıcılar, organ nakli sonrası kullanılan bağışıklık baskılayıcılar, bazı kalp ve HIV ilaçları. Defne için bu, hapın koruyuculuğunun azalabileceği ve istenmeyen bir gebelik riski doğabileceği anlamına gelir.

Bir zayıflama kürüne eklenen bitkilerdeki aristoloşik asit, kullananlarda ağır böbrek hasarına ve sonradan kansere yol açtı. Bu, bitkisel kaynaklı bir maddenin de ciddi ve kalıcı zararlar verebileceğini gösterir.

2004–2013 arasında yüzde 7'den yüzde 20'ye çıktı.

İlaçların ve sağlık ürünlerinin piyasaya çıktıktan sonra yol açtığı istenmeyen etkilerin toplanıp değerlendirildiği sistemli izlemedir. Türkiye'de bu görevi Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu bünyesindeki Türkiye Farmakovijilans Merkezi, yani TÜFAM üstlenir.

Sonraki derse köprü

Defne'nin kapsülü bir internet sitesinden gelmişti ve kutusunda "takviye edici gıda" yazıyordu. Bir takviye, bir ilaçtan farklı bir yoldan piyasaya çıkar. Sıradaki derste Türkiye'de takviyelerin nasıl denetlendiğini ve bunun bir ilacın onay sürecinden nasıl ayrıldığını ele alacağız.