"Detoks"

Bir an

Pazartesi sabahı, öğretmenler odası. Gülay Hanım hafta sonu bir "detoks kampından" dönmüş, yüzü pembe, sesi neşeli. Üç gün boyunca yalnızca sebze suları, bitki çayları ve "arındırıcı" kapsüllerle beslenmişler; her sabah tuzlu su içip bağırsakları "temizlemişler". "Üç kilo verdim," diyor, "üstelik kendimi tüy gibi hissediyorum. Kampın hocası, vücudumuzda yıllardır biriken toksinlerin atıldığını söyledi. Dilim ilk gün beyaz paslıydı, bu da toksinlerin çıktığını gösteriyormuş."

Sevgül dinlerken kendi tahlilini düşünüyor. Bir karaciğer değeri sınırda çıkmıştı, doktor birkaç hafta sonra tekrarlatmasını istemişti. "Benim karaciğerim de belki temizlenmeli," diye geçiriyor içinden. Gülay Hanım broşürü uzatıyor: Gelecek ay yeni bir kamp var, "karaciğer odaklı".

Akşam Sevgül broşürü Defne'ye fotoğraflayıp gönderiyor. Defne tek bir soru soruyor: "Hangi toksin, anne? Broşürde adı geçiyor mu?"

Sevgül broşürü baştan sona okuyor. "Toksin" sözcüğü on iki kez geçiyor. Bir tanesinin bile adı yok.

Soru

Vücudumuz zararlı maddelerden kendini nasıl arındırır, ve "detoks" adıyla satılan kürler, çaylar ve programlar hangi iddiada bulunup hangisini hiç sınamaz?

Nasıl işler

"Detoks" sözcüğünün tıpta gerçek bir anlamı vardır, ama bu anlam broşürdekinden çok farklıdır. Tıpta detoksifikasyon, örneğin bir zehirlenmede ya da alkol veya madde bağımlılığının tedavisinde, belirli ve adı bilinen bir maddenin vücuttan uzaklaştırılmasını ya da etkisinin giderilmesini anlatır. Bunun için kanda o maddenin düzeyi ölçülür, tedavi buna göre yapılır ve sonucu yine ölçümle izlenir.

Vücudun zararlı maddelerle başa çıkmak için her gün, her saat çalışan iki ana organı vardır: karaciğer ve böbrekler. Akciğerler, bağırsaklar ve deri de bu işe katkıda bulunur. Yapılarını Anatomi Akademisi'nde ayrıntılı görebilirsin; burada ne yaptıklarına bakalım.

Karaciğer, kana karışan pek çok maddeyi, ilaçları, alkolü ve vücudun kendi ürettiği atıkları kimyasal olarak değiştirir.

Böbrekler ise kanı sürekli süzer.

Bu sistem kendiliğinden çalışır; bir kür ya da çay olmadan, sen uyurken de. Sağlıklı bir karaciğerin ve sağlıklı böbreklerin dışarıdan bir "temizliğe" ihtiyacı yoktur. Karaciğer ya da böbrekler hastalandığında ise, çözüm bir detoks kampı değil, hastalığın nedenine yönelik tıbbi değerlendirme ve tedavidir.

Peki Gülay Hanım'ın gördükleri neydi? Üç kilo, üç günlük çok düşük kalorili bir beslenme, bağırsakları boşaltan tuzlu su ve büyük olasılıkla sıvı kaybıyla açıklanabilir; bu kilonun önemli bir kısmının yağ değil, su ve bağırsak içeriği olması beklenir ve normal beslenmeye dönünce büyük ölçüde geri gelir. Dildeki beyaz tabaka ise ağız kuruluğu, az yemek yemek ve az su içmek gibi pek çok nedenle görülebilir; bir toksinin atıldığını göstermez. "Tüy gibi hissetmek" de gerçek bir duygudur, ama 1.8'deki plasebo yanıtı, umut, tatil ortamı ve dinlenme bu duyguyu kendi başına açıklayabilir.

Detoks iddiasının asıl sorunu, sınanabilir bir biçimde kurulmamasıdır. Yanlışlanabilirlik dersindeki ölçüt burada da işler; sınanabilir bir detoks iddiası şöyle bir cümle kurmak zorundadır: "Bu kür, kandaki şu maddenin düzeyini şu kadar düşürür." Broşür bunu hiç söylemez. Hangi madde, ne kadar, nasıl ölçüldü sorularının cevabı yoktur. Bu yüzden detoks ürünleri, iddia ettikleri şeyi, yani toksinlerin atıldığını, sınamaz; yalnızca kişinin kendini nasıl hissettiğini ya da tartıda ne gördüğünü anlatır.

Kanıt

Vücudun kendi arındırma sistemine dair temel bilgiler ise yerleşik fizyolojidir.

Yaygın yanılgılar

Sayılarla

NIDDK'ya göre böbrekler günde yaklaşık 150 quart, yani yaklaşık 140 litre kan süzer. Bu süzülen sıvının büyük kısmı kana geri döndürülür; idrar olarak atılan miktar günde yalnızca 1 ile 2 quart, yani yaklaşık 1 ile 2 litre arasındadır. Her böbrekte bu işi yapan yaklaşık bir milyon nefron bulunur. Bu sayılar, vücudun arındırma işini bir haftasonu kampına değil, her güne yaydığını gösterir.

Klein ve Kiat'ın derlemesinde, ticari detoks diyetlerinin insanlardaki etkinliğini sınayan randomize kontrollü deneme sayısı sıfırdı. Bazı gıdaların arındırıcı özelliği olabileceğini düşündüren ön kanıtların çoğu da hayvanlar üzerinde yapılmış çalışmalardan geliyordu; 1.7'de gördüğümüz gibi, hayvandan insana geçmek ayrı bir sınav ister.

Herkes için aynı mı?

Detoks programları herkes için aynı riski taşımaz. Kronik böbrek hastalığı olanlar, sıvı ve tuz dengesi zaten hassas olduğu için, uzun süreli sıvı kısıtlaması, aşırı su içme ya da bağırsak boşaltıcılar konusunda özellikle dikkatli olmalıdır. Karaciğer hastalığı olanlar için bilinmeyen bitkisel karışımlar ayrı bir yük oluşturabilir. Şeker hastaları ve kan şekerini düşüren ilaç kullananlar, çok düşük kalorili günlerde kan şekerinin fazla düşmesi riskiyle karşılaşabilir. Gebeler, emzirenler, yaşlılar ve yeme bozukluğu öyküsü olanlar için de günlerce çok kısıtlı beslenmek uygun değildir.

Sevgül'ün durumu da özeldir. Sınırda çıkan bir karaciğer değeri, bir detoks kampının nedeni değil, hekimin istediği tekrar ölçümün nedenidir. O değerin neden yükseldiği, kullandığı tansiyon ilacı da dahil olmak üzere, ancak hekimin değerlendirmesiyle anlaşılır.

Ne zaman hekime?

Bir tahlilde karaciğer ya da böbrek değerin sınırda ya da yüksek çıktıysa, bir detoks programına başlamadan önce hekiminin istediği kontrolleri yaptır ve programı ona sor. Düzenli ilaç kullanıyorsan, detoks çayı, kapsülü ya da bağırsak temizleme ürününü ilacınla birlikte kullanmadan önce eczacına danış. Bir detoks programı sırasında baş dönmesi, bayılma hissi, kalp çarpıntısı, kas krampları, aşırı halsizlik, uzun süren ishal ya da idrarın çok azalması gibi belirtiler olursa programı hemen bırak ve hekime başvur. Ciddi bilinç değişikliği, nöbet ya da göğüs ağrısı olursa 112'yi ara.

Kendi hayatında

Defne'nin sorusu, "hangi toksin?", her detoks iddiasını birkaç saniyede sınamanın yoludur. Bu soruyu biraz genişletebilirsin.

Kapanış

1. Vücut zararlı maddelerden kendini karaciğer, böbrekler, akciğerler, bağırsaklar ve deri aracılığıyla her gün kendiliğinden arındırır; sağlıklı bir karaciğerin ve böbreğin dışarıdan bir "temizliğe" ihtiyacı yoktur.
2. Detoks ürünlerinin asıl sorunu, adı verilmeyen ve ölçülmeyen "toksinlerden" söz etmeleridir; bu yüzden iddia ettikleri şeyi, toksinlerin atıldığını, hiç sınamazlar.
3. Detoks programlarından sonra görülen kilo kaybı çoğunlukla su ve bağırsak içeriğidir; böbrek, karaciğer ya da şeker hastalığı olanlar için bu programlar ek risk taşıyabilir.

Beş soru

1. Tıptaki gerçek detoksifikasyon ile ticari detoks ürünleri arasındaki fark nedir?
2. Biyotransformasyon nedir ve vücudun arındırma işindeki yeri nedir?
3. NIDDK'ya göre böbrekler günde yaklaşık ne kadar kan süzer ve ne kadar idrar üretir?
4. Klein ve Kiat'ın derlemesine göre ticari detoks diyetlerinin etkinliğine dair kanıtın durumu nedir?
5. Gülay Hanım'ın üç günde verdiği üç kiloyu ve "tüy gibi hissetmesini" detoks dışında neler açıklayabilir?

Yanıtlar

Tıptaki detoksifikasyon, adı bilinen belirli bir maddenin, örneğin bir zehirlenmede, vücuttan uzaklaştırılması ya da etkisinin giderilmesidir ve kandaki düzeyi ölçülerek izlenir. Ticari detoks ürünleri ise adı verilmeyen ve ölçülmeyen "toksinlerden" söz eder.

Vücudun, çoğunlukla karaciğerde, maddeleri enzimler aracılığıyla kimyasal olarak değiştirip daha az zararlı ya da atılması daha kolay bir biçime dönüştürmesidir. Böylece maddeler safra ya da idrarla atılabilir hâle gelir.

Yaklaşık 150 quart, yani yaklaşık 140 litre kan süzer; bunun büyük kısmı kana geri döner ve günde yalnızca yaklaşık 1 ile 2 litre idrar oluşur.

Klinik kanıt çok azdır; var olan az sayıdaki çalışma kusurlu yöntemler ve küçük örneklemlerle sınırlıdır ve yazarların bildiği kadarıyla insanlarda randomize kontrollü bir deneme yapılmamıştır.

Çok düşük kalorili beslenme, tuzlu suyla bağırsakların boşaltılması ve sıvı kaybı kilo kaybını; plasebo yanıtı, umut, dinlenme ve tatil ortamı ise hafiflik hissini açıklayabilir.

Sonraki derse köprü

Gülay Hanım'ın kampında içilen bitki çaylarının ve kapsüllerin içinde ne olduğunu kimse sormamıştı; hepsi "doğal" diye sunulmuştu. Sıradaki derste doğal olanın neden her zaman güvenli olmadığını, bitkisel ürünlerin ilaçlarla etkileşimini ve kendi başına zarar verebileceği örnekleri konuşacağız.