Diyabetik ayak

Bir an

Eylül sonu, Erzincan çarşısı. Tacettin Bey altmış yedi yaşında; kırk yıl Kemaliye'den getirdiği pestil ve kömeyi tezgâhta satmış, tip 2 diyabeti on beş yıllık. Bugün oğlu Soner'in yeni dükkânının açılışı. Soner babasına sabah yeni, parlak bir ayakkabı almış; Tacettin Bey akşama kadar kapının önünde ayakta durup gelen herkesle tokalaşmış.

Gece evde ayakkabıyı çıkarıyor. Torunu Nisanur on altı yaşında, beyaz çorabın sağ serçe parmak hizasında bozuk para büyüklüğünde pembe-kahverengi bir leke görüyor. "Dede, bu ne?"

Tacettin Bey ayağını sallıyor. "Acımıyor ki. Bir şey yok."

Nisanur telefonunun fenerini ayakkabının içine tutuyor; burunda sert bir dikiş çıkıntısı var. Dedesinin ayağına bakmak istiyor ama Tacettin Bey çorabı çıkarmadan terliklerini giyiyor.

Ne işe yarar

"Acımıyor" cümlesi bu derste güven vermez. ADA'nın 2026 standartlarında aktarılan çok merkezli bir çalışmada ayak yarası olan diyabetlilerin yüzde 78'inde nöropati, yani sinir hasarına bağlı his kaybı, yaranın bileşenlerinden biriydi; nöropati, küçük bir travma ve ayak biçim bozukluğu üçlüsü katılımcıların yüzde 63'ünden fazlasında birlikteydi. Ağrı alarmı susunca dar bir ayakkabı, bir taş ya da sıcak bir soba fark edilmeden yara açabilir. Periferik damar hastalığı dersinde anlatılan daralmış bacak atardamarları da bu yaranın kapanmasını zorlaştırır.

Uluslararası Diyabetik Ayak Çalışma Grubu (IWGDF) riski dört basamağa ayırır: his kaybı ve damar hastalığı yoksa ayak yılda bir taranır; ikisinden biri varsa 6–12 ayda bir, ikisi birlikte ya da biri ayak biçim bozukluğuyla birlikteyse 3–6 ayda bir, daha önce yara, ampütasyon ya da son dönem böbrek hastalığı varsa 1–3 ayda bir. Kılavuz bu aralıkların kanıta değil uzman görüşüne dayandığını açıkça yazar. Aşağıdaki liste muayenenin yerini tutmaz; iki muayene arasındaki günleri kapsar.

Kontrol listesi

1. Her akşam ayakkabını çıkardığında iki ayağının tamamına bak: üstü, tabanı, topuğu ve parmak araları. Tabanı göremiyorsan ADA'nın önerdiği gibi kırılmaz bir ayna kullan; gözlerin iyi görmüyorsa ya da eğilemiyorsan bu işi kimin yapacağını ailenle konuş.
2. Ne aradığını bil: kabarcık, kesik, çizik, açık yara, nasırın altında koyulaşma, kızarıklık, şişlik, bir ayağın ötekinden sıcak olması ve çorapta leke.
3. Ayaklarını her gün ılık suyla yıka; IWGDF suyun 37 derecenin altında kalmasını ister. His azalmışsa ayağın sıcağı fark etmeyebilir.
4. Yıkadıktan sonra ayağını dikkatle kurula, en çok parmak aralarını.
5. Kuru ve pullanan deriye nemlendirici sür, ama parmak aralarına sürme.
6. Tırnakları düz kes. Batık tırnağı ve nasırı kendin oyma, jiletle kesme.
7. Nasır ve sertleşmiş deri için kimyasal nasır ilacı ya da nasır bandı kullanma; bunları bir sağlık profesyoneline göster.
8. Evde de dışarıda da çıplak ayakla, yalnız çorapla ya da ince tabanlı terlikle yürüme.
9. Ayakkabıyı giymeden önce içine bak ve elinle yokla: taş, çivi, kıvrılmış astar, sert dikiş.
10. Ayakkabının iç uzunluğu ayağından 1–2 santimetre uzun olsun, genişliği ayağının en geniş yerini sıkmasın, parmakların için yer kalsın. Denemeyi ayakta ve günün sonunda, ayak biraz şişmişken yap. Kenarı sert ya da dikişi pürüzlü ayakkabı giyme.
11. Dikişsiz ya da dikişi dışta kalan, sıkmayan çorap giy, her gün değiştir. IWGDF doğal iplikli ve açık renkli çorabı önerir, çünkü açık renkte leke görünür. Sıkı ya da diz boyu çorap giyme; basınç çorabı yalnız ayak ekibinin kararıyla giyilir.
12. Ayağını hiçbir ısıtıcıyla, sıcak su torbasıyla ya da sobaya uzatarak ısıtma.
13. Her yıl hekimden ayrıntılı bir ayak muayenesi iste. ADA bu muayenenin deri ve biçim incelemesini, on gramlık monofilamentle bir his testini ve bir ek sinir testini, ayak nabızlarının yoklanmasını içermesini önerir.

Sık hatalar

Ne zaman hekime?

Ayakta yeni bir kabarcık, kesik ya da yara gördüğünde, çorapta açıklayamadığın bir leke çıktığında beklemeden aile hekimini ya da diyabet ekibini ara, ayağı göstermeden günü kapatma. ADA, açık bir yarası olan ya da ayağında açıklanamayan şişlik, kızarıklık veya ısı artışı olan kişinin bir ayak uzmanına ya da ekibine acilen yönlendirilmesini ister; his kaybı olan birinde yara olmadan kızarıp ısınan ve şişen bir ayak da bu gruptadır. Kızarık, şiş ayağa ateş ve titreme eşlik ediyorsa acil servise git: IWGDF ayak enfeksiyonunu ayak ve bacak için doğrudan bir tehdit sayar ve hastaneye yatış gerekebileceğini yazar. Bir parmak kararıyor ya da ayak birden soğuyup soluyorsa periferik damar hastalığı dersindeki acil işaretler geçerlidir. Yara kapandıktan sonra da muayeneleri bırakma; yeniden açılma riski yüksektir.

Kaynak ve doğrulama

Son doğrulama: 9 Ekim 2026. IWGDF 2023 kılavuz metni, ADA 2026 bölümü ve derlemenin özeti bu tarihte okundu.

Kapanış

1. His kaybı ağrı alarmını susturabildiği için diyabetli bir ayakta "acımıyor" bir güvence değildir; günlük bakış, ağrının vermediği haberi verir.
2. Günlük rutin kısadır: bak, yıka, kurula, nemlendir ama parmak arasına değil, tırnağı düz kes, ayakkabının içini yokla, çıplak ayakla yürüme, ayağı ısıtıcıyla ısıtma, nasırı kendin kesme.
3. Yeni yara, kızarıklık, şişlik ya da ısı artışı beklemeden hekime; bunlara ateş eşlik ediyorsa acil servise götürülür. Yıllık ayak muayenesi bu listenin yerini değil, ritmini belirler.

Sonraki derse köprü

Nisanur'un feneri dedesinin ayakkabısındaki dikişi gösterdi; bir sonraki adım şekerin kendisini görünür kılan araçlar. Sürekli glukoz izleme ne ölçer, parmak ucundan farkı nedir, insülin pompası kimin için uygundur? Teknoloji dersi bu araçların vaat ettiğiyle gerçekte sağladığını ayırıyor.