İnmeyi tanımak

Bir an

Perşembe öğleden sonra, Yalova. Sahil yolunun arkasındaki küçük kahvehanede ocakta çay demleniyor. Rüştem Bey altmış altı yaşında; otuz yıl tersanede kaynakçılık yapmış, emekli olalı beri her öğleden sonra aynı masada tavla oynuyor. Saat üçü yirmi geçe çayını tazeletmiş, Ragıp Bey'e laf sokmuştu. On beş dakika sonra zarı eline alıyor, ama zar avucundan masaya değil yere düşüyor. Eğilip almak istiyor; sağ eli onu dinlemiyor.

"Şeş beş," demeye çalışıyor. Ağzından çıkan "şefeş" gibi bir ses. Şaşırıp gülümsüyor; gülümseme yalnız sol yanağında kalıyor.

Ragıp Bey kalkıp omzuna dokunuyor. "Tansiyonun çıktı senin. Sadık, kolonya getir!" Öbür masadan Hulusi Bey sesleniyor: "Parmağının ucunu iğneyle kanatın, kan boşalsın, köyde hep öyle yaparlardı." Sadık kolonyayı getiriyor; biri "sedire uzansın" diyor. Ragıp Bey arabasının anahtarını çıkarıyor: "Ben götürürüm, devlet hastanesi beş dakika."

Tepsiyi taşıyan on yedi yaşındaki Polat duruyor. Lisede geçen yıl aldığı ilk yardım kursunda bir afiş vardı: yüz, kol, konuşma, zaman. "Rüştem amca, iki kolunu öne uzat," diyor. Sol kol havada kalıyor, sağı yavaşça aşağı süzülüyor. Polat telefonu çıkarıyor ve önce duvardaki saate bakıyor.

Soru

Bir insanın yüzünde, kolunda ve konuşmasında birden beliren değişikliği inme şüphesi olarak tanımak için hangi basit sınama işe yarar, neyi kaçırır ve saati not etmek neden bu kadar önemlidir?

Nasıl işler

İnme nedir dersinde inmeyi beynin bir bölümünün kanlanmasının aniden bozulması olarak tanıdın. Bunun dışarıdan görünen yüzü, o bölümün yönettiği işin birden kaybolmasıdır. Beynin bölgeleri dersinde hareket korteksinin bedenin bir haritası gibi düzenlendiğini, çoğu insanda dilin sol yarıkürede yoğunlaştığını gördün. Rüştem Bey'in sağ elinin ve sağ yüzünün aynı anda dinlememesi, konuşmasının da bozulması bu haritayla uyumlu bir tablo. Burada iki özellik belirleyici: belirtiler ani başlar ve çoğunlukla bedenin bir yanında toplanır.

Sağlık Bakanlığı hastanelerinin halk metinleri de aynı çerçeveyi kullanır: çoğunlukla ani gelişen, yüzde, kolda, bacakta ya da vücudun bir yarısında güç kaybı; uyuşma, konuşmada ya da anlamada güçlük, nedeni bilinmeyen şiddetli baş ağrısı, dengesizlik, bir ya da iki gözde görme kaybı, bilinç bulanıklığı. Belirtiler hafif olsa bile hastaneye vakit geçirmeden ulaşılmalıdır. Kriz anında bu uzun listeyi hatırlamak güçtür; kısa sınama bu yüzden var.

Beynin bölgeleri dersinde bu üçlü, ambulans ekiplerinin kullandığı biçimiyle kısaca geçmişti. Halka anlatılan sürüme dördüncü harf eklenir, çünkü amaç tanı koymak değil, telefonu eline almaktır.

Sınamanın bilinen bir boşluğu var: beynin arka bölümünü besleyen damarlardaki inmeler yüzü, kolu ve konuşmayı bozmadan, dengeyi ve görmeyi bozabilir. Bu boşluğu kapatmak için iki harf daha önerildi ve kısaltma BE-FAST oldu: denge (balance) için ani sendeleme, yürüyememe ya da bir bacakta güç kaybı; göz (eyes) için bir gözde ya da görme alanının bir yarısında ani kayıp ya da ani çift görme.

İkinci kavram, Polat'ın telefondan önce duvara bakmasının nedeni.

Son kavram, ayırt etmenin kimin işi olduğuyla ilgili.

Kanıt

Yaygın yanılgılar

Sayılarla

FAST'in boşluğu ölçülebilir. Aroor'un 736 iskemik inme hastasında her yedi kişiden yaklaşık biri, yüzde 14,1'i, başvuruda yüz, kol ve konuşma belirtilerinin hiçbirini taşımıyordu. Denge ve görme eklenince gözden kaçan oran yüzde 4,4'e indi.

Taklit oranı da küçük değil. Pohl'un derlemesinde inme şüphesiyle gelenlerin yüzde 24,8'i, kabaca dörtte biri, sonunda başka bir tanı aldı; taklitler içinde iç kulak kaynaklı baş dönmesi yüzde 23,2, zehirlenme ve metabolik nedenler yüzde 13,2, nöbet yüzde 13, işlevsel bozukluklar yüzde 9,7, migren yüzde 7,76'lık pay tuttu.

Türkiye'den eski ama yol gösterici bir veri var: Evci ve arkadaşlarının Aydın'daki 920 kişisinde uyarı işareti olarak vücudun bir yanında felç ya da güçsüzlüğü sayanlar yüzde 37,1, konuşma bozukluğunu sayanlar yüzde 26,8, bir yanda uyuşmayı sayanlar yüzde 14,2'ydi. Bu çalışma 2005'te yapıldı; ülke genelini temsil eden güncel bir ölçüm hakemli yayınlarda kolay bulunmuyor.

Zaman cephesinde iyi haber yok. Ferrone ve arkadaşlarının New York çevresindeki 11.563 iskemik inme hastasında, son iyi görülme zamanından sonraki en erken zaman diliminde hastaneye ulaşanların payı 2014'te yüzde 61 iken 2023'te yüzde 46'ya geriledi.

Herkes için aynı mı?

Belirtilerin kadınlarda ve erkeklerde farklı olduğu sık duyulan bir iddia; kanıt daha ölçülü konuşuyor. Ali ve arkadaşlarının 2022'de Stroke dergisinde yayımladığı, 60 çalışmayı birleştiren meta-analizde kadınlarda baş ağrısı ve bilinç ya da zihin durumu değişikliği biraz daha sık, güçsüzlük ve görme belirtileri biraz daha seyrek bildirildi; yüz, kol, konuşma gibi odak belirtilerin varlığı ise toplamda cinsiyetle ilişkili çıkmadı. Yazarlar yüksek kaliteli verinin eksik olduğunu vurguluyor. Kadında da FAST geçerli; ani ve açıklanamayan bir zihin bulanıklığı ya da şiddetli baş ağrısı da hafife alınmamalı.

Yaş da tabloyu değiştirir. Lecouturier'nin derlediği kontrollü kampanyalardan biri, riskin en yüksek olduğu 65 yaş üstünde farkındalığı değiştiremedi. Ferrone'un verisinde geç ulaşanlar arasında 80 yaşın üstündekiler ve düşük gelirliler daha fazlaydı. Taklitlerin gençlerde daha sık olması, gençte inme olmadığını göstermez. Konuşması bozulan kişi çoğu zaman yardımı kendisi isteyemez; yalnız yaşayanlarda ve uykuda başlayan belirtilerde tanıyacak ve saati söyleyecek biri olmayabilir. Bu yüzden FAST'i bilmesi en çok gereken kişi çoğu zaman tanık olandır.

Ne zaman hekime?

İnmede "hekime gitmek" yerine hekimin ekibini çağırırsın. Birinin yüzü bir yana kaydıysa, kolu ya da bacağı birden güçsüzleştiyse, konuşması dolandıysa ya da söyleneni anlamıyorsa, bir gözde görme aniden karardıysa, sebepsiz yere sendeleyip yürüyemez olduysa ya da ömründe yaşamadığı şiddette bir baş ağrısıyla kıvranıyorsa, telefondaki ilk iki bilgin "inme olabilir" ve belirtinin başladığı saat olsun. Saati bilmiyorsan, kişiyi en son ne zaman olağan hâlinde gördüğünü söyle. Belirti siz konuşurken hafiflese de çağrıdan vazgeçme. Beklerken yanında kal, ağzından yiyecek, içecek ya da ilaç verme; yutması bozulmuş olabilir. İlaç kutularını ekibe göstermek için yanına al.

Kendi hayatında

Kahvehanede herkes durumu bildiği bir şeye, tansiyona ya da "kan boşaltmaya" bağladı. Polat ise yorum yapmadı, sınamayı uyguladı ve saati okudu. Kampanya derlemelerinin gösterdiği zayıf nokta da tam burası: belirtiyi bilen çok, ama bildiğini o anda telefona çeviren az. Bilgiyi davranışa çevirmek için sınamanın bir kez gerçek biri üzerinde provası yapılmalı.

Polat telefonu kulağına götürdüğünde saat üçü otuz yedi geçiyor. Rüştem Bey sağ elini yumruk yapıp açmaya çalışıyor; "geçti galiba" der gibi bakıyor. Polat çağrıyı kapatmıyor.

Kapanış

1. İnme belirtileri ani başlar ve çoğunlukla bedenin bir yanında toplanır; yüz, kol ve konuşmaya bakan kısa sınamanın dördüncü adımı, belirtilerden biri bile görülürse beklemeden ambulans çağırmaktır.
2. FAST bazı inmeleri kaçırır: tek merkezli bir çalışmada iskemik inmelerin yüzde 14,1'i bu üç belirtiyi taşımıyordu ve ani denge ile görme kaybını eklemek kaçan oranı belirgin azalttı; buna karşılık inme şüphelilerinin kabaca dörtte biri taklit çıkar ve ayırmak hekimin işidir.
3. Belirtinin fark edildiği saat değil, kişinin en son iyi görüldüğü an not edilir; belirtiler geçse de çağrı iptal edilmez, kendi araçla yola çıkılmaz, evde tansiyon düşürülmeye ya da geleneksel yöntemlerle zaman harcanmaya çalışılmaz.

Beş soru

1. YÜZ-KOL-KONUŞMA-ZAMAN sınamasının üç gözlem adımında kişiden ne istenir ve hangi bulgu inme şüphesi doğurur?
2. Aroor ve arkadaşlarının çalışması FAST'in hangi hastaları kaçırdığını gösterdi ve denge ile göz eklenince ne değişti?
3. Son iyi görülme zamanı, belirtinin fark edildiği saatten nasıl ayrılır ve uykuda başlayan belirtide hangi an esas alınır?
4. Lecouturier'nin derlemesi ile Flynn'in İngiltere çalışması, kampanyaların neyi değiştirip neyi değiştiremediği konusunda ne söylüyor?
5. Pohl'un derlemesine göre inme şüphesiyle gelenlerin ne kadarı taklit çıktı ve bu sonuç, tanığın yapması gerekeni neden değiştirmez?

Yanıtlar

Kişi gülümser, iki kolunu öne kaldırır, basit bir cümle tekrarlar. Yüzün bir yanının düşmesi, bir kolun süzülmesi, konuşmanın bozulması ya da söylenenin anlaşılmaması şüphe doğurur; biri bile ambulans için yeterlidir.

Başvuruda yüz, kol ve konuşma belirtisi olmayan iskemik inme hastaları yüzde 14,1'di; bunların önemli bir kısmında yürüme dengesizliği, bacak güçsüzlüğü ya da görme belirtileri vardı. Bu belirtiler eklenince kaçan oran yüzde 4,4'e indi; yine de bulgu tek merkezden ve geriye dönük.

Kişinin olağan hâlinde olduğunun en son bilindiği andır; fark ediliş daha geç olabilir. Uykuda başlayan belirtide yatmadan önce iyi görüldüğü saat esas alınır.

Halka yönelik kampanyalar belirti farkındalığını artırdı, acil yardım çağırmaya etkileri sınırlı kaldı. İngiltere'de ilk evreden sonra bilgi arama ve acil inme yatışları arttı; bilgi aramadaki artış geriledi, ölüm ve engellilik ölçülmedi.

Kabaca dörtte biri, yüzde 24,8'i taklit çıktı. Ayırım muayene, kan şekeri ölçümü ve görüntüleme ister; tanığın işi belirtiyi tanıyıp 112'yi aramak ve saati bildirmektir.

Sonraki derse köprü

Polat'ın not ettiği saat hastanede neyi belirler? Pıhtı eritme ve zaman dersinde tıkalı bir beyin damarını açmaya yönelik tedavilerin neden belli bir zaman aralığına bağlandığını, bu aralığın nasıl hesaplandığını ve 112'nin hastayı neden en yakın hastaneye değil, hazır olan merkeze götürdüğünü konuşacağız.